Tôi có hai người bạn, tạm gọi là A và B.
A đã làm ở một công ty gần 6 năm. Mức lương không còn tăng đều mỗi năm, công việc cũng dần đi vào quỹ đạo. Mỗi lần lướt LinkedIn thấy bạn bè thông báo chuyển việc, A lại tự hỏi: “Mình có đang giậm chân tại chỗ không?”
Trong khi đó, B vừa nhận được lời mời làm việc với mức lương cao hơn 30%. Nhưng giữa bối cảnh nhiều doanh nghiệp cắt giảm nhân sự và tuyển dụng thận trọng, B cũng băn khoăn: đây là một bước tiến hay chỉ là quyết định vội vàng vì cảm giác chán công việc hiện tại?
Thoạt nhìn thì khác nhau, nhưng thực ra cả hai đều đang mắc kẹt ở cùng một câu hỏi: ở lại hay rời đi mới là lựa chọn tốt hơn?
Tôi tin không chỉ A hay B, rất nhiều người đi làm khác cũng đang đứng trước một “ngã hai đường” tương tự. Sau nhiều năm chứng kiến làn sóng Great Resignation (đồng loạt nghỉ việc), thị trường lao động xuất hiện những xu hướng khác như Quiet Quitting - nhân viên vẫn đi làm nhưng đã “nghỉ việc trong tâm trí” hoặc Conscious Unbossing - nhiều lao động trẻ chủ động từ chối con đường “làm sếp” để ưu tiên sự cân bằng và linh hoạt trong sự nghiệp. Bên cạnh đó, áp lực từ kinh tế, chi phí sinh hoạt và nhiều lý do bên lề khác cũng khiến quyết định ở lại hay rời đi trở nên khó khăn hơn.
Phần lớn lời khuyên khi này sẽ chia làm hai thái cực: hoặc “nếu không còn thấy hạnh phúc vào mỗi sáng thức dậy đi làm, nghỉ!” hoặc “bớt manh động, thời buổi này còn có việc làm đã là may”. Thực tế thì cả hai kiểu lời khuyên trên đều có thể sai nếu quyết định chỉ xuất phát từ cảm xúc nhất thời. Rời đi hay ở lại không quan trọng bằng việc bạn có chủ đích gì cho bước đi tiếp theo.
Vì sao rời đi chưa chắc đã hay?
Nếu tình yêu và hôn nhân có trường hợp “chán cơm thèm phở”, thì đi làm cũng xuất hiện một hiện tượng tương tự là Grass Is Greener - thấy cỏ nhà bên lúc nào cũng xanh hơn nhà mình. Chẳng hạn vì bất mãn với sếp, bạn quyết định đổi luôn sếp thay vì học cách quản trị với cấp trên. Đây là giải pháp “đổi chỗ đổi người” thay vì thứ cần làm là đổi tư duy. Vấn đề cũ hoàn toàn có thể lặp lại ở môi trường mới.
Bước vào một tổ chức nghĩa là bạn và tất cả những người trong vòng tròn đó - gồm sếp, đồng nghiệp,... đang lướt trên cùng một con tàu. Khi con tàu có dấu hiệu chòng chành, mong muốn rời đi và “bơi” đến những miền đất hứa khác hoàn toàn dễ hiểu. Còn với những người quyết định ở lại, biến động, mặt khác lại có tiềm năng trở thành “thời điểm vàng” để họ thăng chức, thử sức ở những vị trí mới, cao hơn - bình thường vốn sẽ mất vài năm xếp hàng chờ đợi.
Ở lại có là viễn cảnh đẹp đẽ?
Ở chiều ngược lại, lựa chọn “an phận thủ thường” đôi khi cũng để lại rủi ro nếu lý do không xuất phát từ việc phát triển bản thân.
Rất nhiều người gặp phải tình trạng với số năm kinh nghiệm thì tăng lên nhưng kỹ năng thì chững lại. Thị trường lao động hiện tại đúng là e ngại những CV nhảy việc liên tục mà không có lý do. Nhưng cũng không khỏi hoang mang với những ứng viên gắn bó quá lâu ở một vị trí mà năng lực gần như khó nói.
Trước khi quyết định ở lại hay rời đi, kiểm tra xem bạn đã có đủ những thứ này chưa?
Người ta thường nói đừng mua nhà khi đang phấn khích và đừng bán cổ phiếu khi đang hoảng loạn, vì cảm xúc là một cố vấn tài chính rất tệ. Thế nên với sự nghiệp - yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến tài chính - bạn cũng nên cân nhắc kĩ trước khi nộp đơn, bằng cách kiểm tra kĩ xem mình đã có hay chưa những nền tảng sau đây:
1. Nền tảng kỹ năng (Transferable Skills)
Không phải bất kỳ một điều gì khác, Transferable Skills mới là thứ đồng hành cùng bạn từ công ty này sang công ty khác - những kỹ năng có thể chuyển đổi và phát huy giá trị ở hầu hết mọi môi trường làm việc. Hãy dành một ít thời gian đánh giá lại bộ kĩ năng này.
Một cách đơn giản để tự đánh giá là thử mở một vài tin tuyển dụng cho vị trí mình mong muốn trên LinkedIn hoặc một vài trang tìm việc làm uy tín khác. Những kỹ năng nào liên tục xuất hiện trong yêu cầu tuyển dụng? Bạn đang sở hữu bao nhiêu trong số đó? Nếu ngày mai rời công ty hiện tại, đâu là những kỹ năng vẫn đủ sức giúp bạn tìm được một công việc mới? Ví dụ, khả năng giao tiếp tốt sẽ vẫn là lợi thế dù bạn làm ở startup hay tập đoàn. Kỹ năng quản lý thời gian, xử lý khủng hoảng, làm việc nhóm, giải quyết xung đột hay tư duy phản biện cũng vậy. Chúng giống như “đồng tiền mạnh” trong thị trường lao động: đi đâu cũng có giá.
2. Nền tảng tài chính (Financial Runway)
Có một nghịch lý là rất nhiều người nghỉ việc vì muốn cuộc sống tốt hơn, nhưng lại bước vào công việc mới trong trạng thái không có quyền lựa chọn. Lý do đơn giản là vì… hết tiền. Trong tài chính cá nhân, Financial runway (đường băng tài chính) là số tháng bạn có thể duy trì mức sống hiện tại khi dòng thu nhập chính bị ngắt đột ngột.
Không chỉ giúp bạn “sống qua ngày”, có cơm ăn áo mặc hay trà sữa rủng rỉnh trong thời gian chờ công việc mới, đường băng tài chính dài hay ngắn còn quyết định thế chủ động của bạn trong buổi phỏng vấn và deal lương. Nếu khoản tiết kiệm chỉ đủ sống thêm 1 tháng, áp lực cơm áo gạo tiền sẽ buộc bạn phải gật đầu với bất kỳ lời mời làm việc nào đến trước, ngay cả khi nó không thực sự phù hợp và phúc lợi cũng không đáp ứng nhu cầu của bạn. Ngược lại, một đường băng từ 4-6 tháng mua cho bạn sự kiên nhẫn, dám đặt câu hỏi, dám thương lượng, hoặc thậm chí giúp bạn đủ dũng khí từ chối những lựa chọn “ối giời ơi” và chờ đợi một cơ hội thực sự xứng đáng hơn.
3. Nền tảng môi trường (Cultural fit)
Không có môi trường nào hoàn hảo, chỉ có môi trường phù hợp.
Vài người đánh giá một công ty bằng một vài yếu tố bề nổi: văn phòng đẹp, pantry đầy ắp đồ ăn, đãi ngộ tốt hay đồng nghiệp thân thiện. Cũng quan trọng, nhưng chưa đủ để kết luận đây là nơi dành cho bạn.
Sự hòa hợp văn hóa sâu sắc nằm ở cách tổ chức vận hành: Giá trị cốt lõi của công ty có đồng điệu với hệ giá trị cá nhân của bạn không? Phong cách quản lý của sếp là trao quyền (empowerment) hay kiểm soát chi tiết (micromanagement)? Cơ chế ghi nhận thành tích dựa trên năng lực thực tế hay các mối quan hệ?
Cultural fit thực sự diễn ra là khi bạn tự nhìn lại môi trường hiện tại và hỏi rằng: Mình phù hợp điều gì và yếu tố nào khiến mình ngột ngạt? Nếu những điểm “không hợp” xuất phát từ văn hóa doanh nghiệp, cách quản lý hay giá trị cốt lõi của tổ chức, khả năng cao bạn cũng nên ưu tiên những tiêu chí này khi tìm công việc tiếp theo. Còn nếu vấn đề nằm ở chính cách mình làm việc, rất có thể nó sẽ tiếp tục lặp lại, dù bạn đổi sang công ty thứ hai hay thứ ba hay thứ n+ đi chăng nữa.
4. Định hướng dài hạn (Long-term direction)
Cuối cùng, sự nghiệp không hẳn là một chiếc thang: nhân viên -> trưởng phòng -> quản lý -> giám đốc - như Corporate Ladder - mô hình chiếc thang sự nghiệp quen thuộc mà nhiều thế hệ theo đuổi. Đôi khi, đi ngang để học một kỹ năng mới hay chuyển sang một môi trường phù hợp hơn cũng là một bước tiến khôn ngoan.
Thật ra với nhiều người ngay cả kế hoạch sự nghiệp 06 tháng tiếp theo vẫn còn là dấu chấm hỏi, nên bức tranh 5 năm tới họ muốn vẽ gì càng khó trả lời. Định hướng dài hạn không nhất thiết phải là một bản kế hoạch dày công chi tiết, mà là sự thấu hiểu về giai đoạn cuộc sống mà bạn đang thuộc về. Bạn đang ở giai đoạn bứt tốc trước tuổi 35 (sẵn sàng đánh đổi thời gian, công sức lấy sự thăng tiến, chịu áp lực cao) hay giai đoạn “tích hợp” (ưu tiên sự cân bằng, sức khỏe tinh thần và gia đình)? Mỗi quyết định đi hay ở phải phục vụ trực tiếp cho mục tiêu tối thượng của giai đoạn đó thì mới có ý nghĩa.
Nếu mục tiêu của bạn là muốn một công việc vừa lương cao, vừa ít áp lực, vừa học được nhiều, vừa gần nhà, vừa cân bằng cuộc sống,... thì làm gì có. Mỗi giai đoạn chỉ nên xác định một hoặc vài mục tiêu ưu tiên thôi, quyết định ở lại hay rời đi sẽ dễ dàng hơn.
Cuối cùng, làm gì để quyết định không đi kèm hối tiếc?
Bước 1: Thẳng thắn và thành thật
Viết ra tất cả những điều khiến bạn muốn nghỉ việc. Deadline? Kiểu gì ít nhiều cũng gặp ở chỗ mới. KPI? Khó nói. Đồng nghiệp hay sếp toxic? Nên suy nghĩ. Viết ra giúp bạn phân biệt đâu là thứ mình chỉ đang muốn “chạy trốn”, đâu mới là điều thực sự cần tìm kiếm ở công việc tiếp theo.
Bước 2: Tối ưu hóa lựa chọn ở lại
Để “rời đi” là phương án cuối cùng khi mọi nỗ lực tối ưu hóa tại chỗ đã thất bại.
Trước khi nộp đơn, thử xin đảm nhận một dự án mới, chuyển phòng ban hoặc trao đổi thẳng thắn với quản lý về lộ trình phát triển. Biết đâu điều bạn cần không phải là một công ty mới mà chỉ là một “làn gió mới” nhẹ nhàng thổi qua thì sao.
Bước 3: Rời đi trong văn minh
Trái Đất coi vậy chứ nhỏ, nhất là trong cùng một ngành. Hôm nay là đồng nghiệp, vài năm nữa có thể là đối tác, khách hàng hoặc người phỏng vấn bạn. Vì vậy, dù bất mãn đến đâu cũng đừng đốt cầu. Hãy rời đi vì nhìn thấy một tương lai tốt hơn, chứ đừng ôm “mũi tên uất hận’’ vì muốn thoát khỏi thực tại tồi tệ.