Khoảng thời gian đầu sau khi nghỉ việc, có người dành thời gian để cân bằng lại tài chính, cũng có người thực hiện các dự án cá nhân, tham gia hoạt động cộng đồng hoặc phát triển những kỹ năng cần thiết cho định hướng tương lai. Đây được coi là giai đoạn để mỗi người nhìn nhận lại bản thân, khám phá điều mình thực sự muốn theo đuổi và chuẩn bị cho chặng đường tiếp theo.
Khi quá trình tìm việc càng kéo dài, nhất là trên 6 tháng, đa phần chúng ta sẽ vì áp lực mà hạ thấp tiêu chuẩn, chấp nhận đánh đổi một số tiêu chí so với “công việc mơ ước” ban đầu. Thế nhưng, điều nhận lại chỉ là những email xác nhận rập khuôn, là lời từ chối hoặc thậm chí là sự im lặng.
Sau nhiều lần như vậy, sự thất vọng, áp lực tài chính, áp lực đồng trang lứa cộng hưởng với những lời hối thúc từ gia đình khiến ta dần trở nên hoài nghi chính mình.
“Có phải vì mình chưa đủ giỏi, chưa đủ chuyên môn để được nhận?”
“Có phải vì những điều mình yêu thích không có giá trị thực tế?”
“Có phải mình càng trở nên vô dụng không?”
Những suy nghĩ tiêu cực dần bủa vây tâm trí và khiến chúng ta nhìn nhận sự từ chối như một thước đo đánh giá trực tiếp về chính con người mình.
Lo lắng khi thất nghiệp là bình thường, nhưng quan trọng là bạn đang nuôi dưỡng loại nỗi lo nào?
Nhìn vào bối cảnh thị trường nghề nghiệp hiện nay, người lao động đang phải thích nghi với tốc độ thay đổi ngày càng nhanh từ sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), quá trình tự động hóa và sự tái cấu trúc mô hình vận hành của doanh nghiệp. Theo khảo sát của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), trong giai đoạn từ 2025-2030 có khoảng 41% doanh nghiệp trên toàn cầu dự kiến sẽ giảm quy mô nhân sự trong 5 năm tới do tác động của AI.
Nhiều doanh nghiệp lớn cũng đang điều chỉnh cơ cấu nhân sự để thích nghi với môi trường mới. Amazon công bố cắt giảm khoảng 16.000 vị trí nhân sự văn phòng trên toàn cầu, trong khi Atlassian dự kiến giảm khoảng 10% lực lượng lao động trong quá trình tái cấu trúc hướng đến việc ứng dụng AI nhiều hơn. Những thay đổi này cho thấy người lao động không chỉ cạnh tranh để tìm kiếm cơ hội việc làm, mà còn phải liên tục nâng cấp kỹ năng và khả năng thích nghi trước sự thay đổi nhanh chóng của thị trường.
Trong những lúc này, điều đầu tiên cần làm là sáng suốt phân biệt giữa “nỗi lo có lý” giúp bản thân có động lực hành động và “nỗi lo phi lý” khiến mình tiêu cực, bất động.
Nỗi lo phi lý
Nỗi lo phi lý, có thể được hiểu là những lo lắng tiêu cực xuất hiện khi chúng ta bắt đầu đánh đồng một kết quả tuyển dụng với toàn bộ giá trị của bản thân.
Khi đó, bộ não có xu hướng diễn giải việc không được lựa chọn như một dấu hiệu của thiếu năng lực, không có đủ tiềm năng hoặc không phù hợp với con đường đã chọn. Sự im lặng từ nhà tuyển dụng cũng có thể bị xem như một bằng chứng rằng bản thân không đủ tốt hoặc không có tố chất thành công.
Bạn dễ cảm thấy “mình không đủ giỏi”, thậm chí liên tục so sánh với người khác và ám ảnh rằng mình chỉ mãi đứng yên, không thể tiến bộ cũng không thể cải thiện. Sự thất nghiệp kéo dài từ đó có thể huỷ hoại lòng tự tin, và phần nào khiến bạn không còn hứng thú để khám phá bản thân.
Nỗi lo có lý
Quyết định tuyển dụng phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau như mức độ phù hợp với vị trí, nhu cầu của doanh nghiệp, kinh nghiệm tại thời điểm ứng tuyển hay sự cạnh tranh giữa các ứng viên. Những nỗi lo trong trường hợp này không khiến chúng ta phủ nhận bản thân, mà trở thành động lực để thích nghi và tiến bộ.
Sau mỗi lời từ chối, bạn có thể thử phân tích nguyên nhân phía sau kết quả đó. Liệu mục tiêu nghề nghiệp hiện tại có đang vượt quá hoặc chưa phù hợp với kinh nghiệm và năng lực của bản thân? Liệu mình cần bổ sung thêm kỹ năng nào để tiến gần hơn đến “công việc mơ ước”? Hay đây là tín hiệu cho thấy bản thân cần cân nhắc một hướng đi khác phù hợp hơn?
Một kết quả tuyển dụng chỉ phản ánh sự tương tác giữa bạn và một cơ hội cụ thể tại một thời điểm nhất định, không thể đại diện cho toàn bộ năng lực hay giá trị cá nhân. Khi ứng tuyển cho một vị trí, bạn chỉ đang thể hiện một khía cạnh nhỏ trong tổng thể năng lực của bản thân, phần lớn kỹ năng còn lại được thể hiện trong quá trình làm việc thực tế. Vì vậy, bạn cần tỉnh táo và sáng suốt không để kết quả ứng tuyển trái kỳ vọng phủ nhận toàn bộ giá trị cá nhân cũng như hạn chế cơ hội nghề nghiệp của mình.
4 Chiến lược vượt qua nỗi đau thất nghiệp trong thời gian dài
Dựa trên tài liệu Career Work in Action: Discussions and Activities for Professionals - Unemployed Long Term của Karen Schaffer và Juliana Wiens, hai chuyên gia tư vấn nghề nghiệp tại Đại học Saint Mary’s (Canada), Sông An đề xuất một số chiến lược thực tiễn giúp bạn từng bước lấy lại sự cân bằng, hiểu rõ bản thân và tiếp tục hành trình nghề nghiệp sau một khoảng thời gian dài thất nghiệp. Tài liệu này tiếp cận quá trình tìm việc không chỉ như một vấn đề về kỹ năng nghề nghiệp, mà còn là một giai đoạn chuyển đổi cần sự hỗ trợ về tâm lý, khả năng ra quyết định và sự thích nghi với những thay đổi trong cuộc sống nghề nghiệp.
1. Đối diện với sự thất vọng
Việc thất nghiệp lâu hơn dự kiến có thể khiến bạn trải qua nhiều cảm xúc khó chịu như thất vọng, mất phương hướng hoặc nghi ngờ chính bản thân. Nỗi thất vọng càng lớn, bạn càng cần không gian an toàn để trút bầu tâm sự và lấy lại tinh thần để chuẩn bị cho những bước tiếp theo.
Bạn có thể bắt đầu bằng việc viết nhật ký hoặc chọn một người bạn đáng tin cậy, không phán xét để chia sẻ về trải nghiệm thất nghiệp. Một số câu hỏi gợi ý như sau:
- Từ khi nghỉ việc đến nay, bạn đã trải qua những sự kiện gì?
- Bạn đã trải qua những cảm xúc gì trong từng sự kiện đó?
- Sau những chia sẻ trên, hãy thử chiêm nghiệm xem bạn đã rút ra được những bài học nào cho bản thân?
Giá trị thực tế của bước này nằm ở việc giúp bạn thay đổi cách nhìn từ “Tại sao tôi thất bại?” sang “Tôi đã trải qua điều gì và có thể học được gì từ giai đoạn này?”. Chỉ khi nhìn lại một cách có hệ thống, bạn mới có thể nhận ra những kỹ năng, khả năng thích nghi hoặc bài học mà bản thân đã tích lũy được trong khoảng thời gian tưởng như không thể tiến triển này.
2. Nắm bắt điểm mạnh nghề nghiệp
Sau một thời gian dài không tìm được công việc phù hợp, nhiều người bắt đầu tập trung quá nhiều vào những điều mình còn thiếu mà quên mất những năng lực mình đang sở hữu. Việc nhận diện điểm mạnh giúp bạn xây dựng lại góc nhìn cân bằng hơn, từ đó hiểu rõ những giá trị cá nhân nào đang tạo nên sự khác biệt và cách sử dụng chúng trong tương lai.
Hiểu được điểm mạnh của chính mình là một trong những cách không chỉ giúp bạn lấy lại sự tự tin mà còn giúp bạn thể hiện bản thân hiệu quả hơn trong lần ứng tuyển tiếp theo. Đây là điều đặc biệt quan trọng khi quay lại thị trường lao động, bởi người tìm việc cần không chỉ biết mình có gì mà còn cần biết cách truyền đạt giá trị đó đến nhà tuyển dụng.
Bạn có thể tham khảo công cụ VIA Character Strengths Survey (kèm bản mô tả chi tiết bằng tiếng Việt). Đây là bài đánh giá dựa trên tâm lý học tích cực, giúp người tham gia nhận diện những điểm mạnh nổi bật trong tính cách và cách họ thường sử dụng những điểm mạnh đó trong cuộc sống.
Sau khi hoàn thành đánh giá, bạn có thể chọn một điểm mạnh nổi bật và tìm cách thực hành, áp dụng đặc điểm đó vào cuộc sống nhiều hơn. Ví dụ, nếu điểm mạnh của bạn là khả năng lãnh đạo, hãy suy nghĩ xem “lãnh đạo” có ý nghĩa như thế nào với bạn và tìm kiếm những cơ hội để thể hiện năng lực này trong công việc, dự án cá nhân hoặc các hoạt động cộng đồng.
4. Liệt kê các lựa chọn và ra quyết định
Khi thất nghiệp kéo dài, thay vì cố gắng gượng ép bản thân phải rải CV hay phải liên tục cập nhật Portfolio, bạn có thể bắt đầu bằng việc mở rộng các lựa chọn cho sự nghiệp của mình. Những lựa chọn này có thể bao gồm:
- Tiếp tục theo đuổi công việc hiện tại
- Thử một hướng nghề nghiệp mới
- Học thêm kỹ năng hoặc tham gia chương trình đào tạo
- Tìm kiếm công việc tạm thời
- Thay đổi môi trường làm việc hoặc địa điểm sinh sống
- Bắt đầu một dự án cá nhân hoặc tìm hướng kinh doanh mới
Sau khi liệt kê các lựa chọn, hãy dành thời gian quan sát phản ứng của bản thân với từng hướng đi. Bạn có thể đánh dấu:
- “T” (Tiến về phía trước) nếu lựa chọn đó khiến bạn cảm thấy có động lực, tò mò hoặc muốn hành động.
- “A” (Áp lực/rút lui) nếu bạn cảm thấy muốn tránh né hoặc mất năng lượng khi nghĩ đến lựa chọn đó.
- “X” (Loại bỏ) nếu bạn chắc chắn đây không phải hướng đi phù hợp.
Bài tập này giúp bạn phân biệt giữa những lựa chọn xuất phát từ sự quan tâm thật sự và những quyết định được đưa ra chỉ vì mong muốn nhanh chóng thoát khỏi tình trạng thất nghiệp.
4. Và hơn hết là, chăm sóc chính mình
Trong quá trình tìm việc, nhiều người dễ cảm thấy áy náy mỗi khi dành thời gian để nghỉ ngơi. Khi không nộp hồ sơ, không học thêm một kỹ năng mới hay không làm một điều gì đó liên quan đến công việc, họ có thể cảm thấy mình đang lãng phí thời gian hoặc chưa đủ cố gắng.
Bên cạnh đó, khi chưa có nguồn thu nhập ổn định, một số người cũng cảm thấy khó cho phép bản thân chi tiền cho những hoạt động mang lại niềm vui và sự thư giãn. Họ có thể xem việc vui chơi, nghỉ ngơi như một khoản chi xa xỉ và không cần thiết.
Bạn xứng đáng được nghỉ ngơi!
Sông An hy vọng bạn hãy thì thầm điều này với chính mình.
Điều này không có nghĩa rằng bạn nên bỏ mặc quá trình tìm việc, mà là cho phép bản thân có những khoảng dừng cần thiết để lấy lại tinh thần và gìn giữ sức khỏe. Khi đó, bạn mới có đủ nguồn lực để bền bỉ trong công cuộc tìm việc.
Một số câu hỏi gợi ý dành cho bạn:
- Bạn đang chăm sóc sức khỏe tinh thần và niềm hạnh phúc tự thân như thế nào?
- Những hoạt động lấy lại tinh thần nào mà bạn có thể tiếp cận được với giá cả phải chăng?
Hãy liệt kê ít nhất một hoạt động có thể làm ngay và bắt đầu hành trình trân quý sức khoẻ của chính mình nhé!
Bước chạy đà cho tương lai
Mỗi giai đoạn cuộc đời đều có vai trò riêng. Khoảng nghỉ sau thất nghiệp được ví như bước chạy đà. Bạn có thể chậm hơn, cảm thấy mất phương hướng hoặc thiếu kiểm soát. Song, nếu bạn có thể vượt qua những nỗi lo phi lý, suy ngẫm sâu, chọn lựa sáng suốt và bền bỉ hành động, bước chạy đà này có thể dẫn đến những “trái ngọt” cho hành trình nghề nghiệp tiếp theo.
Vượt qua nỗi đau thất nghiệp kéo dài là một hành trình không dễ dàng. Bạn không cần phải đi qua giai đoạn này một mình. Nếu cần thêm sự đồng hành, góc nhìn hoặc những công cụ hỗ trợ để hiểu rõ bản thân và tìm lại hướng đi nghề nghiệp, bạn có thể tham khảo Cộng đồng Vững tâm đi làm hoặc các giải pháp hướng nghiệp dành cho người đi làm của Hướng nghiệp Sông An.
*Bài viết được thực hiện bởi Mỹ Anh và biên tập bởi Minh Thảo từ Hướng nghiệp Sông An