Nhà báo kiếm tiền như thế nào? | Vietcetera

Nhà báo kiếm tiền như thế nào?

Cơm áo không đùa với… nhà báo.
Phim The Spotlight

Nguồn: Phim The Spotlight.

Xưa nay, nhiều người vẫn cho rằng "văn báo bất phân" dù hai nghề này có nhiều điểm khác nhau. Trong một bài viết gần đây của series Tỏ Tiền, editor Anh Thư đã chỉ ra các nhà văn kiếm tiền như thế nào? Nếu như các nhà văn kiếm tiền khó khăn, điều này tương tự như với nhà báo?

Trên thế giới, báo chí là nghề hấp dẫn về trải nghiệm, không phải về thu nhập. Tạp chí Forbes từng liệt kê nhà báo là một trong 5 nghề "nghèo rớt mồng tơi". Còn tờ Vox thì nhẹ nhàng hơn khi đánh giá, nhà báo có mức thu nhập trung bình so với ngành nghề khác.

Tại Việt Nam, nhu cầu nhân lực cho ngành báo chí khá rộng mở nhưng thu nhập không cao. Những phóng viên mới vào nghề chỉ nhận được mức lương vài triệu đồng/tháng; Trong khi đó, những người có nhiều kinh nghiệm hơn vẫn còn khó khăn về thu nhập.

Vậy các nhà báo kiếm tiền như thế nào? Các nguồn thu nhập của họ từ đâu? Nếu thu nhập của nhà báo chỉ đến từ nhuận bút, họ phải viết bao nhiêu tin bài mới có thể duy trì cuộc sống và theo đuổi sự nghiệp?

Nhuận bút từ sản phẩm báo chí

Công việc của nhà báo là... làm báo. Mỗi loại hình báo chí sẽ có các sản phẩm khác nhau như bài viết, video (truyền hình), âm thanh (phát thanh, podcast).

Nếu tính theo giờ, nhà báo có thu nhập khá thấp. Ở Mỹ, mức thu nhập trung bình của nhà báo rơi vào khoảng 21 đô/giờ (thu nhập trung bình của người Mỹ là khoảng 25 đô/giờ). Số liệu này được Cục thống kê Lao động Mỹ cung cấp từ hơn 5 năm trước và chưa có nhiều thay đổi tính đến hiện nay (2021).

Tại Việt Nam, thu nhập của nhà báo dựa trên lương cứng và nhuận bút. Với mỗi sản phẩm báo chí làm ra, họ được trả một khoản tiền nhất định. Mức nhuận bút thường không cố định; mỗi cơ quan báo chí thông tấn lại có mức chi trả khác nhau, dao động từ 50.000 đến 3 triệu đồng/một sản phẩm.

Nhuận bút là nguồn thu nhập chính của nhà báo.

Báo in, đặc biệt là tạp chí và các nhật báo lớn, uy tín thường có mức nhuận bút cao hơn so với mặt bằng chung. Bên cạnh đó, nhuận bút của báo in thường cao hơn so với báo điện tử.

Bên cạnh nhuận bút từ cơ quan chủ quản (nơi làm việc chính), không ít nhà báo còn cộng tác viết bài cho những trang báo, tạp chí khác. Thông thường, họ ít khi để bút danh chính của mình, thay vào đó là một bút danh khác.

Ngày nay nhà báo phải cạnh tranh nhiều hơn với những người ngoài ngành báo chí. Nhiều chuyên gia đến từ các lĩnh vực khác nhau (luật sư, bác sĩ, nhà văn...), hay thậm chí là các blogger có tiếng đang rất được ưa chuộng.

Nhiều tòa soạn sẵn sàng trả một khoản nhuận bút lớn hơn phóng viên, nhà báo mà họ đang sở hữu để mời các chuyên gia cộng tác viết bài. Một tờ báo điện tử có tiếng tại Việt Nam chi trả khoản nhuận bút 100 đô cho chuyên gia viết bài, nhưng thường không trả quá mức 500 nghìn/bài cho phóng viên của họ.

Tiền bồi dưỡng khi dự họp báo

Ở Việt Nam, media tip (tiền bồi dưỡng, phong bì họp báo) đã có từ lâu, trở thành một nguồn thu nhập khác của nhà báo. Hiểu đơn giản, đây là thù lao nhà báo nhận được khi tham gia các buổi họp báo, tọa đàm do cơ quan bộ ngành, doanh nghiệp, ngôi sao, nhãn hàng... chi trả.

Thông thường, khi phóng viên dự họp báo sẽ phải “check in”. Bên cạnh việc nhận các tài liệu báo chí (thông cáo báo chí), phóng viên còn nhận kèm thêm phong bì có tiền bồi dưỡng. Tuy nhiên, tùy vào buổi họp báo mà có hay không có media tip.

Họp báo ra mắt phim điện ảnh Tiệc Trăng Máu.

Mức media tip phổ biến thường rơi từ 200 - 500 nghìn, tùy vào từng sự kiện cụ thể. Đặc biệt, có những nhà tổ chức họp báo “chịu chơi” với mức media tip lên đến 1 triệu đồng hoặc hơn.

Dù chỉ là một nguồn "phụ thu" nhưng media tip cũng làm tăng thêm thu nhập phần nào đối với phóng viên, nhà báo. Một phóng viên văn hóa - giải trí ở các báo lớn có thể thu nhập vài triệu đồng/tháng từ khoản tiền bồi dưỡng này.

Trên thực tế, tiền bồi dưỡng khi dự họp báo gần như không xảy ra ở các môi trường báo chí ở các nước khác. Đây là vấn đề nhạy cảm và từng được chính những người làm báo đưa ra tranh luận.

Giải thưởng, cuộc thi hàng năm

Các giải thưởng hay cuộc thi báo chí hàng năm không chỉ nhằm vinh danh những nhà báo có tác phẩm xuất sắc mà còn giúp họ có thêm một khoản thu nhập.

Giải Pulitzer thành lập từ 1917, là một trong những giải thưởng danh giá hàng đầu tại Mỹ. Lễ trao giải năm 2021 có trị giá 15.000 đô cho mỗi giải và trao cho 21 hạng mục (14 hạng mục dành báo chí, 7 hạng mục còn lại cho các loại hình nghệ thuật khác như tiểu thuyết, thơ lịch sử...)

Nhiếp ảnh Maika Elan (tên thật Nguyễn Thanh Hải) của Việt Nam đoạt giải nhất hạng mục Vấn đề đương đại thể loại Phóng sự ảnh tại cuộc thi Ảnh báo chí thế giới (World Press Photo) 2013.

Giải thưởng Báo chí Quốc gia 2020. | Nguồn: Hoài Anh/ Tuổi Trẻ

Ở Việt Nam, các giải thưởng cho báo chí khá nhiều với mức thưởng khá đa dạng. Tiêu biểu nhất là Giải Báo chí Quốc gia thường diễn ra vào tháng 6 hàng năm. Đây được xem là giải thưởng uy tín và quan trọng nhất trong lĩnh vực báo chí thông tấn tại Việt Nam.

Giải thưởng Báo chí Quốc gia được phân theo các mức như Đặc biệt, A, B, C và khuyến khích. Theo thời gian, trị giá của giải thưởng cũng được tăng dần lên theo thời gian. Ví dụ như, Giải A tăng từ 40 triệu đồng (năm 2007) lên 60 triệu đồng (2017).

Bên cạnh đó, nhiều cơ quan báo chí và các tổ chức khác cũng thường xuyên tổ chức các giải thưởng hoặc cuộc thi, thu hút sự quan tâm của nhà báo không chỉ bởi... tiền thưởng.

Các nguồn thu nhập khác

Có không ít nhà báo đã chia sẻ, dù có mức lương ổn định, "cày" bài nhiều... vẫn rất khó để xoay sở với cuộc sống. Nhưng trong thực tế, một số nhà báo lại giàu lên nhanh chóng. Nguồn thu nhập của họ có thể đến từ đâu?

Một số nhà báo có thể kiêm thêm các công việc phụ khác marketing, sale cho tòa soạn. Họ sẽ được hưởng tiền hoa hồng từ hợp đồng quảng cáo, truyền thông.

Bên cạnh đó, một số nhà báo làm giàu bằng nghề báo thông qua việc thỏa thuận ngầm, bảo kê hoặc khai thác thông tin bất lợi của doanh nghiệp để trục lợi cho bản thân. Họ nhận tiền, lợi ích vật chất... và làm trái đạo đức nhà báo.

Báo chí từng không ít lần đưa tin nhà báo bị bắt vì tống tiền hoặc chiếm đoạt tài sản của doanh nghiệp/người khác. Đây là dấu hiệu của lạm quyền và thậm chí là phi pháp của một số nhà báo.

Tạm kết

Bất cứ thời nào, báo chí là nghề vô cùng quan trọng đối với xã hội. Tuy nhiên, báo chí ngày nay dường như phải chịu thách thức nhiều hơn. Michael Rosenblum, cựu chủ tịch của New York Times TV nhận định, "Trong kỷ nguyên công nghệ, công việc của nhà báo đã... kết thúc."

Không chỉ bị cạnh tranh trong thời đại truyền thông mạng xã hội và điện thoại thông minh, báo chí còn bị giảm sút sự tin tưởng. Trong 1 khảo sát gần đây của Statista, nhà báo nhận -10% tín nhiệm thấp (không được tin tưởng). Nhà báo vì thế mà lại càng... tiến thoái lưỡng nan.

“Muốn làm giàu thì đừng làm báo.” - Giảng viên kiêm cố vấn học tập của tôi ở trường Đại học từng nói như thế. Nếu không thể (hoặc khó có thể) làm giàu tiền bạc, nhà báo vẫn có thể làm giàu kiến thức, trải nghiệm, các mối quan hệ vốn chỉ có nghề này mới có thể mang lại.