Trong cuốn Một đời như kẻ tìm đường, Giáo sư Phan Văn Trường có viết: “Sự thành công trong đời không đơn thuần là chuyện chọn nghề, mà phần lớn xuất phát từ những cố gắng khi hành nghề.” Đó là một sự thật trần trụi. Chúng ta thường lầm tưởng rằng chỉ cần đặt chân lên đúng "đường ray" của một tập đoàn lớn hay một ngành nghề hot là sự nghiệp sẽ tự động thăng hoa. Nhưng thực tế, thứ định nghĩa chúng ta không phải là điểm xuất phát, mà là cách ta thích nghi và trưởng thành khi bị "mài mòn" bởi thực tế.
Lấy cảm hứng từ bộ phim Tiểu yêu quái núi Lãng Lãng, ta có thể thấy một ẩn dụ sâu sắc về chốn công sở qua hai môi trường điển hình: Startup và Corporate.
Nếu xem núi Lãng Lãng là một Startup
Tại một startup non trẻ, mọi thứ thường bắt đầu bằng việc branding (xây dựng thương hiệu). Branding ở đây đôi khi là sáng tạo thứ người khác chưa làm. Nhưng cũng có lúc chỉ là copy một mô hình đã được công nhận, rồi biến tấu phần ruột sao cho “ăn tiền” ở một phương diện nào đó. Giống 4 tiểu yêu giả dạng thầy trò Đường Tăng: đi đúng hướng của bản chính, mượn uy tín để được nhìn nhận, dù nhìn kỹ thì… phake lòi để đổi lấy sự công nhận.
- Tiểu Trư Yêu: Khéo léo và bền bỉ, chuyên đi thuyết phục thế giới tin vào một dự án vốn còn nằm trên giấy.
- Cóc Tinh: Người sợ rủi ro, sợ sai. Đóng vai trò "phương án dự phòng" chiến lược, chỉ chấp nhận liều khi đã kiểm soát được mọi biến số.
- Khỉ Đột: Ít nói, hướng nội nhưng năng lực nhất nhóm, dẫn đến việc cái gì cũng đến tay, task nào cũng gánh.
- Chồn Vàng: Kẻ liều lĩnh và hay hoảng, chuyên đi săn người bằng niềm tin vào bản chất nhân sự hơn là hệ thống. Không mạnh về chuyên môn cứng, nhưng là chất keo kết nối mọi người lại với nhau
Kết cục thì quen thuộc: startup lên bờ xuống ruộng. Nhưng đổi lại là một đống kinh nghiệm để lần sau chơi tiếp. Và như phim, đoạn cuối thường xuất hiện một “thiên thần”, có thể là nhà đầu tư, có thể chỉ là một cơ hội sống sót vừa kịp lúc.
Rời khỏi Startup, tiến vào Corporate: Bước chân vào chặng đường thỉnh chân kinh
Nếu startup là sân chơi thử nghiệm như ngọn núi Lãng Lãng, thì corporate giống như chặng đường đi thỉnh kinh của 4 tiểu yêu quái, một hệ sinh thái khép kín với luật chơi bất thành văn, với vai diễn đã được phân sẵn, và nhiệm vụ của bạn là đóng tròn vai đó càng lâu càng tốt.
Ở đây, 4 tiểu yêu không còn tự do biến hóa, mà dần bị hệ thống “đóng khung”:
- Tiểu Trư Yêu: là người làm được việc, xoay xở giỏi, nhưng luôn ở tuyến giữa. Nó không thiếu năng lực, chỉ thiếu “thông tin nội bộ” và hậu thuẫn. Trong corporate, Tiểu Trư thường được tin dùng, nhưng hiếm khi được trao quyền. Làm nhiều, chạy việc giỏi, nhưng trần phát triển đến rất sớm.
- Cóc Tinh: trở thành người giữ rủi ro cho cả tập thể vì đã nhìn thấy quá nhiều quyết định sai và hậu quả. Corporate cần Cóc nhưng cũng chính vì thế mà không cho Cóc mơ mộng. Thành công thì không gọi tên Cóc, sai sót thì Cóc phải chịu.
- Khỉ Đột: là người có năng lực cứng tốt nhất, nhưng lại bị khóa tiếng nói. Không giỏi trình bày, không khéo chính trị, chọn làm thay vì nói, tính cách hướng nội. Càng giỏi, càng bị giao nhiều việc; càng gánh nhiều, càng khó rời vị trí. Khỉ Đột trở thành kiểu người “không thể thiếu”, và cũng vì thế mà khó được thăng tiến.
- Chồn Vàng: là kẻ bị mài nhanh nhất. Sự hoạt ngôn, kết nối và nhiệt thành vốn giúp Chồn sống sót ở startup, lại trở thành điểm trừ trong corporate. Sau vài lần va chạm, Chồn học cách im lặng. Vì theo thời gian, nó hiểu rằng quá trình “thỉnh được kinh”, cần im lặng an toàn hơn là thể hiện.
4 Hình mẫu đều “bị mài” theo thời gian
Sau vài năm đi làm, người ta không còn thay đổi theo kiểu tính cách khác đi, mà thay đổi theo cách họ học được để sống sót trong tổ chức. Tâm lý học tổ chức gọi đây là adaptive behavior, hành vi thích nghi theo môi trường, được ghi nhận rộng rãi trong các nghiên cứu của Academy of Management Journal và Journal of Vocational Behavior. Những kiểu người như bốn tiểu yêu trong Tiểu yêu quái núi Lãng Lãng thực chất là những mô hình thích nghi rất quen thuộc nơi công sở.
- Tiểu Trư Yêu đại diện cho nhóm người làm được việc, chủ động, gánh vác nhiều, nhưng sau một thời gian, họ bắt đầu nhận ra một sự thật: năng lực không tự động chuyển hóa thành quyền lực. Vì thế, họ bớt ôm việc, học cách quan sát ai là người thật sự ra quyết định, và bắt đầu điều chỉnh kỳ vọng của mình với hệ thống. Đây là dạng “tỉnh ra” rất điển hình của người đi làm lâu năm.
- Cóc Tinh lại phản ánh nhóm người ngày càng ít nói về lý tưởng. Theo Journal of Applied Psychology, đây là biểu hiện của defensive professionalism, trạng thái khi nhân sự đã chứng kiến đủ nhiều rủi ro, sai lầm và hậu quả để hiểu rằng nói ra không phải lúc nào cũng an toàn. Họ không mất niềm tin, mà chuyển từ tiếng nói lý tưởng sang tiếng nói bảo toàn. Ít phát biểu hơn, nhưng mỗi lần lên tiếng đều cân nhắc kỹ cái giá phải trả.
- Trong khi đó, Khỉ Đột là ví dụ điển hình cho nhóm chuyên môn cao, ban đầu vụng về giao tiếp nhưng dần trở nên vững vàng hơn khi tay nghề đủ mạnh. Các nghiên cứu về expert power trên Journal of Organizational Behavior cho thấy: khi năng lực được xác nhận đủ lâu, con người bớt lo sợ bị đánh giá và giao tiếp tự nhiên hơn. Họ không trở nên ồn ào, mà hướng ngoại có chọn lọc: nói khi cần, nói để giải quyết vấn đề, chứ không để chứng minh bản thân.
- Còn Chồn Vàng đại diện cho nhóm dễ tổn thương nhất về mặt tâm lý trong môi trường cứng nhắc. Những nghiên cứu về emotional labor và organizational silence (Psychology Today, Journal of Management Studies) chỉ ra rằng các cá nhân giàu cảm xúc và kết nối thường tự điều chỉnh bằng cách… im lặng, khi nhận ra môi trường không dung chứa năng lượng đó. Sự im lặng này thường bị gọi nhầm là trưởng thành, nhưng trên thực tế, nó nhiều khi chỉ là một cơ chế tự vệ để không bị bào mòn thêm.
Đặc biệt, một chi tiết về hòn đá mài của Chồn Vàng chính là ẩn dụ đời thực nhất, cho sự tự gọt giũa bản ngã trên hành trình thỉnh kinh đầy khắc nghiệt. Hòn đá mài ấy không chỉ mài đi sự ngây thơ, mà còn mài phẳng cá tính và mài nát luôn cả nhu cầu được giãi bày. Sự im lặng về sau của Chồn không biểu hiện cho sự khuất phục, mà là cái 'thấm đòn' của một người trưởng thành: khi nhận ra thấu hiểu là món quà xa xỉ, ta bỗng nhiên lười giải thích.
Nếu gặp một quý nhân ở trong đời, thì tốt quá…
Hành trình của những tiểu yêu vô danh chỉ thực sự xoay chuyển khi gặp được Lão Hòa Thượng, hình ảnh đại diện cho một Mentor (người dẫn dắt) có tâm và có tầm.
- Trao nhân dạng mới: Khi trao bộ cà sa và tích trượng, lão hòa thượng đã cho 4 tiểu yêu một vẻ ngoài mới, và đồng thời trao cho họ một nhân dạng mới. Trong công sở, một người sếp tốt là người nhìn thấu nỗ lực của nhân viên, sẵn sàng trao quyền để họ từ "kẻ làm thuê" trở thành "người thực hiện sứ mệnh".
- Chấp nhận sự khác biệt: Việc chỉnh sửa lớp áo cho hợp với màu da của Cóc Tinh là chi tiết đắt giá. Một môi trường làm việc nhân văn là chỗ bạn không cần phải copy y hệt nguyên mẫu để thành công; bạn chỉ cần là phiên bản tốt nhất của chính mình.
Chính sự bao dung của Lão Hòa Thượng đã biến một hành trình mạo danh thành một chuyến đi thỉnh kinh bằng cả trái tim, dẫn lối cho họ gặp được những Top Leader thực thụ như Tôn Ngộ Không, người đã trao 4 tiểu yêu cơ hội được làm lại nhanh hơn sau này.
Cuối cùng, sự nghiệp là hành trình về nhà
Dù ngoài kia chúng ta có là ai: một Tiểu Trư bị vùi dập, một Chồn Vàng im lặng hay một Khỉ Đột lóng ngóng, thì khi rũ bỏ lớp áo công sở, chúng ta vẫn là những đứa con của gia đình.
Chi tiết Tiểu Trư Yêu dù đang trong hành trình "phake" gian nan vẫn luôn có một mái nhà chờ đón, một người mẹ yêu thương dù nghèo khó, chính là lời nhắc nhở ấm lòng nhất: Công việc có thể là một cuộc chiến, nhưng gia đình chính là nơi để chúng ta được phép yếu đuối và sạc đầy năng lượng.
Bạn là ai trong bốn hình mẫu ấy?
Có thể hôm nay là Chồn Vàng, ngày mai là Cóc Tinh, một lúc nào đó lại thấy mình như Tiểu Trư Yêu hay Khỉ Đột. Bình thường thôi, vì sự nghiệp, rốt cuộc, không phải hành trình trở thành ai đó khác, mà là quá trình “bị mài” hay "được mài" để nhận ra mình có thể sống với phiên bản nào của chính mình.
