Trận chiến ngầm trong tháp ngà: Động cơ gì khiến nghiên cứu sinh đầu độc đồng nghiệp?

Sáng ngày 26/08/2009, Matteo Iannacone vẫn đến “văn phòng” như lệ thường. Anh là chuyên viên nghiên cứu bệnh lý học ở Đại học Harvard. Sau khi nhâm nhi một tách espresso tự pha, chẳng mấy chốc, anh cảm thấy cả người choáng váng.

Năm nhân viên và sinh viên khác cũng có triệu chứng tương tự và phải nhập viện khẩn cấp. Phòng thí nghiệm bị phong tỏa. Thủ phạm là chiếc máy espresso bị dính sodium azide, một hoạt chất vô cơ cực độc.

Đại học Harvard mất bốn tháng điều tra và thẩm vấn 150 người, để rồi kết thúc bằng con số 0 tròn trĩnh. Đến bây giờ, vẫn không ai biết đây là tai nạn hay một vụ đầu độc có chủ đích. May mắn là sáu nạn nhân đã tai qua nạn khỏi và hầu như không phải chịu di chứng nào.

Nạn nhân gốc Việt của vụ đầu độc tại Đại học Wyoming có lẽ sẽ không may mắn như thế. Anh đã bị đồng nghiệp của mình, Aili Wang, liên tục bỏ chất độc acrylamide vào máy pha cà phê trong nhiều tháng. Vụ việc này nối dài danh sách những vụ đầu độc gây chấn động tại các trường đại học lớn trên thế giới, từ Harvard, Queen’s University đến Thanh Hoa. Bên cạnh đó, tình trạng bắt nạt, gian lận số liệu và lạm dụng quyền lực cũng không hề hiếm gặp.

Tháp ngà không cứng rắn và cao quý như người ta vẫn tưởng, vì những người ngồi bên trong vẫn chỉ là con người, với những động cơ, kỳ vọng và nỗi sợ như bao con người khác. Khi cảm xúc của họ bị bóp méo và nghiền ép bởi một cỗ máy phân phối kinh phí và quyền lực không cân xứng, những trường hợp đáng buồn là điều ắt sẽ xảy ra.

*Lưu ý từ Ban biên tập: Bên cạnh các vụ việc công khai, bài viết ghi nhận chia sẻ từ một số nghiên cứu sinh đang học tập và làm việc trong môi trường học thuật quốc tế. Vietcetera đã xác minh tư cách nguồn tin, đồng thời ẩn danh và lược bỏ các chi tiết nhận diện theo đề nghị để bảo vệ các cá nhân. Những chia sẻ này phản ánh trải nghiệm cá nhân, không đại diện cho toàn bộ giới học thuật.

Cuộc sống của người làm nghiên cứu: publish or perish

Sau khi cầm tấm bằng Thạc sĩ trên tay, sinh viên (thường nằm trong nhóm ngành STEM) đứng trước một ngã rẽ quan trọng: làm việc cho industry, hay tiếp tục học lên Tiến sĩ và làm việc cho academia.

Industry bao gồm công việc trong doanh nghiệp, tổ chức ngành nghề, các phòng nghiên cứu mang tính chất thương mại. Academia là công việc trong các phòng thí nghiệm, viện khoa học và các trường đại học trên thế giới. Tại đây, họ sẽ làm việc dưới quyền các giáo sư và nhà nghiên cứu khoa học có tiếng.

Nếu bạn nghĩ rằng, làm việc trong academia không cần phải chạy KPI thì bạn đã nhầm. Mỗi năm, họ đều phải công bố các bài báo nghiên cứu khoa học. Số lượng tùy thuộc vào quy định của từng trường. Con số trung bình là 2-3 bài đối với nghiên cứu sinh hoặc giáo sư, nhưng đây chỉ là mức tối thiểu để tồn tại trong ngành. Tùy vào nơi công tác và thâm niên, yêu cầu về cả số lượng lẫn chất lượng bài báo sẽ tăng lên (các tạp chí khoa học được phân hạng rõ ràng và công khai).

Nếu không hoàn thành KPI, chuyện bạn bị đá ra khỏi ghế là một sớm một chiều.

Môn nghệ thuật tinh vi mang tên gian lận

Academia là một trong những môi trường làm việc có tính cạnh tranh cao và hệ thống phân cấp khắc nghiệt nhất. Khi thất bại liên tục xảy ra, những cảm xúc tiêu cực kéo đến, đây là khoảnh khắc những toan tính không thuần khiết xuất hiện.

Có một câu nói vui trong giới khoa học:

Khi bạn hành hạ con số đủ lâu, nó sẽ khai bất cứ thứ gì bạn muốn.

If you tortured the data long enough, it would confess to anything.

Xác suất thống kê là chuẩn mực để đảm bảo tính khách quan của khoa học, nhưng nếu bạn đủ giỏi (và đủ liều), bạn có thể dùng chính công cụ này để phóng đại, bóp méo hoặc thậm chí là nói dối. Một trong những vụ thao túng số liệu nổi tiếng nhất trong thập kỷ qua là Francesca Gino, nhà khoa học hành vi làm việc tại Harvard Business School.

Theo quan sát của Francesca và cộng sự, khi điền đơn đăng ký hợp đồng bảo hiểm ô tô, khách hàng có xu hướng khai man để trả phí bảo hiểm thấp hơn. Nhằm khắc phục tình trạng này, Francesca đề xuất một hoán đổi đơn giản: thay vì để khách hàng ký tên cuối tờ khai, cô đưa vị trí ký tên cùng lời tuyên thệ tính trung thực lên hàng đầu tiên.

Thí nghiệm cho thấy đề xuất của cô có tác dụng. Số người khai man ít đi. Đây là một insight ấn tượng, có thể được áp dụng vào nhiều lĩnh vực, từ bảo hiểm, y tế đến giáo dục, để khuyến khích con người trở nên trung thực hơn.

Tuy nhiên, Francesca đã dùng một vài thủ thuật để phóng đại kết quả thí nghiệm theo hướng cô muốn. Đây không phải là lần duy nhất cô bị buộc tội thao túng số liệu.

Câu chuyện của Francesca là ví dụ điển hình cho cách người làm nghiên cứu chạy KPI. Trang web chuyên soi gian lận học thuật Data Colada đã liệt kê không dưới 130 vụ nghi ngờ gian lận tại các trường đại học lớn. Và đừng nghĩ rằng, những cái tên danh tiếng sẽ không bao giờ gian lận. Cộng sự của Francesca Gino, người phải đối mặt với những cáo buộc gian lận tương tự, là Dan Ariely, tác giả của series sách nổi tiếng “Bản chất của dối trá” và “Phi lý trí”.

Bắt nạt, chơi xấu, cướp công

Nếu bạn không thể khiến nghiên cứu của mình tốt hơn, bạn có thể khiến công việc và cuộc sống của người khác trở nên tệ đi.

Không đơn thuần là chia phe nói xấu, không cực đoan đến mức đụng chuyện là bỏ độc, các hình thức bắt nạt phổ biến trong phòng thí nghiệm bao gồm:

• Giấu dụng cụ thí nghiệm và các hóa chất dùng chung rồi chối bay chối biến mình là thủ phạm.
• Thêm chất tẩy rửa vào dung dịch nuôi cấy tế bào của người khác.
• Lấy và sử dụng hóa chất người khác đang cần mà không bổ sung thêm, đặc biệt là các hóa chất đắt tiền và dễ phân hủy.
• Đánh cắp số liệu và ý tưởng thí nghiệm.
• Yêu cầu sinh viên được phân công cho mình không được trao đổi thông tin với bất kỳ ai.

Đôi khi những hành vi này xuất phát từ người có nghĩa vụ đỡ đần và bảo vệ bạn: giáo sư.

Giáo sư bảo trợ: Hoặc là thiên thần, hoặc là hung thần

Các vị giáo sư hay nhà khoa học đứng đầu phòng lab có vị trí tương đương với quản lý của một công ty, nhưng thực quyền của họ thường lớn hơn thế nhiều.

Để lý giải cho quyền lực của giáo sư, bạn hãy tưởng tượng các tổ chức học thuật trên thế giới đang chung sống trong một bể cá. Mỗi năm, cái bể cá này chỉ nhận được một lượng mồi nhất định. Nếu không thể tranh giành phần ăn, những con cá sẽ chết dần chết mòn.

Đây là cơ chế chung của giới học thuật. Các phòng nghiên cứu tồn tại nhờ quỹ tài trợ (grant) từ chính phủ, doanh nghiệp hoặc các tổ chức phi lợi nhuận. Lượng tiền hàng năm thường không tăng lên, nếu không muốn nói là giảm xuống nếu ngành nghiên cứu của bạn rơi vào tình trạng bị cắt kinh phí - điều đã thực sự xảy ra vào giai đoạn 2025-26 khi Trump cắt tài trợ cho nhóm ngành năng lượng xanh.

Trong khi đó, số lượng giáo sư, nghiên cứu sinh, sinh viên Ph.D. mỗi năm một tăng. Khi cung cầu bất nhất, đàn cá sẽ phải tranh đoạt từng miếng mồi một.

Để lấy được số tiền này, bên cạnh ý tưởng nghiên cứu ấn tượng, profile của bạn và phòng lab phải đủ xuất sắc. Danh tiếng của giáo sư đóng vai trò vô cùng quan trọng. Những giáo sư có nghiên cứu được xuất bản thường xuyên, có quan hệ tốt với các tổ chức cấp tài trợ sẽ được trọng dụng. Có một nghịch lý rằng, các phòng lab hoặc giáo sư có kỷ luật thép thường là những người xuất bản báo năng suất nhất. Phong cách làm việc độc tài mang đến tiền tài trợ, giải thưởng và danh tiếng cho nhà trường, nhưng có thể trở thành ác mộng của cấp dưới.

Thậm chí, nếu muốn nghỉ việc, bạn cũng không thể đơn giản nộp đơn rồi rời đi. Trong một số trường hợp, bạn cần sự đồng ý và thư giới thiệu của giáo sư. Cộng đồng học thuật tương đối hẹp và lời nói của giáo sư có sức nặng hơn của bạn. Một phút nóng nảy có thể khiến tấm bằng Ph.D. mãi mãi nằm ngoài tầm với hoặc đóng sập cánh cửa bước vào ngành nghiên cứu.

Con sâu làm rầu nồi canh hay là văn hóa độc hại ăn sâu bén rễ

Quay trở lại với câu hỏi ban đầu: một sinh viên nên chọn industry hay academia?

Hai lựa chọn này không có đúng sai, cũng không có bên nào cao quý hơn. Lý do nhiều người vẫn theo đuổi academia là vì mong muốn đơn thuần: cống hiến cho khoa học.

Họ sẵn sàng bỏ ra những đêm mất ngủ, căng não dò số, căng mắt soi đĩa petri, với hy vọng ngày nào đó tìm được một phương thức chữa ung thư mới hoặc một nguồn năng lượng xanh có thể giải quyết bài toán biến đổi khí hậu. Họ bước vào tháp ngà với trái tim đầy nhiệt huyết, đầy lý tưởng để rồi đối diện với thực tại cay đắng.

Sẽ không công bằng nếu đánh đồng tất cả các phòng lab trên thế giới. Vẫn có những giáo sư giữ vững lý tưởng, những nơi xây dựng được môi trường làm việc lành mạnh và tôn trọng con người. Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng cơ chế tưởng thưởng, hệ thống phân cấp và những bất cân xứng quyền lực trong giới học thuật đã tạo ra những lỗ hổng khó lấp đầy, dẫn đến những câu chuyện đáng buồn.

Và trong những câu chuyện ấy, người chịu tổn thương đôi khi chính là những người bước vào con đường khoa học với niềm tin chân thành rằng mình có thể góp phần thay đổi thế giới.