Petrodollar sắp không còn là đơn vị tiền tệ xăng dầu thế giới?

1. Chuyện gì đã xảy ra?

Trong những ngày gần đây, có một vài nghi vấn rộ lên rằng: Iran đang thực hiện chiến lược “đổi Nhân dân tệ lấy lối đi qua Hormuz” để làm suy yếu cả hệ thống Petrodollar - thứ giúp Mỹ giữ “thế độc tôn” tài chính toàn cầu trong suốt hơn nửa thế kỷ qua.

2. Petrodollar là gì?

Petrodollar là hệ thống tài chính toàn cầu, trong đó dầu mỏ - thứ hàng hóa “được săn đón nhất” thời điểm hiện tại - được định giá và giao dịch chủ yếu bằng đồng đô la Mỹ (USD).

Để hình dung một cách dễ hiểu hơn, thì dù bạn đến từ Nhật, Đức hay Việt Nam, nếu bạn muốn mua dầu từ các nước xuất khẩu (như Saudi Arabia), bạn không thể dùng yên, euro hay VND. Bạn bắt buộc phải đổi tiền của mình sang USD để thanh toán.

Hệ thống này tạo ra một “nhu cầu vĩnh cửu” cho đồng đô la Mỹ. Nghĩa là chừng nào thế giới còn cần dầu, chừng đó thế giới còn cần đến USD. Chính điều này đã giúp Mỹ duy trì được vị thế độc tôn về tài chính, cho phép họ in tiền và vay nợ với những đặc quyền mà không phải quốc gia nào muốn cũng có được.

3. Nguồn gốc của Petrodollar

Hệ thống Petrodollar được lập nên vào năm 1974. Tuy nhiên, trước Petrodollar, Bretton Woods - ra đời năm 1944 - từng là hệ thống Tiền tệ Quốc tế.

Trước cả Bretton Woods, vàng là thước đo tài chính duy nhất để trao đổi tiền tệ. Một loạt các cuộc khủng hoảng kinh tế và Chiến tranh thế giới thứ II sau đó xảy ra cho thấy hệ thống tiền tệ của nền kinh tế thế giới cần được nâng cấp. Nhiều quốc gia bắt đầu từ bỏ “bản vị vàng”, dừng việc tự do chuyển đổi tiền tệ quốc gia sang vàng.

Khi nợ công tăng cao và lượng vàng không còn đủ để bảo chứng cho lượng USD đã in ra, năm 1971, Tổng thống Nixon đơn phương tuyên bố đóng cửa “gold window” – chấm dứt việc đổi USD lấy vàng theo yêu cầu của các ngân hàng trung ương nước ngoài. Động thái này khiến hệ thống Bretton Woods (vốn dựa trên bản vị vàng gián tiếp) mất đi nền tảng hoạt động và chính thức sụp đổ vào năm 1973, kéo theo đồng USD đứng trước nguy cơ trở thành “tờ giấy lộn” không giá trị.

Để cứu vãn vị thế siêu cường, Mỹ cần một “vật bảo chứng” mới thay thế cho vàng. Và họ đã tìm thấy nó ở Trung Đông. Vào năm 1974, thông qua một loạt các cuộc “thương thảo” kín (chỉ được công khai từ 2016), Mỹ và Saudi Arabia đã thực hiện một “cú bắt tay” lịch sử:

• Mỹ cam kết bảo trợ quân sự và cung cấp vũ khí cho Saudi Arabia (anh cả của khối OPEC - Tổ chức các nước sản xuất dầu mỏ).
• Ngược lại, Saudi Arabia phải niêm yết giá dầu bằng USD và dùng số tiền bán dầu dư thừa để mua trái phiếu Chính phủ Mỹ.

Cuối những năm 1970, hầu hết các nước OPEC đã theo chân Saudi trong chương trình “đổi dầu lấy đô la” này. Cú bắt tay giữa 2 nước đã chính thức khai sinh ra kỷ nguyên mới - kỷ nguyên dầu mỏ Petrodollar. Trật tự Petrodollar này cơ bản được duy trì nguyên vẹn đến nay.

3. Tuy nhiên, không có nghĩa là duy trì mãi mãi?

Theo các nghi vấn đặt ra, Iran đang biến eo biển Hormuz - huyết mạch hàng hải quan trọng nhất thế giới, nơi luân chuyển 20% lượng dầu toàn cầu, thành một đòn bẩy chiến lược nhằm thách thức trực diện vị thế của Mỹ.

Cụ thể, các nghi vấn này cho rằng Iran đang thực hiện chính sách “đổi Nhân dân tệ lấy lối đi qua Hormuz”. Nếu điều này trở thành sự thật, vấn đề không còn dừng lại ở việc lưu thông hàng hóa, mà là sự thay đổi hoàn toàn cấu trúc tài chính năng lượng toàn cầu.

Và nếu đúng, sự thách thức này chỉ là một phần trong một làn sóng lớn hơn mang tên Petroyuan. Trung Quốc - với tư cách là quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, đang ráo riết thúc đẩy việc sử dụng đồng Nhân dân tệ trong các hợp đồng năng lượng dài hạn. Đầu năm 2023, Saudi Arabia - “đồng tác giả” của hệ thống Petrodollar - tuyên bố sẵn sàng thảo luận về việc giao dịch dầu mỏ bằng các loại tiền tệ khác: một sự “rạn nứt” mang tính biểu tượng trong mối quan hệ “vàng đen - đô la” vốn tưởng chừng không thể phá vỡ.

Thỏa thuận Petrodollar 50 năm giữa Mỹ và Saudi Arabia đã hết hạn vào ngày 09/06/2024 và không được gia hạn. Điều này góp phần thúc đẩy xu hướng Phi đô la hóa (De-dollarization) đang lan rộng trong khối BRICS (bao gồm các cường quốc mới nổi như Nga, Ấn Độ, Brazil). Việc Mỹ sử dụng USD và hệ thống thanh toán quốc tế như một vũ khí trừng phạt kinh tế đã khiến các quốc gia này nhận ra sự rủi ro khi “bỏ tất cả trứng vào một giỏ”. Họ đang nỗ lực xây dựng các hệ thống thanh toán thay thế để giảm sự phụ thuộc, tạo nên một thị trường tài chính đa cực và khó đoán hơn.

Chính vì vậy, khả năng Petrodollar suy giảm vai trò không phải là điều không thể, song trong thời gian ngắn hạn, kịch bản này được đánh giá là khó xảy ra. Giới chuyên gia nhận định rằng đồng USD sẽ không thể bị “truất ngôi” trong một sớm một chiều. Theo dữ liệu từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), đồng USD vẫn chiếm xấp xỉ 56 - 57% tổng dự trữ ngoại tệ được phân bổ, cao nhất toàn cầu.

4. Vì sao chúng ta cần quan tâm?

Nếu bạn đọc đến đây và tự hỏi: “Chuyện của các ông trùm dầu mỏ và Mỹ thì liên quan gì đến một đứa đang cắm đầu ngồi trong văn phòng từ 9g sáng tới 5g chiều ở Việt Nam?”, thì câu trả lời chính là: nó là một “hệ điều hành” đang chạy ngầm phía sau mọi giao dịch hằng ngày của bạn.

Tưởng tượng hệ thống Petrodollar là một chiếc neo giữ cho giá trị đồng USD luôn ở mức cao do nhu cầu mua dầu toàn cầu. Nếu chiếc neo này bị lỏng lẻo, tức là khi thế giới không còn mặn mà với việc tích trữ USD, mặc nhiên giá trị đồng tiền này sẽ bắt đầu suy yếu.

Lúc này, một hiện tượng mang tên “lạm phát nhập khẩu” tiềm ẩn sẽ xuất hiện. Khi Petrodollar lung lay, thị trường tài chính quốc tế có thể rơi vào bất ổn. Đồng USD tuy có thể mất giá so với các tài sản trú ẩn như vàng, nhưng điều đáng lo ngại hơn là các mặt hàng chiến lược, đặc biệt là năng lượng và nguyên liệu, sẽ biến động mạnh.

Hầu hết linh kiện công nghệ, từ chip điện thoại đến các dịch vụ số, đều được định giá bằng USD. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị xáo trộn bởi sự thay đổi trong hệ thống thanh toán dầu mỏ, chi phí logistics và đầu vào tăng cao, giá thành sản phẩm cuối cùng vẫn có thể leo thang. Bạn có thể sẽ phải chi trả nhiều hơn cho cùng một chiếc laptop hay một gói đăng ký dịch vụ quốc tế, không chỉ vì tỷ giá, mà còn vì những cú sốc từ nền tảng năng lượng - thứ làm biến động mọi mặt bằng giá.

Việc hiểu về Petrodollar giúp bạn nhìn xuyên qua “lớp sương mù” của các bản tin thời sự để thấy rằng: đằng sau những tranh chấp eo biển hay các lệnh trừng phạt kinh tế là một cuộc ngầm dự đoán ai sẽ là người cầm trịch cuộc chơi tài chính toàn cầu. Nắm bắt được quy luật của Petrodollar chính là cách để bạn không bị động trước những thay đổi của thế giới, từ đó đưa ra những quyết định tài chính cá nhân thông minh và nhạy bén hơn.