- “Giờ em có con rồi, chắc không còn nhiều thời gian cho công việc như trước đâu nhỉ?”
- “Dạo này team thay đổi nhiều lắm. Em nghỉ có mấy tháng thôi mà giờ chắc phải học lại kha khá đấy.”
- “Em mới cưới à? Thế có định sinh em bé sớm không? Vì bên chị cần người gắn bó lâu dài.”
- “Nếu nhận việc thì em có thể cam kết hai năm tới không sinh con không?”
Nhiều người có lẽ đã nghe những câu nói trên ít nhất một lần, từ buổi phỏng vấn, cuộc họp với sếp, hay vài lời hỏi han vô tư của đồng nghiệp. Mỗi câu nói đều ngầm đặt một sự hoài nghi lên năng lực và sự nghiêm túc của người phụ nữ, chỉ vì họ là mẹ, hoặc sắp trở thành mẹ.
Kỳ nghỉ thai sản vốn được tạo ra nhằm ưu tiên cho một người trong việc hồi phục và chào đón một thành viên mới trong gia đình. Vậy mà khi trở lại làm việc, ngoài những biến đổi về tâm sinh lý sau sinh, nhiều người mẹ còn mang theo nỗi lo về vị trí, đầu việc phải bàn giao, cơ hội thăng tiến hay những thay đổi về thu nhập khi quay lại. Và trên hết là áp lực phải cân bằng giữa việc chăm sóc con nhỏ và tiếp tục theo đuổi sự nghiệp mà bản thân đã dành nhiều năm gây dựng.
Đứng giữa mong muốn làm mẹ và khát vọng thành đạt, con đường nghề nghiệp của người phụ nữ chưa bao giờ chỉ là câu chuyện về năng lực.
Bức tranh chính sách thai sản ở Việt Nam và thế giới
Tại Việt Nam, thời gian nghỉ thai sản thông thường của lao động nữ sinh con là 6 tháng, trong đó thời gian nghỉ trước sinh không quá 2 tháng. Từ ngày 01/07/2026, quy định nghỉ 7 tháng khi sinh con thứ hai, điều kiện này bao gồm việc người mẹ đang có một người con ruột tại thời điểm sinh con thứ hai. Sau khi trở lại làm việc, lao động nữ nuôi con dưới 12 tháng tuổi được nghỉ 60 phút mỗi ngày trong thời gian làm việc để cho con bú, vắt hoặc trữ sữa, nghỉ ngơi mà vẫn hưởng đủ lương. Việc bố trí khoảng nghỉ linh hoạt, chẳng hạn về sớm, cần được trao đổi và thống nhất với người sử dụng lao động.
Kỳ nghỉ thai sản không đồng nghĩa được hưởng trợ cấp BHXH hoặc duy trì toàn bộ thu nhập trước đó. Với lao động nữ tham gia BHXH bắt buộc, điều kiện thông thường là đóng đủ 6 tháng trong 12 tháng trước sinh. Ngay cả khi đủ điều kiện, trợ cấp hằng tháng chỉ bằng mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH của 6 tháng gần nhất, nên chưa chắc bằng thu nhập thực nhận trước sinh.
Trong một khảo sát năm 2022 với 494 lao động nữ tại Bắc Ninh, Bình Dương và TP.HCM, có 53,6% người tham gia nhận định chính sách nghỉ thai sản không có lợi cho sự nghiệp. Dù chưa thể phản ánh toàn bộ thực trạng hiện nay, kết quả này cho thấy có quyền nghỉ thai sản không đồng nghĩa với việc người mẹ được hỗ trợ đầy đủ để quay lại và tiếp tục phát triển nghề nghiệp.
Đặt trong bối cảnh quốc tế, chính sách thai sản có nhiều khác biệt không chỉ về thời gian nghỉ mà còn ở cách phân chia trách nhiệm chăm sóc con giữa cha và mẹ. Tại Đức, trợ cấp cơ bản thường bù khoảng 65-67% thu nhập ròng trước khi nghỉ thai sản, còn mỗi cha hoặc mẹ có thể nghỉ chăm con không lương, được bảo vệ việc làm, tối đa 3 năm cho mỗi con. Từ ngày 01/04/2026, Singapore quy định tổng cộng 30 tuần nghỉ có lương cho cha mẹ đủ điều kiện, gồm 16 tuần dành cho mẹ, 4 tuần dành cho cha và 10 tuần có thể phân chia linh hoạt giữa hai người. Riêng Mỹ chưa có chính sách nghỉ thai sản có lương áp dụng chung ở cấp liên bang, mà chủ yếu bảo đảm tối đa 12 tuần nghỉ không lương cho người đủ điều kiện.
Những sự khác biệt trên cho thấy việc hỗ trợ người lao động sau sinh không chỉ nằm ở thời gian nghỉ, mà còn là những chính sách tạo điều kiện để cả cha và mẹ cùng chăm sóc con, đồng thời duy trì sự nghiệp.
Khi người phụ nữ phải tìm lại sự cân bằng giữa nhiều vai trò
Ngày kết thúc kỳ nghỉ thai sản không thể xem là cột mốc phục hồi chung của mọi phụ nữ. Số liệu năm 2023 của WHO cho thấy mỗi năm có ít nhất 40 triệu phụ nữ toàn cầu gặp di chứng sức khỏe sau sinh kéo dài từ vài tháng đến vài năm. Phổ biến nhất là đau lưng mãn tính, mất ngủ kéo dài cùng các rối loạn tâm lý như lo âu, trầm cảm. Ngoài ra, hệ nội tiết, đặc biệt là các hormone liên quan đến mang thai, sinh nở và cho con bú, cần thời gian đáng kể để cân bằng lại, và quá trình này có thể kéo dài hơn một năm. Đối với những trường hợp sinh mổ, khó sinh hoặc có biến chứng, thời gian phục hồi còn dài hơn nữa.
Trên cả phương diện sức khỏe, việc sinh con cũng ảnh hưởng đến chính định danh cá nhân của người mẹ. Theo mô hình “Cầu vồng cuộc sống – nghề nghiệp” (Life-Career Rainbow) của Donald E. Super, sự nghiệp không tách rời những vai trò khác trong cuộc sống. Mỗi người đồng thời đảm nhận nhiều vai trò như người lao động, người con, người bạn đời hay người làm cha mẹ. Mức độ ưu tiên dành cho từng vai trò có thể thay đổi theo từng giai đoạn, dưới tác động của hoàn cảnh kinh tế, môi trường làm việc và điều kiện cá nhân.
Khi đảm nhận thêm vai trò làm mẹ, người phụ nữ cần phân bổ lại thời gian, sức khỏe và năng lượng giữa công việc, chăm sóc con nhỏ và những nhu cầu cá nhân. Vì vậy, bên cạnh việc chuẩn bị cho giai đoạn trước, trong và sau sinh, người mẹ cũng cần xác định lại những ưu tiên phù hợp và tìm kiếm sự hỗ trợ cần thiết để tiếp tục phát triển nghề nghiệp một cách bền vững.
Cùng với đó, những giá trị cần ưu tiên trong cuộc sống cũng dần thay đổi. Những dự án lớn, cơ hội học hỏi hay thăng tiến từng được đặt lên hàng đầu giờ đây cần được cân nhắc cùng trách nhiệm chăm sóc con nhỏ và sức khỏe của bản thân. Trong quá trình ấy, nhiều người mẹ dễ rơi vào sự giằng co. Dành nhiều thời gian cho công việc thì cảm thấy có lỗi vì không ở bên con, nhưng tạm gác lại những mục tiêu nghề nghiệp thì sợ bản thân bị bỏ lại phía sau. Chính sự giằng co này khiến việc làm mẹ đôi khi bị gắn với hai chữ “hy sinh”, như thể người phụ nữ buộc phải đánh đổi sự nghiệp để chăm sóc gia đình, hoặc ngược lại.
Khi sự nghiệp không chỉ tạm dừng trong sáu tháng
Trên giấy tờ, kỳ nghỉ thai sản chỉ kéo dài sáu tháng. Nhưng nếu nhìn vào sự nghiệp của một người phụ nữ, khoảng ngưng trệ thực tế thường kéo dài từ 3 đến 5 năm.
Sáu tháng chỉ là phần nổi của tảng băng. Phần còn lại là giai đoạn thích nghi kéo dài sau khi đi làm lại. Họ phải học làm quen với nhịp độ công việc, cập nhật những công cụ và quy trình đã thay đổi, đồng thời gánh thêm trách nhiệm chăm con nhỏ ở nhà.
Đặc biệt, trong những lĩnh vực thường xuyên thay đổi như công nghệ, marketing hay tài chính, chỉ vài tháng vắng mặt cũng có thể khiến người lao động bỏ lỡ những công cụ, xu hướng hoặc cách làm việc mới. Với phụ nữ sau sinh, quá trình cập nhật kiến thức và kỹ năng đôi khi còn đi kèm những định kiến rằng họ không đủ thời gian, sức khỏe hay sự tập trung để đảm nhận công việc như trước. Bên cạnh đó, khoảng cách trong kỳ vọng giữa người lao động và doanh nghiệp cũng có thể khiến người mẹ vô tình bị bỏ qua trong những cơ hội phát triển vì được cho là “bận con nhỏ”.
Mặt khác, phụ nữ có con cũng dễ gặp bất lợi ở những môi trường đề cao việc tăng ca, đi công tác hay làm việc ngoài giờ. Tuy nhiên, khả năng dành nhiều thời gian cho công việc không đồng nghĩa với năng lực hay mức độ đóng góp của một nhân viên. Vì thế, việc trở thành mẹ không nên là lý do khiến một người phụ nữ bị đánh giá thấp hơn hoặc bỏ lỡ những cơ hội phát triển nghề nghiệp.
Và khi vấn đề chưa bao giờ nằm ở sự nỗ lực
Chuyên gia hướng nghiệp Phoenix Ho từng chia sẻ một quan điểm rất thẳng thắn rằng: “Làm mẹ luôn có cái giá phải trả. Trước hết, với người lao động nữ, đó là sức khỏe và thời gian. Điều quan trọng không phải là tìm ra lựa chọn ‘không tổn thất’, mà là tìm được sự bình an với quyết định của mình, bình an trong nghề nghiệp và bình an với gia đình.”
Từ chính góc nhìn ấy, dưới đây là những chia sẻ và lưu ý cụ thể từ chị Phoenix Ho dành cho phụ nữ sau kỳ nghỉ thai sản:
Bắt đầu từ người đi làm
Để chuẩn bị đường dài quay lại với công việc, người mẹ bắt buộc phải duy trì một “dòng chảy nhỏ” để tiếp tục phát triển nghề nghiệp.
Thứ nhất là chuẩn bị kế hoạch trước, trong và sau khi nghỉ sinh.
- Trước khi nghỉ sinh:
- Lập quỹ dự phòng từ 12-18 tháng để giảm bớt áp lực kinh tế cho gia đình.
- Thông báo, giảm khối lượng công việc theo tháng của thai kỳ, song song là bàn giao dần công việc cho công ty và quản lý.
- Lên kế hoạch trau dồi kỹ năng, cái gì học trước khi sinh, cái gì có thể tranh thủ tự học tại nhà.
- Xác định rõ mong muốn của bản thân sau kỳ nghỉ, từ tiếp tục vị trí cũ, xin một cơ chế làm việc linh hoạt hơn, hay chuyển hẳn sang một hướng mới.
- Trong khi nghỉ sinh: Tùy vào sức khỏe và điều kiện cá nhân, người mẹ có thể duy trì kết nối với công việc bằng những hoạt động nhỏ như cập nhật kiến thức chuyên môn, học thêm kỹ năng phù hợp hoặc giữ liên lạc với đồng nghiệp và những người trong ngành. Việc này chủ yếu giúp người mẹ không mất kết nối với lĩnh vực mình theo đuổi và thuận lợi hơn khi quay lại làm việc.
- Trong và sau khi nghỉ sinh: Người mẹ nên chủ động trao đổi với công ty về thời gian trở lại, cập nhật những thay đổi trong thời gian nghỉ sinh và thống nhất các công việc cần ưu tiên. Việc trao đổi với quản lý về khối lượng và cách sắp xếp công việc phù hợp với sức khỏe, thời gian chăm sóc con nhỏ sẽ giúp người mẹ có sự chuẩn bị tốt hơn để bắt nhịp lại với công việc.
Thứ hai là chấp nhận hành trình nghề nghiệp không tuyến tính.
Sự nghiệp không phải lúc nào cũng phát triển theo một đường thẳng, liên tục đi lên. Trên thực tế, hành trình ấy có thể có những giai đoạn phát triển nhanh, chậm lại hoặc tạm dừng vì những thay đổi trong cuộc sống. Với phụ nữ sau sinh, đó có thể là lúc cần giảm bớt khối lượng công việc, tạm hoãn kế hoạch thăng tiến hoặc lựa chọn một công việc linh hoạt hơn để chăm sóc con nhỏ. Điều quan trọng là không vội xem những khoảng thời gian phát triển chậm hơn kỳ vọng là thất bại, bởi chúng không quyết định toàn bộ năng lực hay cơ hội nghề nghiệp trong tương lai.
Thứ ba là chuẩn bị tâm lý cho những thay đổi ngoài kế hoạch.
Khi vừa đi làm vừa chăm sóc con nhỏ, không phải lúc nào mọi chuyện cũng diễn ra như dự tính. Con ốm bất ngờ, người trông trẻ nghỉ việc hay ông bà có việc đột xuất đều có thể khiến người mẹ phải điều chỉnh lịch trình cá nhân và công việc.
Thay vì cố gắng lên kế hoạch thật hoàn hảo, người mẹ nên chuẩn bị những phương án dự phòng, đồng thời chủ động trao đổi với gia đình và nơi làm việc để có sự hỗ trợ khi cần thiết.
Ở cấp độ gia đình, xã hội
Dù người mẹ có chuẩn bị kỹ đến đâu, họ cũng khó duy trì công việc lâu dài nếu phải một mình gánh vác toàn bộ trách nhiệm chăm sóc con.
Trước hết là sự chia sẻ trách nhiệm giữa cha và mẹ. Việc chăm sóc và nuôi dạy con không nên chỉ đặt lên vai người mẹ, trong khi người cha đóng vai trò hỗ trợ khi có thời gian. Thay vào đó, cả hai cần cùng san sẻ việc nhà, chăm con và thu xếp những tình huống phát sinh trong cuộc sống. Sự đồng hành này không chỉ giúp người mẹ có thêm thời gian nghỉ ngơi, phục hồi sức khỏe mà còn tạo điều kiện để họ tiếp tục theo đuổi các mục tiêu nghề nghiệp.
Bên cạnh đó là khả năng tiếp cận các dịch vụ chăm sóc trẻ. Những cơ sở giữ trẻ an toàn, gần nơi ở hoặc nơi làm việc, với giờ giấc và chi phí phù hợp sẽ giúp cha mẹ yên tâm hơn khi quay lại công việc. Bởi không phải gia đình nào cũng có thể nhờ ông bà chăm cháu hoặc đủ điều kiện thuê người hỗ trợ. Vì vậy, việc mở rộng các dịch vụ chăm sóc trẻ cũng là một phần quan trọng trong việc giúp phụ nữ duy trì công việc và phát triển sự nghiệp sau sinh.
Ở cấp độ doanh nghiệp
Cuối cùng, doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người mẹ quay lại làm việc và tiếp tục phát triển sự nghiệp sau kỳ nghỉ thai sản.
Trước hết, doanh nghiệp có thể xây dựng quy trình hỗ trợ nhân viên quay lại làm việc (re-onboarding). Điều này có thể bắt đầu từ việc cập nhật những thay đổi trong tổ chức, bố trí người hướng dẫn trong thời gian đầu và cùng nhân viên xác định các công việc cần ưu tiên. Bên cạnh đó, quá trình đánh giá hiệu suất cần dựa trên năng lực và kết quả công việc thực tế, thay vì mặc định rằng phụ nữ sau sinh không còn đủ khả năng đảm nhận công việc.
Đồng thời, doanh nghiệp có thể cân nhắc những phương án làm việc linh hoạt về thời gian, địa điểm hoặc cách phân bổ công việc, tùy theo tính chất từng vị trí. Đây không đơn thuần là sự ưu ái dành cho người mẹ, mà còn là cách giúp người lao động cân bằng trách nhiệm gia đình với công việc, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp giữ chân những nhân sự có kinh nghiệm.
Kết
Để kỳ nghỉ thai sản không trở thành rào cản trong hành trình nghề nghiệp, nỗ lực của người mẹ thôi là chưa đủ. Khi trách nhiệm chăm sóc con được chia sẻ trong gia đình và doanh nghiệp chủ động hỗ trợ nhân viên quay lại làm việc, người phụ nữ sẽ có thêm điều kiện để tiếp tục theo đuổi những mục tiêu nghề nghiệp của mình. Bởi làm mẹ là một vai trò mang giá trị cao cả trong cuộc sống, chứ không phải gánh nặng kiềm hãm sự nghiệp của người phụ nữ.
Nếu bạn cũng đang đứng trước những thay đổi trong cuộc sống sau khi làm mẹ và có những băn khoăn về hành trình nghề nghiệp phía trước, Sông An hi vọng rằng bạn có thể tìm thấy sự đồng hành trong cộng đồng Vững tâm đi làm – nơi bạn có thể chia sẻ những trăn trở trong công việc, lắng nghe trải nghiệm của những người đi làm khác và tìm thêm góc nhìn để đưa ra lựa chọn phù hợp với bản thân.