Những năm tháng cấp ba hay thời đại học, việc kết bạn thường diễn ra tự nhiên và dễ dàng. Thế nhưng, khi bước qua ngưỡng cửa trưởng thành, guồng quay công việc và những lo toan cơm áo gạo tiền bắt đầu thầm lặng kéo chúng ta ra xa nhau. Những tin nhắn tâm sự thưa dần, những cuộc gọi vội vã chỉ còn dăm ba câu hỏi thăm xã giao, và câu nói quen thuộc “tuần sau rảnh gặp nha” cứ thế trôi vào quên lãng. Đến một ngày nhìn lại danh bạ điện thoại với hàng trăm liên lạc, chúng ta bỗng bàng hoàng nhận ra số người mình có thể tùy hứng rủ rê vào cuối tuần chỉ còn đếm trên đầu ngón tay.
Nhìn dưới góc độ xã hội học và tâm lý học, đây là một hiện tượng đang diễn ra rộng khắp trên phạm vi toàn cầu, được các nhà nghiên cứu gọi tên là “suy thoái tình bạn” (Friendship Recession).
Tình trạng “suy thoái tình bạn” có nghĩa là gì?
Thuật ngữ suy thoái tình bạn được Tiến sĩ Daniel Cox - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đời sống Mỹ - dùng để mô tả sự suy giảm về số lượng bạn bè, cũng như thời gian chúng ta dành cho bạn của mình. Dữ liệu khảo sát ghi nhận tỷ lệ những người trưởng thành không có mối quan hệ bạn thân đã tăng từ 3% vào năm 1990 lên 12% vào năm 2021, và chạm mốc 17% vào năm 2024. Đồng thời, gần một nửa số người được hỏi cho biết họ hiện chỉ giữ được từ ba người bạn thân trở xuống.
Sự sụt giảm về số lượng mối quan hệ thân thiết này đã trở thành nỗi lo ngại về y tế lớn. Trong báo cáo cảnh báo năm 2023 của Bác sĩ Tổng y sĩ Hoa Kỳ Vivek Murthy, thiếu hụt kết nối xã hội tạo ra rủi ro sức khỏe tương đương việc hút 15 điếu thuốc mỗi ngày, làm tăng 29% nguy cơ bệnh tim mạch và 32% nguy cơ đột quỵ.
Để tạo được sự gắn kết của tình bạn, cần hàng trăm giờ tích lũy
Nguyên nhân đầu tiên khiến tình bạn tuổi trưởng thành dễ tan rã nằm ở bài toán thời gian. Giáo sư Jeffrey Hall, Trưởng khoa Nghiên cứu Truyền thông thuộc Đại học Kansas, chỉ ra rằng bộ não cần những cột mốc thời gian gặp gỡ rất cụ thể để vun đắp sự gắn kết.
Để biến một người xa lạ thành bạn bình thường, ta cần từ 40 đến 60 giờ gặp gỡ. Ta cần 80 đến 100 giờ để thành bạn thực sự; và phải tích lũy đến 200 giờ tương tác trực tiếp mới có thể chạm tới cấp độ bạn thân. Thời học sinh - sinh viên, việc dành ra hàng trăm giờ bên nhau diễn ra một cách tự nhiên vì chúng ta luôn phải đến lớp mỗi ngày. Nhưng khi bước vào đời sống đi làm, quỹ thời gian bị phân mảnh bởi áp lực công việc, trách nhiệm gia đình và những lo toan riêng. Khi không thể thu xếp đủ số giờ tương tác, những mối quan hệ sẽ tự động nguội lạnh và trôi dần vào quên lãng.
Sự phát triển của tương tác “ảo” đẩy lùi tương tác “thật”
Bên cạnh thời gian, tình bạn cần một môi trường đủ tự nhiên để nảy mầm và duy trì. Các nhà xã hội học chỉ ra sự suy giảm của “không gian thứ ba” - những điểm sinh hoạt cộng đồng nằm ngoài ngôi nhà và nơi làm việc, như quán cà phê, câu lạc bộ hay công viên,... Ngày trước, chính những không gian này tạo ra cơ hội chạm mặt vô tình và lặp đi lặp lại, giúp hai người xa lạ trở nên thân thuộc mà không cần phải tốn công lên kế hoạch.
Khi những chốn dừng chân ấy thưa thớt dần, ta có xu hướng rút lui vào màn hình điện thoại và duy trì các mối quan hệ qua không gian số. Nhà nghiên cứu Carolyn Bruckmann từ Viện Abigail Adams (thuộc Đại học Harvard) cho biết việc trò chuyện qua mạng cho phép ta chủ động kiểm soát hình ảnh bản thân, trau chuốt từng dòng tin nhắn và dễ dàng né tránh những khoảnh khắc vụng về.
Thế nhưng, một tình bạn đời thực lại không thể lớn lên từ sự trau chuốt đó. Nó cần sự chú ý trọn vẹn, khả năng đọc ngôn ngữ cơ thể và sự dũng cảm bộc lộ sự yếu đuối trước mặt nhau. Việc dùng sự tiện lợi của tin nhắn để thay thế những cuộc gặp trực tiếp vô tình làm cho kết nối trở nên nông đi, và về lâu dài chỉ càng làm sâu sắc thêm cảm giác cô đơn.
Cái bẫy của những kỳ vọng hoàn hảo
Sự rạn nứt còn xuất phát từ thói quen vô tình đặt gánh nặng tâm lý lên đối phương. Tiến sĩ Marisa G. Franco, nhà nghiên cứu tâm lý tại Đại học Maryland, phân tích rằng chúng ta thường kỳ vọng một người bạn duy nhất phải đáp ứng trọn vẹn mọi nhu cầu cảm xúc, từ việc lắng nghe tâm sự đến chia sẻ chung mọi sở thích.
Khi đối phương không thể đáp ứng trọn vẹn những tiêu chuẩn đó, ta dễ vội vã gán nhãn rằng mối quan hệ đã không còn phù hợp và chọn cách buông tay. Nghiên cứu chỉ ra rằng trung bình con người sẽ mất đi một nửa số bạn bè sau mỗi 7 năm. Sự thiếu linh hoạt trong nhìn nhận vô hình trung biến tình bạn thành một “nồi áp suất” của những đòi hỏi, khiến cả hai phía đều cảm thấy kiệt sức.
Học cách điều chỉnh tần số để giữ kết nối bền lâu
Để giữ các kết nối xã hội và vòng bạn bè mà không cảm thấy kiệt sức, bạn có thể chủ động thay đổi góc nhìn. Bạn có thể tham khảo khái niệm Mức độ thân mật tối ưu (optimal Intimacy). Thay vì ép buộc mọi người bạn đều phải trở thành tri kỷ, ta có thể trân trọng “những người bạn liều lượng thấp” (low-dose friends). Đây những kết nối chỉ gặp gỡ định kỳ hoặc tương tác trong một không gian nhóm. Việc phân tán kỳ vọng sang nhiều mối quan hệ khác nhau giúp giải phóng áp lực cho cả hai bên, khiến sự gắn kết trở nên nhẹ nhàng hơn.
Đồng thời, các dữ liệu thực nghiệm cho thấy tần suất tương tác nhỏ nhưng đều đặn mang lại hiệu quả lớn hơn nhiều so với những cuộc gặp được đầu tư nhưng lại hiếm hoi. Một cuộc hẹn ăn tối ngắn sau giờ làm mỗi tuần, hay một cuộc điện thoại hỏi thăm đúng lúc, có khả năng duy trì kết nối bền chặt hơn là một kế hoạch đi du lịch mất hàng tháng trời để sắp xếp.
Tình bạn trưởng thành không đòi hỏi chúng ta phải có mặt mọi lúc mọi nơi, mà cần sự thấu hiểu để cả hai có thể đồng hành đúng cách. Khi học được cách điều chỉnh kỳ vọng, ta sẽ biết cách trân trọng những người đang ở lại và giữ cho mình một không gian sống đầy đặn sự sẻ chia.