Học để "hiểu mình": Vì sao giỏi thôi là chưa đủ?

Chúng ta thường bước vào đại học với một áp lực vô hình: phải chọn đúng ngành, học thật giỏi để ra trường có một công việc ổn định và thăng tiến. Nhưng thực tế, không ít người sau nhiều năm bôn ba mới nhận ra mình đang sống trong một "sự ngộ nhận" về bản thân.

Trong tập 35 của EduStation, chuyên gia kinh tế và chiến lược Trần Sĩ Chương, hiện là Tổng Giám Đốc phụ trách châu Á cho Three Horizons, chuyên đánh giá rủi ro và tư vấn chiến lược phát triển doanh nghiệp, có trụ sở tại London, Vương quốc Anh, đã chia sẻ về ngã rẽ cuộc đời từ một kỹ sư năng lượng tại Mỹ trở thành một chuyên gia chính sách và kinh tế. Với ông, sự học là một phương trình nhiều ẩn số, nơi câu hỏi quan trọng nhất không phải là "học cái gì" mà là "học để trở thành ai".

Mình có thực sự đã “hiểu mình”?

Sinh ra trong một gia đình ba thế hệ làm kỹ sư, ông Chương từng là một học sinh xuất sắc về toán, nhận học bổng quốc gia và tốt nghiệp ngành Kỹ sư Điện & Tin học tại UC Berkeley. Ông bước vào đời với hình mẫu lý tưởng về một kỹ sư xây dựng đất nước giống như cha và các chú của mình, những người đã dành cả đời để xây nên những cây cầu, những con đường cho thế hệ mai sau.

Thế nhưng, sau hai năm làm việc tại Mỹ, ông nhận ra mình không phù hợp với công việc kỹ thuật dù năng lực chuyên môn rất tốt. Ông thấy mình làm việc không hay bằng đồng nghiệp và không tìm thấy niềm hồ hởi cho tương lai nếu tiếp tục con đường này.

Ông Chương bộc bạch, với tấm bằng "xịn", ông có thể đã thăng tiến rất nhanh nhưng sẽ mãi mãi sống trong hào quang ảo mà không bao giờ tìm thấy bản ngã thực sự. Chính điều kiện khắc nghiệt và đòi hỏi tối ưu của xã hội đã buộc ông phải tìm lại chính mình để phát huy giá trị độc đáo của cá nhân.

Sự học là hành trình “nấu cao” trí tuệ

Từ trải nghiệm cá nhân, ông mở rộng góc nhìn về giáo dục, đặc biệt là vai trò của đại học. Theo ông, nhiều người đang hiểu sai bản chất của đại học. Họ xem đây là nơi để học nghề, để chuẩn bị cho một công việc cụ thể. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, giáo dục sẽ trở nên quá hẹp.

Ông ví đại học như một “phòng gym”, nhưng không phải để tập cơ bắp, mà là để luyện não. Trước khi quyết định mình sẽ làm gì, người trẻ cần phát triển khả năng tư duy: phân tích, phản biện, nhìn vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau. Đây là nền tảng giúp mỗi người dần hiểu được mình phù hợp với điều gì, và không phù hợp với điều gì.

Nếu đi thẳng vào chuyên môn quá sớm, người học có thể trở nên giỏi kỹ thuật, nhưng lại thiếu khả năng tự định hướng. Và khi đó, họ dễ rơi vào một vòng lặp quen thuộc: làm tốt công việc, nhưng không biết vì sao mình làm, và liệu đó có phải là con đường của mình hay không.

Theo ông Trần Sĩ Chương, hệ tri thức của con người gồm các bậc:

• Thông tin: Lọc những gì cần thiết.
• Kiến thức: Hệ thống hóa thông tin.
• Phán đoán: Đối chiếu kiến thức với trải nghiệm thực tế để tìm giải pháp tối ưu.
• Trí tuệ (Wisdom): Mục tiêu cuối cùng, giúp con người làm chủ cuộc sống và đóng góp giá trị cộng hưởng cho xã hội.

Để có được trí tuệ, ông đã chấp nhận rời bỏ "vùng an toàn" (comfort zone), học thêm 5-6 ngành khoa học xã hội nhân văn như nhân học, triết học, chính trị tại LSE và Johns Hopkins. Ông gọi đó là quá trình "nấu cao": học tất cả, đọc tất cả rồi "delete" hết tên tuổi, sách vở để chắt lọc lấy cái lý xuyên suốt, biến nó thành nội lực của chính mình.

“Hiểu mình” bắt đầu từ hai chữ: Khiêm tốn và Tự chủ

Nhiều bạn trẻ khao khát khởi nghiệp để được "làm chủ", nhưng ông Chương nhắc nhở rằng: Không có tự do nào thiếu trách nhiệm. Tự chủ thực sự là tự chủ chính mình, thông qua việc liên tục soi xét và làm sáng bản sắc độc đáo của cá nhân.

Để làm được điều đó, cần hai yếu tố then chốt:

• Sự khiêm tốn: Không phải là một vấn đề đạo đức khô khan, mà là một "chiến lược có lợi". Khiêm tốn giúp chúng ta làm mới bộ não (clean slate), sẵn sàng lắng nghe và quan sát để thấy khối việc để làm. Trẻ mà giỏi thường dễ mất khiêm tốn, nhưng chính sự khiêm tốn mới là cái "vốn" để người trẻ không bị ngộ nhận và sa vào những quyết định sai lầm.
• Đàng hoàng và Tử tế: Ông khẳng định đây là "80% giá trị" con người. Đàng hoàng (Decency) là không làm cho người khác điều mình không muốn nhận. Tử tế (Kindness) là nền tảng để xã hội chấp nhận và "thối lại" giá trị cho bạn.

Giáo dục cần những người "mở đường" quay về với chính mình

Ở cấp độ lớn hơn, ông đặt vấn đề về vai trò của giáo dục đối với một quốc gia. Một xã hội không thể chỉ dựa vào sự ổn định của số đông những “mắt xích tốt” – những người chỉ biết làm đúng, làm theo. Nó cần những cá nhân có tư duy độc lập, dám đặt câu hỏi và dám đi con đường mới.

Học thật, vì vậy, không phải là học nhiều hơn, mà là học sâu hơn. Ông Chương nhấn mạnh trách nhiệm "trao truyền" của thế hệ đi trước: cha mẹ và thầy cô không chỉ dạy kiến thức, mà phải chuẩn bị cho thế hệ sau một "bục phóng" tâm lý vững vàng. Trong một kỷ nguyên mà công nghệ có thể "đánh cắp" ý chí tự do (Free Will) của con người, giáo dục phải là tấm khiên giúp mỗi cá nhân tỉnh thức, không bị "ru ngủ" bởi những giá trị ảo hay những thuật toán điều khiển đầu óc.

Đặc biệt, ông phê phán tư duy "Vinh quy bái tổ" nặng nề về bằng cấp làm vật trang sức. Thay vì mải mê luyện những "chiêu thức" để làm hài lòng xã hội hay nhân danh thành tích, người học cần quay về luyện "nội công" – chính là phẩm giá và năng lực phán đoán thực tế. Một người thành công thực sự không nhất thiết phải làm những việc vĩ đại ngay lập tức; đôi khi sự "mở đường" chỉ đơn giản là làm những chuyện nhỏ một cách tử tế, có trách nhiệm và mang lại giá trị thật.

Bởi cuối cùng, trí tuệ không nằm ở những gì ta biết, mà ở cách ta sống với những gì mình biết. Đó mới là giá trị bền vững nhất mà sự học có thể mang lại: giữ được quyền tự chủ tư duy độc lập để làm chủ chính cuộc đời mình.

Trân trọng cảm ơn Van Lang Global School đã đồng hành cùng EduStation Mùa 5 với chủ đề Tương Lai Của Sự Học. Cùng chia sẻ tầm nhìn về giáo dục, Van Lang Global School hướng đến xây dựng cho sinh viên Việt Nam năng lực cạnh tranh toàn cầu, khả năng học tập trọn đời và sự sẵn sàng thích nghi với tương lai.Để biết thêm chi tiết về Van Lang Global School, vui lòng truy cập tại đây.