1. Chuyện gì đã xảy ra?
Ngày 18 tháng 1, hãng tin Reuters đã công bố nội dung tin nhắn được trao đổi giữa Tổng thống Donald Trump và Thủ tướng Na Uy về vấn đề Greenland. Trong phần đầu của tin nhắn, Tổng thống Trump đã bày tỏ sự không hài lòng khi ông không được trao tặng Giải Nobel Hòa bình, dù ông cho rằng mình đã đóng góp vào việc ngăn chặn hơn tám cuộc chiến tranh.
Câu chuyện càng thêm kịch tính khi trước đó, María Corina Machado, người vừa được trao Nobel Hòa bình 2025, công khai bày tỏ ý định… tặng lại giải thưởng này cho ông Trump. Tổ chức Nobel ngay lập tức phải lên tuyên bố Nobel Hòa bình là giải thưởng vinh danh, không phải quà lưu niệm có thể sang tay.
Chuỗi sự kiện này đã đưa Nobel Hòa bình trở lại tâm điểm dư luận toàn cầu. Và như thường lệ, mỗi khi giải thưởng này xuất hiện trên mặt báo, câu hỏi quen thuộc lại được đặt ra: Nobel Hòa bình thực chất có là một giải thưởng cho hòa bình?
2. Giải Nobel Hòa bình: Ra đời từ thuốc nổ, sống nhờ hòa bình
Giải thưởng Nobel Hòa bình là một trong năm Giải Nobel được thành lập theo di chúc của Alfred Nobel (1833–1896), một nhà công nghiệp, nhà phát minh lừng danh và nhà sản xuất quân trang người Thụy Điển.
Theo nguyện vọng được ghi rõ trong di chúc của Nobel, Giải thưởng Hòa bình được giao cho Ủy ban Nobel Na Uy quản lý và trao giải. Ủy ban này bao gồm năm thành viên, được bổ nhiệm bởi Quốc hội Na Uy. Nhiệm vụ của họ là lựa chọn cá nhân hoặc tổ chức "đã có cống hiến lớn nhất hoặc tốt nhất cho tình hữu nghị giữa các quốc gia, cho việc bãi bỏ hoặc giảm thiểu các đội quân thường trực, và cho việc tổ chức và thúc đẩy các hội nghị hòa bình."
Theo di chúc của Nobel, giải Hòa bình được giao cho Ủy ban Nobel Na Uy quản lý, một chi tiết đến nay vẫn khiến giới sử học phải suy đoán. Thời điểm Nobel qua đời, Na Uy vẫn nằm trong liên minh với Thụy Điển, nhưng lại không có truyền thống quân phiệt mạnh mẽ. Có lẽ, trong mắt Nobel, Na Uy là nơi “ít thuốc súng” nhất để nói chuyện hòa bình.
Ủy ban này gồm năm thành viên do Quốc hội Na Uy bổ nhiệm, với nhiệm vụ chọn ra cá nhân hoặc tổ chức “đóng góp lớn nhất cho tình hữu nghị giữa các quốc gia, cho việc giảm thiểu quân đội thường trực và thúc đẩy các hội nghị hòa bình.”
Kể từ khi ra đời vào năm 1901 cho đến năm 2025, Giải Nobel Hòa bình đã được trao cho tổng cộng 112 cá nhân và 28 tổ chức.
3. Khi “hòa bình” trở thành một khái niệm… gây tranh cãi
Trong suốt hơn một thế kỷ tồn tại, Giải thưởng Nobel Hòa bình luôn gắn liền với bối cảnh chính trị toàn cầu và do đó, không ngừng gây ra những cuộc tranh luận gay gắt về tính "hòa bình" thực sự của giải thưởng. Việc trao giải cho một số nhân vật đã làm dấy lên những nghi ngờ về tính công tâm và tiêu chí thực tế của Ủy ban Nobel Na Uy.
Một số trường hợp gây tranh cãi nổi bật có thể kể đến:
Barack Obama và Giải Nobel Hòa bình 2009
Năm 2009, Barack Obama được trao Giải Nobel Hòa bình khi ông mới nhậm chức Tổng thống Mỹ chưa đầy một năm. Theo Ủy ban Nobel Na Uy, giải thưởng nhằm ghi nhận và đồng thời khuyến khích “những nỗ lực phi thường của ông trong việc củng cố ngoại giao quốc tế và tăng cường hợp tác giữa các dân tộc,” đặc biệt là thông điệp đối thoại, giải trừ vũ khí hạt nhân và cách tiếp cận đa phương mà ông theo đuổi trong giai đoạn đầu nhiệm kỳ.
Tuy nhiên, quyết định này nhanh chóng làm dấy lên nhiều tranh luận. Không ít ý kiến cho rằng giải Nobel năm 2009 mang tính kỳ vọng nhiều hơn là thành tựu thực tế, khi các chính sách đối ngoại của chính quyền Obama vẫn gắn liền với những chiến dịch quân sự kéo dài tại Afghanistan và Iraq, cũng như việc mở rộng sử dụng máy bay không người lái trong các hoạt động chống khủng bố, vốn là những chiến dịch gây thương vong cho dân thường.
Bên cạnh đó, một số chính sách trong nước, như việc tăng cường trục xuất người nhập cư trong nhiệm kỳ của ông, cũng khiến hình ảnh của một “tổng thống vì hòa bình” trở nên phức tạp hơn. Chính sự chênh lệch giữa lý tưởng mà giải Nobel hướng tới và thực tiễn chính sách sau đó đã khiến Nobel Hòa bình 2009 thường được nhắc đến như một ví dụ tiêu biểu cho tính biểu tượng và những giới hạn của giải thưởng này trong bối cảnh chính trị toàn cầu.
Henry Kissinger và Giải Nobel Hòa bình 1973
Năm 1973, Henry Kissinger – khi đó là Cố vấn An ninh Quốc gia và Ngoại trưởng Mỹ – được trao Giải Nobel Hòa bình, cùng với đồng chí Lê Đức Thọ, Trưởng đoàn đàm phán của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhằm ghi nhận vai trò của hai bên trong việc đạt được Hiệp định Paris, thỏa thuận được kỳ vọng sẽ chấm dứt chiến tranh và lập lại hòa bình tại Việt Nam.
Tuy nhiên, đây là một trong những quyết định gây tranh cãi nhất lịch sử Nobel. Ông Lê Đức Thọ từ chối nhận giải, với lý do hòa bình thực sự vẫn chưa được thiết lập khi chiến sự còn tiếp diễn. Về phía Kissinger, giải thưởng vấp phải làn sóng phản đối dữ dội từ dư luận quốc tế, học giả và cả các cựu thành viên Ủy ban Nobel. Hai thành viên Ủy ban đã từ chức để phản đối quyết định này.
Tranh cãi xoay quanh việc Henry Kissinger vừa là kiến trúc sư của tiến trình đàm phán hòa bình, vừa là người có vai trò trong các chiến dịch quân sự gây nhiều tổn thất, đặc biệt là việc mở rộng ném bom tại Đông Dương trong những năm cuối của chiến tranh Việt Nam. Thực tế sau khi hiệp định được ký kết, xung đột vẫn tiếp diễn và chiến tranh chỉ thực sự kết thúc vào năm 1975, khiến nhiều người cho rằng giải Nobel năm đó mang tính chính trị hơn là phản ánh một nền hòa bình bền vững.
Cho đến nay, Nobel Hòa bình 1973 vẫn thường được nhắc đến như một ví dụ điển hình cho những giới hạn và mâu thuẫn nội tại của khái niệm “hòa bình” trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu.
María Corina Machado và Giải Nobel Hòa bình 2025
Năm 2025, María Corina Machado, nhân vật trung tâm của phe đối lập đảng cầm quyền Venezuela, được trao Giải Nobel Hòa bình vì những nỗ lực thúc đẩy dân chủ và chuyển giao quyền lực một cách hòa bình. Tuy nhiên, ngay từ thời điểm công bố, quyết định này đã làm dấy lên nhiều tranh cãi khi vai trò của Machado không chỉ gắn với hoạt động nhân quyền, mà còn với các chiến lược đối đầu cứng rắn, tìm kiếm sự hậu thuẫn từ bên ngoài và những phát ngôn từng bị diễn giải là dung túng cho các kịch bản kêu gọi thế lực ngoại quốc can thiệp vấn đề nội bộ quốc gia.
Những hoài nghi ấy càng gia tăng sau các biến cố chính trị và an ninh nghiêm trọng, bao gồm việc Tổng thống Venezuela bị bắt và các thông tin liên quan đến các vụ tấn công, đánh bom trong bối cảnh bất ổn leo thang. Trong con mắt của nhiều nhà quan sát, việc trao Nobel Hòa bình cho Machado trong hoàn cảnh này không chỉ làm mờ ranh giới giữa đấu tranh dân chủ và đối đầu chính trị, mà còn củng cố nhận định lâu nay rằng giải thưởng đôi khi bị huy động như một công cụ biểu tượng của chính trị đối ngoại, góp phần hợp pháp hóa những áp lực và can thiệp vượt ra ngoài tinh thần “hòa bình” mà Nobel Hòa bình vốn đại diện.
Nhìn rộng hơn, Obama, Kissinger hay Machado không phải là những trường hợp cá biệt. Trong lịch sử hơn một thế kỷ của mình, Nobel Hòa bình nhiều lần gây tranh cãi khi được trao cho nhiều cái tên khác: từ Yasser Arafat, Menachem Begin, Shimon Peres – những nhân vật gắn liền với xung đột Trung Đông; đến Aung San Suu Kyi, người từng là biểu tượng rực rỡ của cuộc đấu tranh dân chủ và bất bạo động ở Myanmar, nhưng lại trở thành nhân vật gây thất vọng sâu sắc trên trường quốc tế khi giữ im lặng, thậm chí là bảo vệ, các hành động bạo lực và diệt chủng sắc tộc đối với người Rohingya; hay thậm chí Liên minh châu Âu (EU), được vinh danh trong bối cảnh nội bộ vẫn chia rẽ về di cư và an ninh.
Danh sách ấy cho thấy Nobel Hòa bình hiếm khi chỉ là câu chuyện về hòa bình.
4. Người Na Uy nói gì về Giải Nobel Hòa bình?
Trái với hình dung phổ biến rằng người dân nước chủ nhà luôn đồng thuận với lựa chọn của Ủy ban Nobel, giải thưởng này từ lâu đã là đề tài tranh luận công khai tại Na Uy.
Nhiều nhà bình luận và học giả Na Uy cho rằng Nobel Hòa bình ngày càng phản ánh ưu tiên đối ngoại và quan điểm đạo đức đương thời của phương Tây hơn là những thành tựu hòa bình đã được kiểm chứng. Các quyết định trao giải “sớm”, dựa trên kỳ vọng hoặc biểu tượng, thường khiến dư luận trong nước hoài nghi liệu Ủy ban Nobel đang trao thưởng cho hòa bình hay đang gửi đi một thông điệp chính trị.
Báo chí Na Uy, đặc biệt là tờ Aftenposten, nhiều lần chỉ trích cách vận hành khép kín và thiếu minh bạch của Ủy ban Nobel Na Uy. Một điểm gây tranh cãi lớn là việc ủy ban chủ yếu gồm các cựu chính trị gia trong nước, thay vì các chuyên gia quốc tế độc lập về hòa bình, xung đột và quan hệ quốc tế. Với không ít người Na Uy, điều này khiến Nobel Hòa bình giống một “diễn đàn đạo đức” do Na Uy quản lý, hơn là một giải thưởng toàn cầu đúng nghĩa.
Đáng chú ý, chính cháu trai của Alfred Nobel đã công khai chỉ trích giải thưởng, cho rằng nó không thực hiện đúng di nguyện của ông.
5. Tóm Lại Là?
Tổng thống Trump gửi tin nhắn cho Thủ tướng Na Uy về ý định của Mỹ với Greenland vì chưa được trao Nobel Hòa bình có thể chỉ là một cái cớ bề ngoài, một sự cạnh tranh với Obama, hoặc… đơn giản là ông hiểu rất đúng tinh thần của giải thưởng này. Đặc biệt trong bối cảnh ông vẫn đang theo đuổi các chính sách trục xuất người nhập cư cứng rắn, các cuộc chiến thương mại và những xung đột ngoại giao quyết liệt.
Với Trump, tất cả những điều đó dường như hoàn toàn phù hợp với “thông điệp” mà Ủy ban Nobel Na Uy từng nhiều lần gửi gắm qua các lựa chọn gây tranh cãi.