AI có thể mô phỏng tri thức, nhưng liệu có thể thay thế khả năng "critical thinking" của con người?

Ranh giới giữa việc "sở hữu tri thức" và "mô phỏng tri thức" chưa bao giờ mờ nhạt đến thế. Chỉ với một vài câu lệnh, AI có thể tổng hợp dữ liệu, phân tích tài chính hay viết một văn bản pháp luật phức tạp trong vài giây. Nhưng liệu việc sở hữu một "bộ não đi mượn" siêu việt như vậy có thực sự làm nhân loại thông thái hơn, hay chỉ đang đẩy chúng ta vào một cái bẫy: biết rất nhiều nhưng chẳng cần suy nghĩ?

Và khi công nghệ có thể làm thay phần lớn lao động nhận thức, con người cần học cái gì và học như thế nào để không trở thành thực thể vô hình đứng sau thuật toán?

Câu trả lời được gợi mở tại EduStation tập 41 qua cuộc trò chuyện cùng ông Nguyễn Tuyên – Nhà sáng lập Công ty Khai Sáng, đơn vị đứng sau các hệ thống trường học Renaissance, EMASI và Rugby School Hà Nội. Với hơn 20 năm kinh nghiệm, ông mang đến góc nhìn thực tế đầy suy tư về tương lai của sự học thời đại AI.

Liệu một mô hình giáo dục xuất sắc có thể bị lỗi thời trước làn sóng công nghệ?

Khởi đầu hành trình giáo dục từ 20 năm trước xuất phát từ mong muốn tìm kiếm một môi trường tốt hơn cho con cái, ông Nguyễn Tuyên đã trực tiếp xây dựng và phát triển 5 mô hình học thuật khác biệt tại Việt Nam. Từ chương trình Tú tài Quốc tế (IB) cho đến hệ thống song ngữ kết hợp bằng A-Level của Anh quốc, ông đã chứng thực các triết lý giáo dục qua dòng chảy thời gian.

Khi được hỏi về lý do chọn hệ thống giáo dục của Anh, ông cho rằng một quốc gia chỉ với vài chục triệu dân nhưng từng có sức ảnh hưởng toàn cầu, điều đó cho thấy hệ thống chuyển giao tri thức giữa các thế hệ của họ phải cực kỳ tốt. Giáo dục Anh có cấu trúc rõ ràng, dễ triển khai và phù hợp hơn khi tích hợp với chương trình của Bộ Giáo dục Việt Nam.

Tuy nhiên, dù vận hành mô hình của quốc gia nào, ông Tuyên tin rằng giá trị của giáo dục đại học hay phổ thông đều không nằm ở bề nổi sao chép. Trích dẫn câu nói kinh điển của triết gia Immanuel Kant: "Practice without theory is a lie. Theory without practice is a mere play" (Thực hành mà không có lý thuyết là mù quáng, lý thuyết mà không có thực hành chỉ là một trò chơi tầm thường), ông khẳng định học là để thấu hiểu nguyên lý tận gốc, từ đó mới có thể vận dụng, sáng tạo và tự chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Vì sao “critical thinking” sẽ trở thành năng lực quan trọng nhất của thời đại AI?

Trong hệ thống thuật ngữ giáo dục, critical thinking thường được dịch là tư duy phản biện hay tư duy phê phán. Nhưng nhà Nguyễn Tuyên đề xuất một khái niệm khác gần gũi và bao quát hơn: Tư duy truy vấn.

Theo ông, hai từ "phản biện" hay "phê phán" dễ gợi lên trạng thái đối lập, phản bác một chiều. Trong khi đó, tư duy truy vấn là năng lực đặt câu hỏi đến tận cùng để tìm ra chân lý, lùi lại một bước để hỏi "Cái này là cái gì? Tại sao nó hoạt động như thế?" dựa trên tinh thần triết học sâu sắc của Socrates và René Descartes.

Tư duy truy vấn chính là tập hợp mẹ bao hàm tất cả các phương pháp học tập tiến bộ như học qua ứng dụng (application-based) hay phân tích, tổng hợp.

Làm thế nào để phân biệt giữa việc "mô phỏng tri thức" và "sở hữu tri thức"?

Nhìn nhận một cách bình tĩnh, AI thực chất là một công cụ tiến hóa, tương tự như chiếc máy tính điện tử xuất hiện cách đây vài thập kỷ. Sự ra đời của máy tính không khiến con người ngừng học toán, nó chỉ thay đổi cách chúng ta giải toán. Tương tự, AI giải phóng con người khỏi rào cản tiếp cận thông tin khái quát.
Nhưng nguy cơ lớn nhất xuất hiện khi lằn ranh nhận thức bị mờ đi. Người học dễ rơi vào trạng thái "knowing without thinking" (biết nhưng không cần nghĩ). Chúng ta vay mượn sự lao động nhận thức từ bên ngoài và lầm tưởng rằng dữ liệu của AI là tri thức của bản thân. Bản chất của AI là một thuật toán hoạt động dựa trên xác suất, trong khi tri thức con người được xây dựng từ trải nghiệm thực tế và niềm tin vào sự thật.

Người trẻ cần học cách đi đường dài giữa một thế giới đầy đường tắt như thế nào?

Đứng trước tâm lý muốn đi đường tắt để đạt kết quả nhanh của người trẻ, ông Tuyên nhìn nhận đó là một bản năng tự nhiên. Thay vì cấm đoán, giáo dục cần chấp nhận một sự thật vĩnh cửu: Học từ thất bại (Learning by failing). Để giúp người trẻ nhận thức về "cái giá" của các quyết định trước khi bước vào đời, ông đưa ra ẩn dụ về ba cấp độ thất bại: chiếc mũ, kiểu tóc và hình xăm. Một chiếc mũ không phù hợp có thể bỏ đi rất dễ dàng, một kiểu tóc cắt hỏng cần vài tháng để mọc lại, nhưng một hình xăm là quyết định gần như ở lại rất lâu trên cơ thể.

Vào đại học hay lựa chọn một ngành nghề chính là những quyết định ở cấp độ "hình xăm". Người trẻ cần hiểu rằng mỗi lựa chọn đều đi kèm hệ quả và bản thân phải là người chịu trách nhiệm cao nhất cho "hình xăm" cuộc đời mình.

Để có một hành trình học tập trọn vẹn và không bị hòa tan bởi thời đại, ông Nguyễn Tuyên nhắn nhủ người trẻ hãy luôn tự vấn hai câu hỏi lớn trước mọi bước ngoặt: "Mình làm điều này để làm gì? Mình có thực sự đam mê lĩnh vực này không, hay chỉ vì một ai đó bảo thế? " Động lực nội tại phải xuất phát từ chính bạn, chứ không phải từ áp lực hay mong muốn của phụ huynh.

"Khi đã chọn rồi, mình có ý thức được đây là cơ hội lớn nhất để phát triển bản thân và sẵn sàng tận dụng nó tối đa hay chưa? "
Khi bạn đã định vị được mục đích sống và xây dựng cho mình một cái neo vững chắc về năng lực tư duy truy vấn , thì mọi yếu tố kỹ thuật như "dùng AI như thế nào, làm việc ra sao" chỉ còn là chuyện nhỏ.

Trân trọng cảm ơn Van Lang Global School đã đồng hành cùng EduStation Mùa 5 với chủ đề Tương Lai Của Sự Học. Cùng chia sẻ tầm nhìn về giáo dục, Van Lang Global School hướng đến xây dựng cho sinh viên Việt Nam năng lực cạnh tranh toàn cầu, khả năng học tập trọn đời và sự sẵn sàng thích nghi với tương lai.

Để biết thêm chi tiết về Van Lang Global School, vui lòng truy cập tại đây.