Người ta thường bảo xiếc là thế giới của ánh đèn rực rỡ, của những tiếng vỗ tay giòn giã hay những cú nhào lộn phi thường. Nhưng phía sau 6 đến 7 phút thăng hoa ngắn ngủi ấy là một hành trình rèn luyện đẫm mồ hôi, nước mắt và cả máu. Để có được vài phút rực rỡ đó, một nghệ sĩ có thể phải dành từ 2 đến 3 năm trời tập luyện dai dẳng, trầy da tróc vẩy trong phòng tập và duy trì điều ấy liên tục gần một thập kỷ thì mới mong chạm đến độ chín muồi của nghề.
Nghệ sĩ xiếc Thanh Hoa - người từng làm nức lòng khán giả khi mang về chiếc Huy chương Bạc danh giá tại đấu trường quốc tế Belarus, giá trị của ngần ấy năm tháng không chỉ nằm ở những tấm huy chương lấp lánh mà còn minh chứng cho bản lĩnh vượt qua những giới hạn của bản thân.
Hãy cùng ngồi lại và lắng nghe những lời chia sẻ của chị Thanh Hoa để hiểu rõ hơn về chặng đường 10.000 giờ chị đã đánh cược cả thanh xuân cho nghệ thuật xiếc Việt Nam.
1. Chào chị Thanh Hoa, nhìn lại hành trình của mình, khoảnh khắc hay thời điểm nào đã khiến chị nhận ra: "À, mình sinh ra là để gắn bó với công việc đòi hỏi sự gan lì này"?
Thực ra nó xuất phát trực tiếp từ tính cách ngoài đời của mình: thích mạo hiểm, thích đương đầu với những thử thách khó khăn. Tính cách con người mình ra sao thì mình chọn cái nghề đúng như vậy. Trước đây Hoa đã có nền tảng xiếc cơ bản, nhưng đến cuối năm 2016 mới chính thức bắt tay vào tập luyện bộ môn đu dây trên cao.
Ban đầu khi mới ghép bài, mọi thứ còn rất non nớt và bỡ ngỡ. Phải mất từ 2 đến 3 năm tập luyện liên tục, đến tận giai đoạn 2020 - 2023 thì bài diễn mới thực sự gọi là chín muồi và đạt độ hoàn thiện 90-95% như mình mong muốn. Càng dấn sâu, Hoa mới hiểu đu dây trên cao không chỉ cần thể lực hay độ gan lì bẩm sinh, mà đòi hỏi khả năng chịu đựng chấn thương và sự kiên trì bền bỉ mỗi ngày.
2. Theo chị, đâu là nỗi ám ảnh lớn nhất với những diễn viên theo đuổi bộ môn xiếc?
Nghệ sĩ xiếc sợ nhất là chướng ngại mang tên "mất cảm giác". Cơ thể con người không phải cỗ máy được lập trình sẵn. Hôm nay bạn bay lượn, xoay vòng xuất sắc đạt 100%, nhưng không có gì đảm bảo ngày mai bạn lặp lại được y như vậy. Để xoay trên không, người nghệ sĩ cần có tiền đình cực kỳ tốt, nếu tiền đình yếu chỉ cần xoay một vòng xuống đất là xỉu hoặc ói ngay. “Mất cảm giác” không phải là quên bài, mà là cơ thể không còn nghe lời mình nữa: chân đưa ra trước hay sau một chút cũng hỏng, siết người chặt quá hay thả lỏng quá cũng sai. Thay vì động tác đạt điểm 100% về tốc độ và độ đẹp, khi mất cảm giác bạn chỉ làm được khoảng 40–50%.
Hoa nhớ nhất năm 2018, khi tham gia Liên hoan Xiếc toàn quốc tại Hà Nội. Bài thi của Hoa có 3 kỹ năng xoay trên không thì đúng ngày chạy chương trình trước đêm thi, Hoa bị mất cảm giác hoàn toàn cả 3 động tác! Lúc đó Hoa bất lực đến mức đứng ngay trên sân tập bật khóc vì không hiểu cơ thể mình bị làm sao. Nhưng rồi mình ép bản thân bình tĩnh lại, ngẫm nghĩ xem cơ thể đang gặp vấn đề gì để điều chỉnh từng nhịp thở, lực siết. May mắn là đêm thi hôm sau, mọi thứ lại diễn ra trôi chảy. Sau lần đó, Hoa nhận ra xiếc khác các bộ môn khác ở chỗ: muốn duy trì được sự nhịp nhàng và cảm giác chuẩn xác trên sân khấu, người nghệ sĩ bắt buộc phải tập luyện hàng ngày không được bỏ dở.
3. Tiết mục xiếc Khoảnh khắc tình yêu của chị đã nhận được cơn mưa giải thưởng ở các đấu trường quốc tế, ghi dấu ấn cho xiếc Việt trên bản đồ thế giới. Cảm giác khi đứng trên sân khấu ở nước ngoài so với khi đứng trên sân khấu ở Việt Nam có khác nhau nhiều không ạ?
Có thể nói là một trời một vực. Ở Việt Nam, độ cao biểu diễn chuẩn tại rạp xiếc thường chỉ khoảng 9–10m. Nhưng khi bước ra đấu trường quốc tế, độ cao được đẩy lên tới 20m đến 26m, nghĩa là gấp đôi, gấp ba bình thường! Lần đầu tiên bước ra quốc tế, Hoa thực sự bỡ ngỡ. Áp lực lớn nhất là Ban tổ chức chỉ cho mỗi tiết mục đúng 30 phút trên sân khấu để vừa thử âm thanh, ánh sáng, vừa làm quen độ cao rồi bị đẩy ra ngay để nhường cho đoàn khác vì lịch thi đấu quá dày.
Trong 30 phút ngắn ngủi đó, bạn hoàn toàn không có thời gian để sợ. Nếu tâm lý chỉ cần dao động hay hoảng hốt một chút thôi là bài diễn sẽ rớt ngay. Trước khi ra diễn, Hoa luôn thắp hương cầu nguyện Tổ nghề phù hộ sự bình an. Bước lên không trung, mình phải đặt niềm tin tuyệt đối vào bản thân, tin vào bạn diễn và tin vào nội lực của chính mình. Khi ban giám khảo nhìn lên, điều ăn điểm đầu tiên không chỉ là kỹ thuật, mà là thần thái tự tin của người nghệ sĩ:
Đây là sân khấu của tôi và tôi tự tin tỏa sáng với bài diễn này.
4. Chị Hoa có thể chia sẻ với nghệ thuật xiếc, đâu là những bộ phận người nghệ sĩ phải chịu nhiều tổn thương nhất?
Tổn thương của nghệ sĩ xiếc có thể nói là diễn ra trên toàn bộ cơ thể. Với bài đu dây của Thanh Hoa, tổn thương nặng nhất dồn vào hàm răng, cổ - lưng và cổ chân.
Bạn cứ hình dung, trong tiết mục đu dây cắn răng ở độ cao hơn 20 mét đó, Hoa phải cắn 100% bằng hàm răng thật của mình, tuyệt đối không có dây bảo hiểm.
Toàn bộ lực treo cơ thể và sức nặng của bạn diễn phía dưới đều trì nặng xuống hàm răng và cơ cổ. Suốt thời gian lưu diễn, Hoa tuyệt đối không được ăn đồ chua. Chỉ cần ăn một miếng đồ chua thôi thì răng sẽ tê và mình sẽ mất hoàn toàn cảm giác cắn, cực kỳ nguy hiểm đến tính mạng khi đang treo trên không! Những đợt đi diễn xứ lạnh, tối nào về mình và chồng - diễn viên xiếc Hiển Phước - cũng đau buốt, phải băng bó khắp cả cổ, vai và lưng, đau đến mức có những đêm bật khóc.
Hay như động tác câu nam bằng cổ chân (xoạc dọc trên không), hai cổ chân của Hoa phải chịu đựng sức nặng hơn 100kg (bạn diễn Hiển Phước 75kg cộng với trọng lượng cơ thể Hoa). Thời gian đầu chưa có dây quấn chuyên dụng, cổ chân Hoa bị siết đến mức sưng bầm, bung da chảy máu. Mãi đến năm 2024 khi sang Nga biểu diễn, Hoa mới nhờ mua được sợi dây vải chuyên nghiệp dành riêng cho diễn viên xiếc thì cổ chân mới bớt bị tổn thương.
5. Phụ nữ theo nghiệp xiếc vốn đã chịu nhiều thử thách hơn, việc trải qua thiên chức làm mẹ là một ví dụ. Đâu là động lực để chị vực dậy phong độ sau hai lần sinh nở, thậm chí lội ngược dòng đem về huy chương quốc tế?
Đó là sự đánh đổi rất lớn về thể trạng mà người phụ nữ làm nghề xiếc phải chấp nhận. Sau lần sinh bé đầu tiên, độ dẻo cơ thể của Hoa bị giảm mất 30–40%. Đến khi sinh bé thứ hai mới được 10 tháng, Hoa nhận lời sang Belarus tham dự Liên hoan Xiếc Quốc tế. Lúc đó thể lực suy giảm nhiều, thời gian tập luyện lại chưa đủ.
Chuyến đi đó là một thử thách khủng khiếp: bay transit bị delay 12 tiếng ở sân bay, sang đến nơi chỉ kịp nghỉ 3-4 tiếng là phải ra rạp chờ luyện tập. Không ăn được thức ăn Châu Âu, Hoa chỉ biết ăn tạm mì gói. Áp lực tâm lý quá lớn khi chứng kiến 31 tiết mục cực mạnh đến từ 21 quốc gia tranh tài mà chỉ có vỏn vẹn 10 giải thưởng. Sau 8 ngày thi đấu căng thẳng không ngủ nổi, Hoa sút liền 3kg, người gầy nhom. Nhưng khoảnh khắc bước lên bục nhận chiếc Huy chương Bạc quốc tế, cảm giác hạnh phúc và vỡ òa trong lòng không từ ngữ nào tả xiết.
6. Tháng 5/2026 vừa qua, chị đã chính thức cầm tấm bằng Cử nhân Đạo diễn Sân khấu. Đang ở đỉnh cao của sự nghiệp xiếc, lí do nào khiến chị muốn bắt đầu một con đường mới?
Xuất phát từ những lần đi lưu diễn quốc tế, khi thấy Hoa biểu diễn, nhiều bạn diễn nước ngoài hay tìm đến hỏi: “Bài này ai dàn dựng cho bạn? Bạn có thể ra xem và chốt giúp tôi thần thái, dáng đi trên sân khấu sao cho đẹp như bạn được không?”
Cảm giác của một người nghệ sĩ bé nhỏ dán cờ Việt Nam trên áo, được bạn bè quốc tế nể trọng và nhờ cậy tư vấn dàn dựng, nó tự hào và xúc động lắm.”
Hoàn thành hệ 4 năm Đạo diễn Sân khấu mở ra cho Hoa một cánh cửa mới. Học rồi mình mới nghiệm ra nhiều điều: một vở diễn hay kéo dài 90–120 phút đòi hỏi sự phối hợp chuẩn xác giữa biên kịch, biên đạo, đạo diễn và diễn viên. Mỗi người có một vai trò riêng và không ai giỏi được tất cả. Tư duy đạo diễn giúp Hoa biết cách nhìn tổng thể, biết hạ cái tôi xuống để tạo dựng không gian tỏa sáng cho đồng nghiệp và học trò.
7. Khán giả luôn nhớ đến chị và anh Hiển Phước qua kiểu xiếc chủ đề tình yêu. Làm thế nào để anh chị luôn giữ được sự kết nối, sự lãng mạn và ngọn lửa cháy bỏng ấy từ trên sân khấu lẫn ngoài đời?
Trước đây khán giả xem xiếc chủ yếu để chứng kiến những kỹ thuật nhào lộn mạo hiểm đơn thuần. Nhưng bài diễn của Thanh Hoa và Hiển Phước lại kể một câu chuyện tình yêu lãng mạn, nhẹ nhàng trên không trung. Khán giả xem động tác rất mạo hiểm nhưng lại cảm nhận được sự uyển chuyển, tình cảm của hai người nghệ sĩ. Hoa rất tự hào vì mình là một trong những người tiên phong đưa câu chuyện xiếc về tình yêu lên sân khấu.
“Để làm được điều đó trong một tập thể, triết lý quan trọng nhất là phải biết hạ cái tôi xuống.”
Nghệ sĩ ai cũng có cái tôi rất cao. Nhưng khi kết hợp đu đôi trên cao, sự an toàn và thăng hoa phụ thuộc 100% vào sự ăn ý. Mình phải biết lắng nghe, chia sẻ, hạ cái tôi xuống để cùng nâng bạn diễn của mình lên.
8. Nhìn lại quãng đường đã qua quả thực quá đỗi tự hào. Vậy với hành trình 10.000 giờ tiếp theo trong đời nghệ sĩ, chị đang ấp ủ những dự định và tâm nguyện nào?
Nếu 10.000 giờ đã qua là hành trình nỗ lực khẳng định bản thân, thì 10.000 giờ tiếp theo Hoa xin dành toàn bộ cho sự trao truyền và giảng dạy. Nghề xiếc đã mang lại cho Hoa rất nhiều điều kỳ diệu: giúp Hoa mua được nhà tại TP.HCM, đưa Hoa đi khắp nơi trên thế giới. Hiện nay ngành xiếc Việt Nam cũng đang nhận được sự quan tâm rất lớn từ Nhà nước với việc khánh thành Rạp xiếc Phú Thọ hiện đại.
Ngày trước Hoa phải tự mày mò, trả giá bằng vô số chấn thương, mất 10 năm mới rút ra được kinh nghiệm.
Giờ đây, bằng tất cả những bài học đắt giá được đổi bằng máu và nước mắt ấy, Hoa muốn được làm người soi đường, dìu dắt và đào tạo các bạn trẻ.
Nếu các em tin tưởng, Hoa có thể giúp các em rút ngắn thời gian rèn luyện từ 10 năm xuống chỉ còn 4 đến 5 năm, tiết kiệm 50% chặng đường gian khổ. Dìu dắt các bạn trẻ tự tin vươn ra các liên hoan quốc tế chính là tâm nguyện lớn nhất của Hoa lúc này.
Ba bài học mà Thanh Hoa đã đúc kết sau hơn 10.000 Giờ thực hành và cống hiến trong nghệ thuật xiếc:
10.000 hours là một series nội dung mới của Vietcetera, nơi các nhân vật kỳ cựu trong ngành nhìn lại hành trình của họ và chia sẻ 3 bài học lớn nhất mà họ nhận ra sau khi thực hành một kỹ năng 10.000 giờ. Đó không phải những công thức để thành công, đó là những góc nhìn được đánh đổi bằng thời gian, trải nghiệm và rất nhiều lần bắt đầu lại.