Sau khi người Mỹ làm lại bộ phim Odyssey của Homer, đến lượt người Ấn Độ đưa sử thi Ramayana lên màn ảnh rộng, từ đó khơi gợi sự quan tâm mạnh mẽ của công chúng đối với các tác phẩm nguyên tác. Khác với Odyssey vốn là câu chuyện thần thoại hư cấu, người Ấn Độ coi Ramayana là một phần của lịch sử - một “itihasa”, tức “đúng thật đã diễn ra như vậy”.
Điều gì khiến người Ấn Độ dành trọn niềm tin đến thế?
Một phần câu trả lời nằm ở chính cấu trúc tác phẩm.
Trong số khoảng 300 phiên bản Ramayana còn lưu truyền, bản của Valmiki - người được truyền thống Ấn Độ tôn vinh là nhà thơ đầu tiên của nhân gian là cổ xưa nhất. Valmiki không hề đứng ngoài câu chuyện do mình kể: ở tập 1, ông đi tìm người cao quý nhất thế gian và được hiền triết Narada kể lại cuộc đời hoàng tử Rama. Đến tập 7, khi Sita bị lưu đày lần thứ hai, am ẩn tu của ông trở thành nơi nàng nương náu và sinh con. Chính ông đã dạy các con của Sita thuộc lòng bản sử thi này. Khi lớn lên, hai người con đi hát rong và thể hiện lại đúng câu chuyện ấy trước mặt Rama, được cha xác nhận đó chính là sự thật. Như vậy, Ramayana là một câu chuyện lồng trong câu chuyện: người kể vừa là nhân chứng, vừa trực tiếp tham gia và gắn bó với các nhân vật. Với người Ấn Độ, lời chứng từ một vĩ nhân, một thánh nhân như Valmiki không còn là hư cấu, mà chính là “itihasa”.
Nhưng lấy gì bảo đảm cho lời nói của nhân chứng? Valmiki khẳng định vị thế của nhân chứng trong vai trò là một nhà thơ!
Theo truyền thuyết, Valmiki vốn là một tên cướp đường. Một ngày nọ, ông thấy đôi sếu đang quấn quýt bên nhau thì con trống bất ngờ trúng tên của người thợ săn. Xót xa trước tiếng kêu thống thiết của con mái, ông buột ra lời nguyền, tạm dịch: “Hỡi người thợ săn, ngươi sẽ chẳng thể yên nghỉ trong nhiều kiếp, bởi ngươi đã giết con sếu trống khi chúng đang đắm say trong hạnh phúc tột cùng”. Tôi viết thành bốn câu lục bát:
Sao đành rẽ thúy chia uyên
Làm cho tan tác mái sầu trống đau
Thợ săn hỡi, mấy kiếp sau
Chẳng yên, vì sếu bên nhau đang nồng!
- Thế Lãng
Vừa dứt lời, Valmiki ngạc nhiên nhận ra lời mình có vần, có nhịp. Nỗi đau thương (shoka) đã hóa thành câu thơ (shloka), và truyền thống Ấn Độ coi đó là câu thơ đầu tiên của nhân loại. Thần Brahma hiện ra, bảo ông hãy dùng chính thể thơ này kể lại cuộc đời Rama. Ramayana ra đời như thế, và shloka về sau trở thành thể thơ chủ đạo của các thiên sử thi tiếng Phạn.
Mỹ học Ấn Độ trân trọng ghi nhớ khoảnh khắc này. Trong tác phẩm kinh điển Dhvanyāloka, nhà lý luận Ānandavardhana (thế kỷ IX) dẫn lại chính tích đôi sếu để minh chứng cho quan niệm: thơ là cảm xúc tột cùng được chuyển hóa thành ngôn ngữ. Có thể nói thêm: trong cảm xúc ấy bao giờ cũng có nỗi xót thương dành cho tình yêu.
Thơ, như vậy, sinh ra từ một tình yêu bị chia lìa, và ngay từ câu đầu tiên đã là một đòi hỏi về công lý. Điều Valmiki nhìn thấy chỉ là một sự tình nhỏ bé: mũi tên của người thợ săn, một con chim chết, một con chim kêu. Nhưng ông đã nhìn nó bằng con mắt thấu suốt và đầy trắc ẩn, nên lời thốt ra không còn là nỗi xót xa của riêng ông. Đó là một lời phán quyết: kẻ chia lìa tình yêu sẽ phải gánh hậu quả qua nhiều kiếp. Từ một trải nghiệm riêng tư, nhà thơ đã nói lên luật nhân quả (karma) và chánh pháp (dharma), tức trật tự vận hành của vũ trụ, điều luôn đúng ở mọi lúc, mọi nơi. Trong quan niệm Ấn Độ, nhà thơ vì thế cũng là nhà tiên tri, một người nói lên sự thật. Người Ấn Độ tin Ramayana là sự thật, trước hết vì họ tin vào tư cách đặc biệt ấy của người làm thơ.
Lời kể duy nhất còn tồn tại về cuộc đời Rama
Điều thú vị là bản Ramayana hay nhất lại không phải là bản của Valmiki. Một dị bản kể rằng sau khi hoàn thành sử thi, Valmiki tự hào mang đến cho hiền triết Narada xem. Narada hết lời khen ngợi, nhưng vẫn bảo chưa hay bằng bản của thần khỉ Hanuman. Valmiki bán tín bán nghi, cất công tìm đến nơi thần ở để xin đọc. Trên một chiếc lá, ông thấy câu chuyện về Rama do chính Hanuman chép lại, câu nào cũng hoàn hảo đến mức không còn gì để thêm bớt. Ông hiểu rằng đặt bên những vần thơ ấy, tác phẩm của mình sẽ chẳng ai ngó tới. Như thấu hiểu, Hanuman nuốt chiếc lá vào bụng, để thế gian chỉ còn một bản Ramayana: bản của Valmiki.
So với thần thoại Hy Lạp vốn không thiếu những vị thần ganh ghét, sẵn sàng trừng phạt người phàm dám đọ tài với mình, thì trong truyền thống Ấn Độ, Hanuman lại làm điều ngược lại: thần tự xóa tác phẩm của mình để nhường chỗ cho con người. Đó là mất mát lớn, nhưng mất mát ấy cũng là một món quà. Bởi thơ của thần toàn bích quá, mà cái toàn bích thì chưa chắc con người hiểu được, cảm được. Bản viết của Valmiki thì khác. Ông từng lầm lạc, từng là kẻ cướp đường, và ông kể chuyện bằng thứ tiếng của người. Tình yêu và chân lý mà Ramayana ca ngợi, vì thế, đến với chúng ta hôm nay qua sự hiểu biết và khả năng biểu đạt của một con người. Cách kể ấy dẫu có giới hạn, nhưng lại giàu tính người và tình người, nên người đời sau còn có thể thấy mình trong đó. Hanuman nuốt chiếc lá cũng có nghĩa là thần đã tin con người đủ sức kể câu chuyện này.
Của tin gọi một chút này làm ghi…
Đến đây, tôi chợt nhớ câu Kiều. Khi trao kỷ vật đính ước, đôi tình nhân nói với nhau: “Rằng trăm năm cũng từ đây / Của tin gọi một chút này làm ghi”. Của tin chỉ là “một chút”, một vật nhỏ thay mặt cho điều lớn lao không thể trao tận tay. Nhưng chính vật nhỏ ấy lại là chỗ dựa cho người ta những lúc xa cách, hoang mang.
Tình yêu của Rama và Sita cũng được giữ bằng của tin như thế, và người mang nó không ai khác là thần khỉ Hanuman. Vượt biển đến Lanka, thần đưa cho Sita chiếc nhẫn của Rama để nàng tin thần là sứ giả. Sita gửi lại viên ngọc cài tóc để Rama tin nàng còn sống. Hai người bị chia cắt, chỉ còn nối với nhau bằng vật làm tín, qua người đưa tin. Nhìn từ đây, việc Hanuman nuốt chiếc lá mang thêm tầng nghĩa. Giữ bản toàn bích lại cho riêng mình, thần để bản của Valmiki ở lại thế gian như một của tin trao vào tay con người. Và bài thơ ấy rồi cũng làm đúng việc của chiếc nhẫn. Valmiki dạy nó cho hai anh em Lava và Kusha, con của Sita. Lớn lên, hai đứa trẻ đi hát rong, nhờ nghe khúc hát mà Rama nhận ra con mình.
Ramayana của Valmiki, có thể nói là “một chút này” mà một nhà thơ để lại, làm ghi cho sự thật lớn hơn nó rất nhiều. Còn “itihasa” là lời giao ước giữa người kể và người nghe, hơn là kết luận của một người chép sử cầm chứng cứ trong tay. Ba trăm phiên bản, và nay thêm một bộ phim, là ba trăm lần của tin ấy liên tục được chuyển trao từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Nghĩ rộng ra, mỗi lần kiệt tác được tái bản hay dựng lại bằng ngôn ngữ nào đó của nghệ thuật, điều được đem ra thử thách không phải là đã bám sát nguyên tác hay chưa. Một bản dựng có thể hay hoặc dở, và chuẩn mực đẹp xấu của mỗi thời có thể đổi thay. Nhưng thước đo sau cùng có lẽ chỉ là: bản kể mới, cách kể mới ấy có giữ được nguyên vẹn tinh thần và qua đó truyền tải niềm tin của con người vào những giá trị nhân văn bất biến hay không, tức là vào tình yêu, lẽ phải và lòng trắc ẩn như trong trường hợp của Ramayana.
Người Việt hiểu điều này qua Truyện Kiều. Nguyễn Du cũng kể lại một câu chuyện có sẵn và tự nhận đó chỉ là “lời quê chắp nhặt”. Vậy mà bao thế hệ vẫn thuộc Kiều, lẩy Kiều, vẫn đem Kiều ra bói về số phận của mình như đang hỏi một nhà tiên tri.
Của tin bao giờ cũng chỉ là “một chút”. Nhưng nhờ một chút ấy mà đôi lứa giữ được lời thề lúc xa cách, và con người giữ được điều mình tin qua bao lần thế sự đổi thay. Các kiệt tác, vì vậy, vẫn mãi là điểm tựa vững chắc cho tinh thần nhân loại.