Đứng trước những khuôn mẫu nữ giới dân gian, bạn có muốn đối chất lại không?

Bài viết này không nhằm mục đích công kích giá trị của nam giới, cũng không khẳng định vị thế của phái nữ. Mục đích thực sự là để chúng ta cùng nhìn lại: Khi xã hội phát triển, tư duy cũng cần một cuộc cách mạng.

Khi lật mở những trang lưu trữ trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam dưới lăng kính giới hiện đại, tôi bỗng nhận ra một hệ thống những “chiếc lồng kính” vô hình đã bao vây và định hình cuộc đời người phụ nữ suốt hàng thế kỷ. Nhưng tôi đồng thời cũng phát hiện ra, không phải chờ đến tận thời hiện đại, phụ nữ xưa cũng đã luôn nhận diện và nỗ lực nói lên tiếng nói của mình.

Ngôn ngữ dân gian đã đóng khung phái nữ như thế nào? Cùng nhìn lại 6 khuôn mẫu tiêu biểu trong tục ngữ xưa và phản biện chúng bằng tư duy của một thời đại mới.

Khuôn mẫu 1: Ngoại hình

Giá trị phụ nữ từng bị thu hẹp trong nhan sắc, mặc định họ là "phụ kiện" mong manh, sinh ra để đàn ông chiếm hữu và cợt nhả như một lẽ thường tình.

Trai tài gái sắc

hay

Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai.

Phụ nữ đã “đáp lễ”: Chẳng cần làm lụa đào cho người ta đo gang tấc, họ tự ví mình là: "Thân em như rau nội cỏ đồng / Dẫu cho ai hái, ai trồng kệ ai". Tôi là cỏ dại giữa đất trời, tự sinh tự dưỡng, tự do tự tại.

Góc nhìn hiện đại: Ngày nay, giá trị người phụ nữ được đánh giá bởi nhiều yếu tố hơn là nhan sắc bề ngoài như trí tuệ, tài năng, nhân cách và mọi hành vi quấy rối hay “trêu hoa ghẹo nguyệt” đều đáng bị lên án. Thực tế, trong xã hội hiện đại, việc trêu ghẹo phụ nữ nơi công cộng đã được nhìn nhận là quấy rối, gây tổn hại đến an toàn và tâm lý của phụ nữ. Theo một khảo sát, có tới 87% phụ nữ và trẻ em gái ở Việt Nam từng trải qua các hành vi quấy rối tình dục nơi công cộng (huýt sáo, buông lời bình phẩm khiếm nhã...), một con số đáng báo động cho thấy việc trêu ghẹo không hề “vô hại”. Rõ ràng, phụ nữ không còn chấp nhận mình chỉ là “hoa cho người ta hái”, và xã hội văn minh cũng không chấp nhận việc đánh giá phụ nữ chỉ qua ngoại hình hay bình thường hóa quấy rối.

Khuôn mẫu 2: Thân phận

Tư duy cũ phủ nhận công lao sinh thành, coi con gái là "con người ta", một đi không trở lại, đời sang trang hay xuống hố đều do... hên xui.

Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô

hay

Thân gái như hạt mưa sa, hạt rơi gác tía, hạt ra ngoài đồng

Phụ nữ đã đối chất: "Một trăm con trai không bằng lỗ tai con gái", sự đề cao tính hiếu thuận, sự tinh tế và thảo hiền mà con gái mang lại cho gia đình, những giá trị mà số lượng "con trai" không thể bù đắp được.

Góc nhìn hiện đại: Thực tế chứng minh con nào cũng có thể chăm lo cha mẹ khi về già tùy thuộc vào tình cảm, không phụ thuộc giới tính. Đặc biệt, những "hạt mưa" thời đại mới không còn nhắm mắt đợi xem gió thổi về đâu. Họ không còn coi hôn nhân là một "canh bạc" hay một "bến đỗ" bắt buộc phải tấp vào đúng tuổi.

Thay vì ngồi chờ "rơi" vào gác tía hay ngoài đồng, phụ nữ ngày nay tự xây hệ thống thủy lợi cho đời mình:

• Họ chủ động chọn "đám mây" đồng điệu: Không cưới vì áp lực "đến lứa đến thì", mà cưới khi bản thân đã đủ vững vàng.
• Họ tự định vị "tòa gác tía" của riêng mình: Nếu gác tía không có sẵn, họ tự xây lấy; nếu ngoài đồng khô cằn, họ biến nó thành trang trại xanh.

Quan trọng là tư tưởng "thập nữ viết vô" đã lùi vào dĩ vãng khi mỗi đứa trẻ đều là "lộc trời". Những hạt mưa ngày xưa giờ đã biết tự chọn hướng rơi, thời điểm rơi và người sẽ cùng mình đón cơn mưa đó.

Khuôn mẫu 3: Trách nhiệm

Phân vai cứng nhắc đóng khung phụ nữ trong xó bếp. Khi gia đình có trục trặc, mọi tội lỗi đổ dồn lên vai người mẹ, gạt phăng vai trò của người cha.

Đàn ông cái nhà, đàn bà cái bếp

hay

Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà

Phụ nữ đã đối chất: “Của chồng công vợ”. Nếu không có sự quản lý, thu vén và lao động của người đàn bà, cái "nhà" của đàn ông cũng khó lòng bền vững.

Góc nhìn hiện đại: Phụ nữ ngày nay tham gia mạnh mẽ vào lực lượng lao động và thành đạt không kém nam giới. Quan niệm “đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm” nay cần được hiểu lại: cả hai giới cùng chung tay giữ lửa. Rất nhiều người vợ vừa đóng góp kinh tế, vừa quán xuyến gia đình, vai nào cũng gánh được cả thôi. Nuôi dạy con cái là trách nhiệm chung, không thể “trẻ hư tại mẹ” còn “trẻ ngoan thì con hơn cha nhà có phúc”. Những ông bố hiện đại đã dần chia sẻ việc nhà, nấu ăn, dọn dẹp, những việc trước đây bị coi là “việc đàn bà”. Đó là tín hiệu đáng mừng cho một xã hội văn minh nơi mọi đóng góp đều được trân trọng.

Khuôn mẫu 4: Tình dục

Lễ giáo dung túng nam giới nhưng đòi hỏi phụ nữ phải tiết hạnh tuyệt đối. Trinh tiết bị ví như “hũ mắm” dễ vỡ, bốc mùi, đẩy mọi gánh nặng danh dự gia đình lên vai cô gái để kiểm soát ngặt nghèo.

Trai năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên một chồng

hay

Có con gái như hũ mắm treo đầu giường

hoặc

Cây khô không lộc, gái độc không con

Phụ nữ xưa đối chất: “Chém cha cái kiếp lấy chồng chung" hay “Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng”. Từ xưa phụ nữ đã biết mỉa mai, họ không hề cam chịu, họ thấu hiểu nỗi đau của sự sẻ chia chồng và đã dùng thơ ca để phản kháng.

Góc nhìn hiện đại: Hôn nhân hiện nay dựa trên sự bình đẳng một vợ một chồng. Phụ nữ độc lập về kinh tế sẽ không cam chịu sự phản bội; chung thủy là trách nhiệm từ cả hai phía. Hơn nữa, giá trị và phẩm hạnh của người con gái không còn bị đo bằng sự trong trắng. Tình dục là phần tự nhiên của đời sống và mỗi người đều có quyền tự chủ cơ thể. Hơn hết, bậc cha mẹ ngày nay còn dạy con có trách nhiệm thay vì cấm đoán: Thay vì "treo hũ mắm" để canh chừng, các bậc phụ huynh hiện đại chọn cách giáo dục giới tính và đồng hành, để con biết bảo vệ bản thân, có kiến thức về sức khỏe và chịu trách nhiệm với những quyết định của chính mình.

Khuôn mẫu 5: Hôn nhân

Biến phụ nữ thành cái bóng phụ thuộc hoàn toàn vào nam giới suốt đời, không có quyền tự quyết.

Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu...

hay

Đàn bà đóng khố đi cùng / Đàn ông mặc váy cũng vùng mà lên

Phụ nữ xưa đối chất: “Lệnh ông không bằng cồng bà” hay “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”. Thực tế đời sống chứng minh phụ nữ luôn nắm giữ "quyền lực mềm" và sẵn sàng đứng lên dẫn đầu khi vận nước nguy biến.

Góc nhìn hiện đại: Phụ nữ là cá nhân độc lập, bình đẳng trước pháp luật. Trong hôn nhân, vợ chồng là đối tác đồng hành, không phải quan hệ chủ - tớ. Phụ nữ hiện đại có quyền giữ tên họ và sự nghiệp riêng, có quyền ly hôn để tìm cuộc sống tốt hơn thay vì “phu tử tòng tử” mù quáng. Việc kỳ thị phụ nữ tái giá là một tiêu chuẩn kép lạc hậu. Phụ nữ Việt Nam ngày nay vừa giữ gìn phẩm chất tốt đẹp, vừa biết đấu tranh cho chính kiến của mình. Họ tòng tâm, tòng trí – lắng nghe trái tim và lý trí chính mình, thay vì phục tùng vô điều kiện.

Khuôn mẫu 6: Trí tuệ

Tư duy phụ nữ dù có vẻ sâu sắc thì cũng chỉ hạn hẹp, còn đàn ông mới thực sự có tầm nhìn.

Đàn bà nông nổi giếng khơi / Đàn ông sâu sắc như cơi đựng trầu

Phụ nữ xưa đối chất: Nhìn thật kỹ, không cần câu ca dao tục ngữ nào đối chất cả, vì trong câu này thực chất đã cà khịa rồi. Bảo đàn bà "nông nổi" mà lại ví với "giếng khơi" (vốn sâu thăm thẳm, chẳng biết đâu là đáy). Còn khen đàn ông "sâu sắc" mà lại ví với cái "cơi đựng trầu" (cái khay đựng trầu nông choèn, nhìn một cái là thấy đáy ngay).

Góc nhìn hiện đại: Thời đại này, cái "giếng khơi" trí tuệ của hội chị em đã chính thức thông ra đại dương mênh mông rồi. Phụ nữ không còn "biết chữ" chỉ để đọc công thức nấu ăn hay xem drama, mà là để soi báo cáo tài chính và vận hành cả những thuật toán AI "hack não".

Thực tế là trong khi các chị em phụ nữ bận rộn đứng đầu tập đoàn hay làm chủ các công trình khoa học nghìn tỷ, thì những ai còn giữ tư duy "đàn bà nông nổi" đích thị đang tự nhốt mình trong cái cơi đựng trầu vừa nhỏ vừa nông của chính họ.

Vẫn còn những khuôn mẫu này trong thời hiện đại?

Còn. Một số gia đình vẫn dùng những câu ca dao tục ngữ này để định kiến phụ nữ dù xã hội đã phát triển. Thước đo phẩm giá đôi khi vẫn bị gắn chặt vào việc phải "còn trinh" mới tốt, phải đẻ bằng được một thằng con trai nối dõi, bất chấp sinh học đã dạy việc này do đàn ông quyết định. Phụ nữ thời nay vẫn đang chịu áp lực phải đi làm kiếm tiền, vừa phải vun vén bếp núc chu toàn hai bên nội ngoại, trong khi đàn ông vẫn giữ quyền "thế này thế nọ".

Kết

Những câu ca dao, tục ngữ của ông bà ta vẫn sẽ mãi là kho tàng văn hóa được lưu truyền cho đời sau, nhưng hãy nhớ rằng: Chúng ta lưu giữ chúng như một di sản để hiểu về quá khứ, chứ không phải để dùng chúng làm thước đo đóng khung tương lai. Trong một thế giới đang vận động không ngừng, giá trị của mỗi con người, dù là nam hay nữ, nên được định nghĩa bằng sự tử tế, năng lực và khát vọng cá nhân, thay vì dựa trên những khuôn mẫu đã lỗi thời từ nhiều thế kỷ trước.

Còn bạn, đứng trước những "chiếc lồng kính" của ngôn ngữ dân gian, bạn có muốn đối chất lại không?