Khi mới bắt đầu sự nghiệp, chúng ta thường đưa ra quyết định khá nhanh. Chọn một công việc đầu tiên, thử sức ở một lĩnh vực mới hay chuyển sang một môi trường khác đều là những lựa chọn có thể được đưa ra chỉ sau vài ngày cân nhắc. Nhưng càng đi làm lâu, những quyết định ấy dường như càng trở nên nặng nề. Nghỉ việc, chuyển ngành, theo học một chương trình mới hay từ chối một cơ hội thăng tiến đều có thể trở thành bài toán khiến nhiều người trăn trở hàng tháng, thậm chí hàng năm.
Một phần đến từ bối cảnh của thị trường lao động hiện nay. Công nghệ thay đổi nhanh, AI liên tục định hình lại cách làm việc, trong khi mạng xã hội mỗi ngày đều mang đến những câu chuyện về người khác đang thăng tiến, khởi nghiệp hay bắt đầu một hành trình mới. Có nhiều lựa chọn hơn đồng nghĩa với việc cũng có nhiều điều để cân nhắc hơn.
Trong nhiều thập kỷ, các nhà nghiên cứu về tâm lý hướng nghiệp đã cố gắng trả lời một câu hỏi tưởng chừng rất đơn giản: Điều gì thực sự khiến con người không thể đưa ra quyết định nghề nghiệp? Từ những nghiên cứu này, nhiều mô hình đánh giá đã ra đời nhằm giúp biến những cảm giác mơ hồ thành những nhóm khó khăn cụ thể có thể nhận diện và can thiệp. Một trong số đó là Career Difficulties Inventory (CDI) của Tiến sĩ Shékina Rochat, công cụ hệ thống hóa những rào cản phổ biến mà người đi làm gặp phải trong quá trình ra quyết định. Nhìn từ góc độ này, điều khiến chúng ta chững lại không hẳn là thiếu năng lực, mà có thể bắt nguồn từ một trong chín “điểm nghẽn” đang âm thầm ảnh hưởng đến cách chúng ta nhìn nhận bản thân, công việc và tương lai.
9 điểm nghẽn có thể đang âm thầm giữ chân sự nghiệp của bạn
Theo mô hình Career Difficulties Inventory (CDI), khó khăn trong việc đưa ra quyết định nghề nghiệp thường không đến từ một nguyên nhân duy nhất. Thay vào đó, chúng được chia thành chín nhóm phổ biến. Một người có thể gặp một hoặc nhiều điểm nghẽn cùng lúc, và chúng cũng có thể thay đổi theo từng giai đoạn của sự nghiệp.
1. Thiếu động lực
Dấu hiệu
Bạn vẫn hoàn thành công việc, nhưng mọi thứ diễn ra theo quán tính. Những dự định từng khiến bạn hào hứng như học thêm kỹ năng, xin vào một công ty mới hay thử sức ở một vai trò khác đều liên tục bị trì hoãn.
Điều gì đang diễn ra?
Động lực không chỉ đến từ mức lương hay chức danh, mà còn từ cảm giác công việc đang đưa mình đến gần mục tiêu mong muốn. Khi mục tiêu trở nên mờ nhạt hoặc không còn phản ánh những giá trị cá nhân, công việc dễ biến thành chuỗi nhiệm vụ cần hoàn thành thay vì một hành trình phát triển.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Hãy thử nhìn lại thời điểm gần nhất bạn cảm thấy hứng thú với công việc và điều gì đã thay đổi kể từ đó. Về lâu dài, việc xây dựng lại mục tiêu nghề nghiệp theo từng giai đoạn sẽ hiệu quả hơn là chỉ chạy theo một cột mốc cố định.
2. Thiếu quyết đoán
Dấu hiệu
Bạn dành nhiều thời gian nghiên cứu cơ hội mới nhưng rất hiếm khi hành động. CV đã cập nhật, danh sách việc làm đã lưu, nhưng nút “Apply” vẫn chưa được nhấn.
Điều gì đang diễn ra?
Càng có nhiều lựa chọn, chúng ta càng sợ mình sẽ chọn sai. Tâm lý này khiến người đi làm tìm kiếm thêm thông tin với hy vọng có được một quyết định “chắc chắn”, nhưng thực tế lại càng kéo dài trạng thái chần chừ.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Thay vì cố tìm phương án hoàn hảo, hãy xác định những tiêu chí quan trọng nhất với bản thân ở thời điểm hiện tại và chấp nhận rằng mọi lựa chọn đều đi kèm đánh đổi.
3. Những niềm tin đang giới hạn chính mình
Dấu hiệu
Bạn thường tự nhủ “đổi nghề sau 30 tuổi là quá muộn”, “làm trái ngành là lãng phí bằng cấp” hay “nghỉ việc nghĩa là thất bại”.
Điều gì đang diễn ra?
Nhiều quyết định nghề nghiệp bị chi phối bởi những niềm tin được hình thành từ gia đình, môi trường sống hoặc trải nghiệm cá nhân. Chúng có thể đúng với một thời điểm trong quá khứ nhưng không còn phù hợp với bối cảnh hiện tại.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Hãy tự hỏi niềm tin đó đến từ trải nghiệm của chính mình hay chỉ là điều mình luôn được nghe. Việc phân biệt giữa sự thật và giả định sẽ giúp bạn có thêm góc nhìn trước khi đưa ra quyết định.
4. Thiếu phương pháp để đưa ra quyết định
Dấu hiệu
Mỗi lần đứng trước một lựa chọn, bạn đều cảm thấy mình đang quyết định theo cảm tính hoặc bị ảnh hưởng quá nhiều bởi ý kiến của người khác.
Điều gì đang diễn ra?
Chúng ta dành nhiều năm để học chuyên môn nhưng hiếm khi được học cách đưa ra quyết định nghề nghiệp. Khi thiếu một quy trình rõ ràng để cân nhắc giữa giá trị cá nhân, năng lực, rủi ro và cơ hội, cảm giác bất an rất dễ xuất hiện.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Viết ra những tiêu chí quan trọng nhất với bản thân trước khi đánh giá từng lựa chọn sẽ giúp quá trình ra quyết định trở nên có hệ thống hơn.
5. Chưa hiểu đủ về bản thân
Dấu hiệu
Bạn biết mình không thích công việc hiện tại nhưng cũng không biết điều gì sẽ phù hợp hơn.
Điều gì đang diễn ra?
Hiểu bản thân không chỉ là biết mình thích gì, mà còn là nhận ra những cơ chế sâu hơn đang vận hành bên trong: vì sao có những việc khiến mình tràn đầy năng lượng nhưng cũng có những việc khiến mình nhanh chóng kiệt sức; hay vì sao cùng một môi trường nhưng mỗi người lại phản ứng rất khác nhau. Bên dưới những biểu hiện đó là sự tương tác giữa tính cách, trải nghiệm, giá trị cá nhân và cách mỗi người phản ứng với áp lực hoặc sự thay đổi.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Quan sát những công việc khiến bạn cảm thấy có năng lượng thay vì chỉ nhìn vào những việc mình làm tốt. Hai điều này không phải lúc nào cũng giống nhau.
6. Thiếu thông tin về thị trường
Dấu hiệu
Bạn muốn chuyển ngành nhưng không biết ngành đó đang tuyển dụng ra sao, cần kỹ năng gì hay triển vọng trong vài năm tới như thế nào.
Điều gì đang diễn ra?
Một quyết định nghề nghiệp tốt cần được xây dựng từ cả hiểu biết về bản thân lẫn hiểu biết về thị trường. Khi thiếu một trong hai, cảm giác rủi ro sẽ tăng lên đáng kể.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Thay vì chỉ đọc mô tả công việc, hãy trò chuyện với những người đang làm trong lĩnh vực bạn quan tâm để có góc nhìn thực tế hơn về công việc hằng ngày.
7. Mâu thuẫn nội tâm
Dấu hiệu
Phương án nào cũng có lý do để chọn và cũng có lý do để từ bỏ. Bạn càng phân tích càng khó quyết định.
Điều gì đang diễn ra?
Đây là trạng thái phổ biến khi hai hoặc nhiều giá trị quan trọng của bản thân xung đột với nhau, chẳng hạn giữa sự ổn định và cơ hội phát triển, giữa thu nhập và ý nghĩa công việc.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Thay vì tìm phương án không có rủi ro, hãy xác định điều gì bạn sẵn sàng đánh đổi ở giai đoạn hiện tại của cuộc sống.
8. Mâu thuẫn từ bên ngoài
Dấu hiệu
Bạn biết mình muốn gì nhưng vẫn không thể thực hiện vì áp lực từ gia đình, tài chính hoặc kỳ vọng của những người xung quanh.
Điều gì đang diễn ra?
Quyết định nghề nghiệp không tồn tại độc lập với cuộc sống cá nhân. Trách nhiệm tài chính, người thân hay những biến động kinh tế đều có thể khiến một lựa chọn phù hợp trở nên khó thực hiện hơn.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Chia nhỏ quyết định thành nhiều bước thay vì thay đổi toàn bộ trong một lần. Đôi khi, chuẩn bị về tài chính hoặc tích lũy thêm kỹ năng trước khi chuyển việc cũng là một cách giảm bớt áp lực.
9. Thiếu khả năng thích nghi
Dấu hiệu
Bạn trì hoãn thay đổi vì cảm thấy mình chưa đủ giỏi, chưa đủ kinh nghiệm hoặc sợ không theo kịp những yêu cầu mới của thị trường.
Điều gì đang diễn ra?
Trong một thị trường lao động thay đổi liên tục, khả năng học hỏi, phục hồi sau thất bại và thích nghi với cái mới trở thành năng lực quan trọng không kém chuyên môn. Khi thiếu niềm tin vào khả năng thích nghi của bản thân, nhiều người sẽ chọn ở lại vùng an toàn dù biết nó không còn phù hợp.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Thay vì cố gắng chuẩn bị cho mọi tình huống, hãy tập trung phát triển thói quen học hỏi liên tục và xem khả năng thích nghi là một kỹ năng có thể rèn luyện, thay vì một tố chất bẩm sinh.
Không phải ai cũng mắc cùng một điểm nghẽn và cũng không có một lời khuyên phù hợp cho tất cả
Một người trì hoãn nghỉ việc không nhất thiết vì họ thiếu quyết đoán. Họ có thể đang chịu áp lực tài chính, chưa đủ thông tin về thị trường hoặc đơn giản là chưa thực sự hiểu điều mình muốn theo đuổi. Ngược lại, có những người đã xác định rất rõ mục tiêu nghề nghiệp nhưng vẫn chần chừ vì những niềm tin đã ăn sâu từ gia đình, môi trường sống hoặc chính những trải nghiệm trong quá khứ.
Đó cũng là lý do những lời khuyên quen thuộc như “cứ mạnh dạn lên”, “bước ra khỏi vùng an toàn” hay “học thêm một kỹ năng mới” không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả. Một giải pháp chỉ phát huy tác dụng khi nó giải quyết đúng nguyên nhân.
Quan trọng hơn cả, chín điểm nghẽn này không phải là những “nhãn dán” để phân loại con người. Chúng có thể thay đổi theo từng giai đoạn của sự nghiệp, thậm chí nhiều điểm nghẽn có thể xuất hiện cùng lúc. Việc gọi đúng tên điều đang cản trở mình không khiến mọi quyết định trở nên dễ dàng hơn ngay lập tức, nhưng đó là bước đầu tiên để mỗi lựa chọn được đưa ra với nhiều chủ đích hơn, thay vì chỉ là phản ứng trước hoàn cảnh.
Nếu muốn hiểu sâu hơn mình đang gặp khó khăn ở đâu, bạn có thể thực hiện bài đánh giá CDI do Sông An chuyển giao và phát triển. Sau khi hoàn thành, cộng đồng Vững Tâm Đi Làm cũng là nơi để tiếp tục tìm hiểu về phát triển nghề nghiệp, sức khỏe tinh thần và những câu chuyện thực tế từ người đi làm ở nhiều giai đoạn khác nhau.
Suy cho cùng, một quyết định nghề nghiệp tốt không bắt đầu từ việc biết mình nên chọn công việc nào, mà từ việc hiểu điều gì đang khiến mình chưa thể đưa ra lựa chọn. Khi gọi đúng tên điểm nghẽn của bản thân, bạn cũng đã đi được bước đầu tiên trên hành trình tháo gỡ nó.