An cư thì lạc nghiệp, nhưng những năm gần đây, khi giá nhà cao gấp 20-25 lần thu nhập bình quân, và chi phí nuôi con ngốn tới 40% thu nhập gia đình, câu chuyện "an cư" dường như đã trở thành một thứ vô cùng "xa xỉ". Vì thế, với nhiều người trẻ trải dài từ thế hệ 9x đến Gen Z, dù có cố gắng "lạc nghiệp" thì cái đích cuối cùng vẫn dường như quá xa vời, khiến cảm giác buông xuôi trở nên tất yếu.
Đây không phải là câu chuyện của riêng ai. Ở Trung Quốc, người trẻ chọn "nằm thẳng" (Tang Ping) để phản kháng lại văn hóa làm việc vắt kiệt sức. Hàn Quốc sản sinh ra thế hệ Sampo – từ bỏ hẹn hò, kết hôn và sinh con. Hong Kong và Singapore gọi những người trẻ rút lui khỏi xã hội là NEET (không công việc, bằng cấp, hay đào tạo chuyên môn). Còn ở Mỹ hay Châu Âu, chúng ta có thế hệ chỉ làm đúng phận sự (quiet quitting) hay chuyển về sống cùng bố mẹ (boomerang kids).
Khi so sánh với những kỳ vọng xã hội được xây dựng trên nền tảng cũ (học giỏi - việc ổn định - mua nhà - kết hôn), những người trẻ chọn "buông xuôi" thường bị gắn mác là lười biếng hay yếu đuối. Nhưng rõ ràng, sự chững lại đồng loạt này là dấu hiệu cảnh báo một hệ thống đã quá tải. Nó cho thấy sự cần thiết phải có sự vào cuộc của các cấp chính quyền với những chính sách can thiệp hợp lý hơn về nhà ở và hỗ trợ việc làm, nhằm giải quyết nguyên nhân gốc rễ của áp lực kinh tế.
Tuy nhiên, "nằm thẳng" hay chìm vào cảm giác bất lực quá lâu có thể gây ra nhiều nguy hại. Các nghiên cứu cho thấy việc đánh mất mục tiêu trong thời gian dài sẽ tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần, khiến bạn mơ hồ về năng lực và mục đích sống của chính mình. Vậy nên, trong khi chờ đợi những chính sách vĩ mô ra đời và hỗ trợ, chúng ta phải tự "cứu" lấy bản thân.
Nếu đã chọn "nằm thẳng", hãy nằm thẳng một cách hiệu quả và có chiến lược. Chuyên gia Phoenix Ho từ Hướng nghiệp Sông An gợi ý 5 bí kíp sau:
Bí kíp 1: Làm "sếp" của chính mình trong những việc nhỏ nhất
Thay vì cảm thấy hụt hơi và bất lực trước những mục tiêu vật chất xa vời, hãy lùi lại một bước và tự hỏi: "Trong giai đoạn này của đời mình, tôi có thể làm chủ phần nào?"
Bạn hoàn toàn có quyền lựa chọn:
- làm chủ nhịp sống và năng lượng của bản thân (giờ làm – giờ nghỉ – khả năng hồi phục),
- hoặc tập trung phát triển kiến thức và kỹ năng trong giai đoạn 6 đến 12 tháng tiếp theo,
- hoặc làm chủ cách bản thân gắn ý nghĩa vào công việc hiện tại, dù đó chưa phải là "nghề mơ ước".
Việc xác lập quyền kiểm soát ở một khía cạnh nhỏ giúp bạn có lại cảm giác mình đang trực tiếp kiến tạo cuộc đời, thay vì chỉ bị cuốn theo hoàn cảnh.
Bí kíp 2: Tận dụng sức mạnh của lời nói (Self-talk) để rũ bỏ cảm giác tội lỗi
Như đã chia sẻ, "nằm thẳng" không hẳn là lười biếng hay thất bại, mà là một cơ chế tự bảo vệ hợp lý trước một hệ thống đã quá tải. Trong giai đoạn này, cách bạn trò chuyện với chính mình (self-talk) rất quan trọng. Hãy tái định nghĩa "nằm thẳng" như một "bình nguyên nghề nghiệp có chủ đích", một trạm nghỉ để bạn phục hồi năng lượng.
Thay vì dằn vặt, hãy tự nhủ: "Có những giai đoạn mình không tiến lên, nhưng vẫn đang giữ mình không trượt xuống, và điều đó có giá trị". Tuy nhiên, để không bị "đóng băng" hoàn toàn, hãy duy trì những chuyển động nhỏ:
- thử những công việc nhỏ,
- học các kỹ năng ngắn hạn,
- gặp gỡ những con người mới,
- và quan sát xem bản thân phản ứng thế nào với từng trải nghiệm.
Hãy nhớ rằng: Chuyển động nhỏ sẽ tạo ra quán tính, hãy hành động đi rồi mọi thứ sẽ rõ ràng.
Bí kíp 3: Hiểu rõ vai trò bản thân và tái định nghĩa chữ "Đủ"
Chúng ta thường dễ bị áp lực khi trong văn hóa Việt Nam, "người lao động" còn đảm đương vai trò của một người con, trụ cột tài chính, cha mẹ tương lai, thành viên của một cộng đồng. Khi gộp tất cả những vai trò đó lại cùng lúc, cảm giác quá tải là điều rất dễ xảy ra.
Thay vì cố hoàn hảo ở mọi vai trò, hãy tự hỏi: "Trong vai trò hiện tại, điều gì khiến tôi thấy đủ sống?"
Ví dụ:
- Với vai trò người lao động: công việc này có giúp tôi ổn định, học được điều gì đó, và không làm tôi kiệt sức hay không?
- Với vai trò con cái: tôi có đang phần nào giảm bớt gánh nặng cho gia đình?
- Với vai trò cho chính mình: tôi có không gian nào để thở và để phát triển bản thân?
Bí kíp 4: Ngừng gánh vác những điều ngoài tầm tay
Cảm giác bất lực thường ập đến khi ta cố gắng gồng gánh những thứ quá lớn lao. Thay vì vậy, hãy học cách phân chia cuộc sống thành 3 vùng:
- Vùng không kiểm soát được: Giá nhà, kinh tế vĩ mô.
- Vùng kiểm soát một phần: Ngành nghề theo đuổi, nơi làm việc, kỹ năng muốn học.
- Vùng hoàn toàn làm chủ được: Cách học, nhịp độ làm việc, ranh giới cá nhân.
Nhiều nghiên cứu hướng nghiệp chỉ ra rằng, niềm tin vào bản thân không đến từ việc chinh phục những mục tiêu khổng lồ, mà từ việc bạn làm chủ tốt những điều nhỏ bé và cụ thể ngay trong tầm tay.
Bí kíp 5: Vẽ một lộ trình "bình nguyên" của riêng bạn
Mạng xã hội luôn ngập tràn những câu chuyện thành công tài chính rực rỡ, nhưng bạn phải luôn tự nhắc mình: "Tôi không cần phải leo thang xã hội. Tôi cần một con đường đủ rõ để không lạc."
Lộ trình của bạn không cần những giấc mơ quá vĩ đại. Nó chỉ cần thực tế với người lữ hành là chính bạn: có một công việc đủ nuôi sống ở hiện tại, một vài kỹ năng có thể chuyển đổi, một vùng ý nghĩa cá nhân nhỏ nhưng bền vững, và một mạng lưới những người chân thành để bạn không bao giờ phải đi một mình.
Tạm kết
"Nằm thẳng" chưa bao giờ là điểm kết thúc, mà vốn dĩ là một cơ chế phòng vệ tự nhiên trước một hệ thống đã quá tải. Nhìn vào các quốc gia đi trước, dù đã có nhiều bước tiến tích cực để bảo vệ người lao động, những gánh nặng cấu trúc về chi phí sinh hoạt và phân hóa giàu nghèo vẫn liên tục sinh ra những biến thể tiêu cực hơn. Điều này cho thấy, để giải phóng tiềm năng lao động và khôi phục niềm tin của thế hệ trẻ, xã hội sẽ còn cần một hành trình cải cách vĩ mô rất dài.
Vậy trong lúc chờ đợi hệ thống tự cân bằng, chúng ta phải làm gì? Đừng gánh vác những thứ ngoài tầm tay, nhưng cũng đừng để bản thân chìm vào sự bất lực vĩnh viễn.
"Nằm thẳng" lúc này phải là một sự lùi lại tỉnh táo, một "bình nguyên" có chủ đích để tự bảo vệ sức khỏe tâm thần và tích lũy nội lực, chờ đợi thời cơ bước tiếp.
*Bài viết được thực hiện với sự đóng góp từ Hướng nghiệp Sông An. Tìm hiểu thêm các bài viết chuyên sâu về sự nghiệp và sức khỏe tinh thần của Hướng nghiệp Sông An tại cộng đồng Vững tâm đi làm.