Đưa một ngón tay nếu hồi nhỏ bạn từng nghe cha mẹ nói: “Ở không làm gì hả con?”, hoặc “Sao không giúp mẹ rửa bát?”, hay “Học thêm đi, ngồi chơi không được đâu”. Đưa thêm một ngón tay nữa nếu mỗi khi không làm gì là bị nhắc: “Lại nằm không à?”.
Nếu bạn nghe xong những câu đó và tim đập nhanh, bồn chồn muốn bật dậy làm gì đó, thì chào mừng, bạn đã quen với cảm giác mà các nhà tâm lý gọi là Idleness Aversion (tạm dịch: Ác cảm rảnh rỗi). Không phải bạn lười hay thiếu kỷ luật mà chỉ là từ bé, bạn đã sợ mình vô dụng khi rảnh, và não bộ vẫn giữ thói quen đó đến giờ.
Điều bạn cần biết về Idleness Aversion
Idleness Aversion là trạng thái tâm lý khi bạn bắt đầu thấy bồn chồn chỉ vì… đang không làm gì cả, dù thực tế chẳng có chuyện gì nghiêm trọng xảy ra. Không ai đuổi việc bạn, không có tòa nhà nào bốc cháy, cũng chẳng có thiên thạch nào đang lao về Trái Đất. Mọi thứ vẫn yên bình. Chỉ có não bộ bạn là không chịu yên, liên tục nhắc: “Không được nằm như thế này. Dậy và làm gì đó có ích đi”.
Một yếu tố thúc đẩy mạnh mẽ trạng thái này là tâm lý không thích chờ đợi. Nghiên cứu trên trang National Library Of Medicine tiết lộ con người thường chọn làm một việc bất kỳ, kể cả không cần thiết, chỉ để tránh cảm giác đang lãng phí thời gian và để bản thân thấy mình có mục đích.
Các thương hiệu và ứng dụng hiểu rất rõ điều đó. Khi bạn chờ tải game hay xếp hàng, họ lấp đầy khoảng trống bằng mini game, quảng cáo hoặc thông báo. Hẳn bạn vẫn còn nhớ như in hình ảnh chú khủng long trong game T-Rex của Google mà chúng ta vẫn hay chơi mỗi khi mất kết nối với Internet. Hoặc trong lúc đợi Grab tìm thấy tài xế thích hợp cho bạn, một đoạn quảng cáo ngắn khoảng 5s sẽ hiện lên. Một vài thang máy ở trung tâm thương mại sẽ được lắp đặt gương, ngoài việc giúp bạn chỉnh tề trang phục trước khi ra ngoài còn để bạn… ngắm mình, chụp ảnh,... trước khi đến được tầng mình muốn. Tất cả những điều đó nhằm làm dịu cảm giác bồn chồn khi bạn không làm gì cả!
Hệ quả là khi rảnh, phản xạ quen thuộc của bạn là tìm việc ngay. Bạn mở điện thoại, lướt lại email cũ, kiểm tra thông báo dù biết rõ chẳng có gì mới. Vì nếu ngồi yên, bạn sẽ thấy “sai sai”, như thể vừa quên mất một việc quan trọng.
Trớ trêu là Idleness Aversion lại thường xuất hiện ở những người chăm chỉ. Nếu bạn quen với lịch trình kín, to do list dài và cảm giác thỏa mãn khi gạch được việc, thì rảnh rỗi với bạn không hẳn là nghỉ. Nó dễ bị hiểu thành mất kiểm soát. Và cách nhanh nhất để lấy lại cảm giác an tâm là khiến bản thân bận rộn trở lại.
Xã hội hiện đại càng nuôi dưỡng điều này khi giá trị của một người thường bị gắn chặt với công việc. "Càng bận người ta càng trông có giá trị!" - quan niệm đó xuất hiện khắp nơi, từ những nhân vật được ngợi ca trong lịch sử cho đến những câu mắng quen thuộc của cha mẹ. “Ở không” từ lâu đã bị xem là một trạng thái nguy hiểm. Và vì thế, dù chẳng có gì thực sự sai, chúng ta vẫn luôn cảm thấy mình phải làm gì đó để chứng minh rằng bản thân vẫn có giá trị.
Điểm tốt của việc luôn hoạt động
Công bằng mà nói, nếu hoàn toàn không có Idleness Aversion, có khi bạn vẫn đang phân vân xem có nên đọc ngay bài viết này hay không, vì rõ ràng “mình đã lưu rồi, đọc sau cũng được mà”. Cảm giác khó chịu khi quá rảnh đôi khi chính là cú đẩy nhẹ khiến bạn đứng dậy, hành động lập tức… và nhờ vậy bài viết này mới có thêm lượt xem.
Trong đời sống hằng ngày, Idleness Aversion hoạt động như một lời nhắc khó chịu nhưng hữu ích. Khi bạn còn việc dang dở, việc ngồi không bỗng trở nên kém hấp dẫn hơn việc làm cho xong. Nhờ đó, bạn hoàn thành được nhiều deadline và ít bỏ quên những việc quan trọng chỉ vì quá thoải mái.
Ngoài ra, mong muốn được bận rộn cũng phản ánh một nhu cầu rất con người: bạn muốn cảm thấy mình có ích. Hoàn thành một việc, dù nhỏ, não bộ bạn vẫn kịp ghi nhận rằng hôm nay bạn không hoàn toàn vô dụng. Ở mức độ vừa phải, cảm giác này giúp bạn duy trì động lực sống và làm việc.
Vấn đề không nằm ở việc bạn muốn làm gì đó, mà ở chỗ bạn không cho phép bản thân dừng lại. Khi Idleness Aversion ở mức vừa đủ, nó giúp bạn tránh trì trệ, xao nhãng, từ đó có những bước phát triển đều đặn, ổn định để đạt được những mục tiêu trong cuộc sống. Nhưng khi được tôn lên thành chuẩn mực sống, nó biến mọi khoảng nghỉ của bạn thành một sự đắn đo, e dè. Và từ đây, một cơ chế vốn tự nhiên của cơ thể lại bắt đầu khiến bạn mệt mỏi.
Những mặt trái, tác hại thấy rõ
Idleness Aversion trở nên nguy hiểm khi nó gán cho trạng thái rảnh rỗi của bạn một chiếc nhãn tiêu cực: “tội lỗi”. Từ đó, rảnh rỗi không còn là thời gian để bạn hồi phục, mà là lỗi cần phải được sửa ngay. Kết quả khá quen thuộc: bạn bận rộn liên tục, ngay cả khi cơ thể đã cạn pin nhưng não vẫn không chịu tắt máy.
Vậy là nhiều lúc bạn làm việc không phải vì còn việc quan trọng, mà vì sợ người khác nhìn vào và phán xét “trông rảnh thế nhỉ?” Lịch trình của bạn được lấp đầy bằng những đầu việc nhỏ lẻ, không thật sự cần thiết. Cuối ngày, cảm giác còn lại không phải là thỏa mãn, mà là mệt. Mệt vì bạn đã làm quá nhiều thứ, và mệt hơn vì không có lúc nào được nghỉ thật sự. Đây là kiểu mệt mà dù bạn có ngủ đông cùng gấu Bắc Cực cũng không hết, vì nghỉ được một xíu là bạn lại bật dậy tiếp tục tìm việc để làm.
Một hệ quả khác là bạn bắt đầu nhầm lẫn giữa bận rộn và tạo ra giá trị. Khi Idleness Aversion chi phối cách bạn nhìn nhận thời gian, việc gì cũng trông quan trọng như nhau, miễn là có việc. Lịch càng kín, bạn càng thấy an tâm, dù hiệu quả thực tế chưa chắc cao hơn, thậm chí còn thấp hơn vì năng lượng của bạn bị chia nhỏ khắp nơi.
Chưa kể, não bộ bạn vốn cần những khoảng thời gian không thoải mái để xử lý thông tin và nảy sinh ý tưởng. Những suy nghĩ hay ho, sâu sắc hiếm khi xuất hiện khi bạn đang chạy việc khắp nơi. Khi mọi khoảng trống đều bị lấp đầy, bạn vô tình tự tay xóa đi không gian để nghĩ sâu. Và rồi, trong trạng thái vừa mệt vừa bí ý tưởng, bạn tự hỏi vì sao mọi thứ lại khó đến vậy.
Những cách nghỉ ngơi mà không tội lỗi
Trong một nghiên cứu vào năm 2021, Sharif và các đồng nghiệp đã khảo sát hàng chục nghìn người để thu thập dữ liệu về cách họ sử dụng thời gian và mức độ hạnh phúc của họ. Kết quả cho thấy: có ít hơn hai giờ rảnh rỗi mỗi ngày gây ra quá nhiều căng thẳng để hạnh phúc, có hơn 5 tiếng rảnh rỗi mỗi ngày khiến bạn cảm thấy thiếu năng suất, làm giảm hạnh phúc và cách chúng ta sử dụng thời gian rảnh rất quan trọng.
Cách đầu tiên là nghỉ mà không đặt ra bất kỳ mục tiêu nào. Nghĩa là trong vài phút đó, bạn không cố gắng suy nghĩ, không tìm cảm hứng, cũng không mong thu được kết quả gì. Ví dụ, đi bộ chậm vài vòng mà không nghe nhạc, không kiểm tra tin nhắn xem crush vừa đăng story gì để còn thả tim. Mục đích duy nhất là để não không phải tập trung vào bất kỳ nhiệm vụ nào.
Cách thứ hai là ngừng tiếp nhận thêm thông tin mới. Sau khi làm việc trí óc, việc lướt mạng xã hội, đọc tin hoặc xem video giải trí thực chất vẫn buộc não xử lý nội dung ở một cấp độ nhất định. Thay vào đó, bạn có thể ngồi yên vài phút, nhìn ra ngoài, hoặc làm những việc đơn giản, lặp lại như pha trà hay rửa chén. Những hoạt động này không đòi hỏi suy nghĩ, nên giúp não hạ mức căng thẳng nhanh hơn.
Một cách khác là nghỉ trong một khoảng thời gian cụ thể. Ví dụ, quyết định rõ ràng rằng mình sẽ nghỉ mười phút và không làm việc trong khoảng đó. Khi nghỉ có giới hạn thời gian, não dễ chấp nhận hơn, không trở thành một drama queen và bạn cũng bớt cảm giác đang lãng phí thời gian.
Cuối cùng, đừng kỳ vọng việc nghỉ phải tạo ra kết quả rõ ràng. Nghỉ ngơi có ích đôi khi chỉ thể hiện ở việc bạn quay lại làm việc với tâm trạng dễ chịu hơn, ít bực bội hơn và không cần phải tạo thêm việc cho mình chỉ để trông có vẻ bận. Chỉ như vậy đã đủ để gọi là nghỉ có tác dụng rồi đấy.