Một cây trà, năm-sáu đời người, và chiều mưa ở Sài Gòn tôi đi uống trà Hà Giang

Tôi đến triển lãm Echoes of Life khi trời đang rả rích. Không gian nhỏ nhắn, ấm cúng, đèn vàng hắt lên những bức ảnh treo trên tường. Bên cạnh là những sản phẩm thêu của người Việt, nằm im lìm như đang chờ ai đó nhận ra chúng cũng đến từ những vùng đất xa xôi giống như những cây chè trong ảnh.

Trong hương trà thơm lừng được rót ra chén, khoảng cách nghìn cây số giữa phố thị và núi rừng bỗng thu hẹp lại, đưa tôi bước vào thế giới của những gốc đại thụ đã lặng lẽ đứng giữa đất trời qua năm, sáu kiếp nhân sinh.

Chuyện cây trà 300 tuổi và những chú khỉ truyền thuyết

Nguyễn Sơn Tùng kể rằng có những cây chè Shan Tuyết ở Hà Giang đã hơn 300 tuổi. Người dân nơi đây tính tuổi cây theo cuộc đời của một người. Họ sống cùng những cây trà qua năm, sáu thế hệ, trong khi cây vẫn tiếp tục lớn lên giữa rừng già.

Trong bộ ảnh, cây chè chen giữa những tán rừng. Sương mù cuộn trên đỉnh đồi. Bóng người phụ nữ đeo gùi lướt qua những tán lá ướt sương. Gà trống, lợn đen cũng hiện diện trong khung cảnh ấy, như những người bạn đồng hành của con người và những cây trà cổ thụ.

Đó là một thế giới mà con người không đứng riêng khỏi thiên nhiên. Cây trà hiện diện trong đời sống thường nhật, gắn với sinh kế, tập quán và những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Tùng đến Hoàng Su Phì khá tình cờ. Trong những chuyến đi Hà Giang, anh thường tránh những nơi đông khách du lịch, đi lang thang để tìm những góc nhìn khác về vùng đất này. Anh gặp những cây trà cổ thụ, rồi dần biết thêm về đời sống quanh chúng.

Ở đó, Tùng từng nghe kể về những chú khỉ được người bản địa huấn luyện để leo lên những ngọn cây cao chót vót, hái lá trà nơm nớp trên cành. Loại trà ấy quý đến mức người ta chỉ pha cho nhau uống. Bán thì tiếc. Giá thì khó định, có khi thách rất cao chỉ để giữ lại cho mình.

Điều đáng nói là chính Tùng, trong những chuyến đi đi về về Hà Giang cũng không có dịp thưởng thức món trà này. Chúng cứ như truyền thuyết. Và trong không gian của những đồi trà tại Hoàng Su Phì, những câu chuyện về trà như thế dường bất tận.

Anh vốn quen uống trà đắng, thứ trà gắn với thói quen của nhiều gia đình Việt Nam. Nhưng khi tiếp xúc với trà Shan Tuyết ở Hoàng Su Phì, anh dần trân trọng một hương vị khác: thanh mát, ngọt nhẹ, ít giống với thứ trà anh vẫn uống hằng ngày.

Có lẽ sự thay đổi ấy đến từ những gì anh tận mắt chứng kiến. Người dân hái và sao trà hoàn toàn bằng tay, làm việc với những mẻ trà nóng trong lò. Đằng sau một chén trà là đôi bàn tay, kinh nghiệm và sự tỉ mỉ mà người uống đôi khi khó hình dung nếu chỉ nhìn vào thành phẩm.

Món trà Tùng yêu thích là hồng trà Shan Tuyết. Nhưng qua những câu chuyện anh kể, tôi có cảm giác thứ níu chân người nhiếp ảnh gia không chỉ là hương vị của trà. Đó còn là một thế giới sống quanh cây trà, nơi thời gian được đo bằng nhiều thế hệ và những tri thức ít khi được ghi chép thành lời.

Cây trà còn đó, người làm trà có thể không còn

Trong những chuyến đi đến Hà Giang, Tùng nhận ra có những cây trà dù đã chết, không còn được thu hoạch, vẫn được người dân chăm sóc và gìn giữ. Nhưng nghề trà quanh những gốc cây ấy đang dần mai một.

Theo lời kể của người dân, thương lái thường thu mua trà với giá rẻ, khiến người làm nghề khó duy trì sinh kế. Khi công sức bỏ ra không đủ mang lại thu nhập, việc tiếp tục gắn bó với nghề trở thành một lựa chọn ngày càng khó khăn. Những cây trà có thể sống hàng trăm năm, nhưng tri thức và kỹ thuật làm trà chỉ được lưu truyền khi vẫn còn người thực hành chúng.

Đó cũng là lý do Tùng nhận lời cùng Seina, đại diện của Tinh, thực hiện triển lãm Echoes of Life. Những người quen Tùng đều biết đây không phải phong cách nhiếp ảnh anh thường theo đuổi. Nhưng lần này, anh muốn thử một hướng đi khác, với hy vọng bộ ảnh có thể góp phần giúp người Hà Giang và nghề trà nơi đây được biết đến nhiều hơn. Đôi khi, người nghệ sĩ cũng tìm thấy cơ hội làm mới chính mình từ một ý nghĩ vị nhân sinh.

Cuộc gặp gỡ với Seina trở nên có ý nghĩa bởi Tinh cũng dành sự quan tâm đến câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm trà: vùng đất nơi cây lớn lên, những người làm ra trà và văn hóa đã hình thành quanh nó. Với Tùng, Tinh là một trong số ít những người có thể đưa trà Hà Giang về đúng giá trị và đến với những người biết trân trọng thức trà này.

Từ những đồi trà ở Hoàng Su Phì đến không gian triển lãm tại Sài Gòn, bộ ảnh và những chén trà của Tinh cùng mở ra một cuộc gặp gỡ giữa người làm trà và người thưởng trà. Một bức ảnh có thể khiến người xem dừng lại trước cây chè cổ thụ; một chén trà có thể khơi gợi sự tò mò về vùng đất, con người và những đôi bàn tay đã làm nên hương vị ấy. Và có lẽ, để nghề trà tiếp tục tồn tại, câu chuyện về nó cần được kể đến những người sẵn lòng lắng nghe và thưởng thức.

Từ đồi trà đến một buổi chiều mưa ở Sài Gòn

Echoes of Life không chỉ có bộ ảnh của Tùng. Trong không gian triển lãm, Tinh giới thiệu những một số loại trà như bạch trà Hà Giang hay trà xanh hoa nhài. Tôi chọn trà Móng Rồng. Vị trà nhẹ, hương hoa cỏ tươi mới như đã được ướp hương. Nhưng không, vị của món trà này là thơm ngát như thế.

Tôi không biết có bao nhiêu người đến đây đã từng uống trà Shan Tuyết, hay bao nhiêu người trong số họ sẽ tìm hiểu thêm về Hoàng Su Phì sau khi rời triển lãm. Nhưng trong những cuộc trò chuyện tôi nghe được, trà không chỉ là thức uống. Mọi người nói về hương vị, cách pha, những khác biệt giữa các loại trà và trải nghiệm của chính mình.

Có lẽ đó cũng là một cách để di sản tiếp tục đời sống của nó. Không nhất thiết phải bắt đầu từ những nghi thức cầu kỳ hay một kiến thức nền tảng sâu rộng. Đôi khi, chỉ cần một chén trà đủ khiến người ta tò mò về nơi nó đến từ.

Tôi nghĩ về những cây chè hơn 300 tuổi ở Hà Giang. Chúng đã đứng đó qua năm, sáu đời người, chứng kiến những đổi thay mà không một cá nhân nào có thể kể hết. Có những câu chuyện vẫn được người dân lưu truyền, có những đôi bàn tay vẫn tiếp tục làm trà. Nhưng cũng có một nghề đang đứng trước nguy cơ mất đi nếu người làm nghề không còn đủ điều kiện để tiếp tục.

Một buổi triển lãm không thể tự mình giải quyết bài toán ấy. Nhưng nó có thể bắt đầu một cuộc gặp gỡ: giữa người trồng trà và người thưởng trà, giữa một vùng núi xa xôi và những người trẻ ở thành phố, giữa một cây trà cổ thụ và người lần đầu biết đến nó qua một bức ảnh.