Nếu AI có thể trả lời mọi câu hỏi, vậy học đại học để làm gì?

Suốt nhiều thập kỷ, khi nhắc đến việc học, người ta thường nghĩ ngay đến giảng đường, nơi người thầy là trung tâm và tri thức nằm gọn trong những quyển giáo trình khô khan, dàn trải. Rõ ràng, ở một giai đoạn nhất định, mô hình đó đã phát triển vô cùng hiệu quả khi thầy cô gần như là cầu nối duy nhất để học sinh, sinh viên chạm đến kho tàng kiến thức nhân loại. Thế nhưng, trong cơn lốc của kỷ nguyên số và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, việc tiếp nhận thông tin đơn thuần đã không còn đủ để tôi luyện nên những cá nhân thực sự có năng lực hành động và giải quyết vấn đề.

Vậy khi AI có thể trả lời gần như mọi câu hỏi chỉ trong vài giây, điều gì thực sự thôi thúc một sinh viên bước chân tới giảng đường đại học?

Đó là câu hỏi được đặt ra trong tập 36 của EduStation, với chủ đề “Future of Learning - Tương lai của sự học”. Đồng hành cùng host Hùng Võ là PGS.TS. Trần Thị Mỹ Diệu, Hiệu trưởng trường Đại học Văn Lang. Năm 2016, bà được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng, trở thành nữ Hiệu trưởng đầu tiên của Nhà trường, bà là người trực tiếp quan sát và dẫn dắt quá trình đổi mới giáo dục đại học tại Việt Nam. Xuất thân từ lĩnh vực môi trường, bà theo đuổi định hướng giáo dục gắn liền với trách nhiệm xã hội và sự phát triển bền vững, những giá trị cốt lõi để đào tạo một thế hệ có khả năng thích ứng trong thế giới nhiều biến động.

Trong cuộc trò chuyện này, mời bạn cùng lắng nghe cô Diệu gợi mở những góc nhìn mới về vai trò của AI trong giáo dục, đặc biệt là giáo dục đại học.

“Biết” và “hiểu” liệu có giống nhau?

Ngày trước, khi tri thức vẫn còn khan hiếm, lời dạy “muốn con hay chữ phải yêu lấy thầy” đã khắc sâu vị thế độc tôn của người dẫn đường. Ở nơi đó, vai trò của người thầy, sách vở, giáo khoa trong việc truyền đạt kiến thức cho các thế hệ học sinh gần như là tuyệt đối. Vì vậy, vai trò của các cơ sở giáo dục đào tạo bậc đại học cũng tương đối rõ ràng. Nhiều người vẫn tin rằng, sinh viên đến trường để nghe giảng và phần lớn quá trình học chỉ xoay quanh việc tích lũy thông tin.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, khi internet và AI cho phép người học truy cập kho lưu trữ tri thức khổng lồ chỉ trong vài giây, cách hiểu trên đã không còn phù hợp. Bởi lúc này, “người thầy” không còn là người duy nhất nắm giữ câu trả lời về mặt chuyên môn.

Cũng vì lẽ đó, ý nghĩa của việc “học đại học” cũng buộc phải được “tái định nghĩa”. Bởi nếu người học có thể tự tìm kiếm thông tin, tự học thông qua các nền tảng trực tuyến hay các cuộc trò chuyện cùng AI, vậy việc học đại học liệu có còn quan trọng trong hành trình học tập của mỗi sinh viên?

PGS.TS. Trần Thị Mỹ Diệu cho rằng vấn đề nằm ở chỗ nhiều người đang đồng nhất “việc học” với “việc tiếp nhận thông tin”. Cô nhấn mạnh: “Nếu chúng ta nghĩ lớp học chỉ là nơi để lĩnh hội kiến thức từ thầy cô, tức là chúng ta đã hiểu không đúng về vai trò của lớp học”.

Trên thực tế, việc học không dừng lại ở khoảnh khắc bạn “biết” một điều gì đó, mà là cả một quá trình kiểm chứng, trải nghiệm và chiêm nghiệm. Một người có thể biết được rất nhiều thông tin, nhưng nếu họ không có môi trường để thử nghiệm và phản biện, những thông tin đó khó có thể chuyển hóa thành tri thức thực sự. Cô cho rằng, người học ngày nay tiếp cận tri thức rất nhanh, nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm và ghi nhận, thì “tri thức cũng chỉ là thông tin”, chứ chưa thể trở thành vốn hiểu biết có thể áp dụng được trong thực tế.

Chính vì vậy, giá trị của đại học nằm ở việc tạo ra môi trường học tập có tính tương tác. Tại đó, người học được tham gia vào các hoạt động thảo luận, tranh luận và phản biện, giúp hình thành khả năng tư duy độc lập và năng lực giải quyết vấn đề. Cô khẳng định: “Lớp học là một môi trường mà người tự học sẽ không có được”. Ở môi trường đó, tri thức được bồi đắp, đối soát thông qua bạn bè, thầy cô và chuyển hóa thành năng lực thực sự.

Khi tri thức không còn là “sở hữu độc quyền” của những người có mặt nơi giảng đường, cũng là lúc trọng tâm của giáo dục được “dịch chuyển”: không phải là “học những gì” nhưng là “học để làm gì”. Đại học lúc này không còn là điểm dừng chân để sinh viên tích lũy lý thuyết đơn thuần, mà đã trở thành bệ phóng cho sự phát triển toàn diện của các em: một không gian giao thoa - nơi những con chữ khô khan được tôi luyện qua trải nghiệm để biến thành năng lực thực thụ.

AI không thay thế đại học, nhưng buộc đại học phải thay đổi

Sự trỗi dậy của AI không hề đẩy giáo dục đại học vào thế lỗi thời, nhưng nó lại là một “cú hích”, buộc các mô hình truyền thống phải thay đổi cấp thiết. Theo cô Mỹ Diệu, bản chất của giáo dục không thay đổi, nhưng cần thay đổi lộ trình để chạm tới đích đến. Cô nhận định: “Sự thay đổi lớn nhất khi AI xuất hiện là sinh viên có thể học rất nhanh, hỏi rất nhiều và tiếp cận nguồn tri thức khổng lồ chỉ trong tích tắc.”

Trong bối cảnh đó, vai trò của trường đại học 4.0 không đơn thuần chỉ là nơi cung cấp kiến thức, mà còn phải giúp người học chuyển hóa tri thức thành năng lực thực sự. Điều này đòi hỏi một “cuộc cách mạng” trong việc thiết kế khung chương trình đào tạo: sinh viên cần được dấn thân vào các dự án thực tiễn để giải quyết vấn đề xã hội, thay vì chôn chân trong hệ thống lý thuyết khô khan. Cô nhấn mạnh, giá trị cuối cùng của việc học không nằm ở lượng kiến thức tích trữ, mà ở khả năng hành động: “Điều quan trọng của việc học là bạn có khả năng vận dụng lý thuyết để giải quyết vấn đề, thay vì rơi vào trạng thái thụ động trước những đòi hỏi khắt khe của thực tiễn”.

Sự dịch chuyển này mở ra một góc nhìn mới về tư duy phân bổ và sử dụng thời gian của mỗi sinh viên trong môi trường đại học. Nếu trước đây, giảng đường là nơi để “nghe và chép”, thì nay, dưới sự hỗ trợ của AI, giảng đường nên là nơi để sinh viên thực hành giao tiếp xã hội, bao gồm thảo luận, tranh luận và phản biện. Theo cô Diệu, giờ học không nên tính bằng số phút tập trung nghe giảng, mà phải được đo lường bằng quá trình hình thành năng lực dựa trên trải nghiệm thực tế.

Đích đến lớn nhất của giáo dục đại học trong kỷ nguyên AI, phải chăng chính là nuôi dưỡng khả năng tự chủ của người học?

Giữa thời đại AI, câu hỏi không còn là “biết gì”, mà là “biết mình là ai”

Trong một thế giới dư thừa thông tin nhưng lại thiếu hụt sự minh triết, năng lực quan trọng hơn cả chính là khả năng chọn lọc, phán đoán và ra quyết định. Theo cô Mỹ Diệu, người học không thể chỉ dừng lại ở việc “biết”, mà phải tiến xa hơn tới việc “làm” dựa trên những gì mình “biết”. Cô khẳng định: “Sinh viên ngày nay cần có năng lực tự chủ để đưa ra quyết định và năng lực hành động để giải quyết vấn đề”.

Nếu trước đây, bằng cấp và điểm số là thang đo “chuẩn” để phân loại học lực, thì bây giờ, điều này không còn phù hợp để đánh giá một cá nhân. Với giáo dục hiện đại, cô cho rằng, sinh viên cần có khả năng đối diện với nghịch cảnh. Cô chia sẻ: “Khi các bạn gặp vấn đề, các bạn biết mình phải bắt đầu từ đâu, tìm kiếm cơ sở lý luận nào để giải quyết vấn đề đó.” Đây không còn là câu chuyện của năng lực học thuật, mà là bản lĩnh sống trong một thế giới không ngừng biến động.

Sau cùng, giá trị thực sự của giáo dục là nuôi dưỡng những con người có thể đóng góp cho xã hội theo cách riêng của mình. Một người có thể không đạt đến vị trí cao, nhưng nếu họ hiểu rõ bản thân, hài lòng với lựa chọn của mình và mang lại giá trị cho cộng đồng, xã hội, đó đã là một sự thành công. Cô khẳng định, điều quan trọng là bạn tự tin với những gì bạn chọn và biết chịu trách nhiệm với lựa chọn đó.

Giữa thời đại AI, khi câu trả lời không còn là thứ khan hiếm, giá trị duy nhất còn lại chính là thái độ của con người trước những lựa chọn. Có lẽ, câu hỏi lớn nhất mà giáo dục cần trả lời không phải là dạy cho chúng ta biết bao nhiêu, mà là dạy cho chúng ta trở thành ai và dạy cho chúng ta đủ dũng khí để đi đến tận cùng với lựa chọn của chính mình.

Trân trọng cảm ơn Van Lang Global School đã đồng hành cùng EduStation Mùa 5 với chủ đề Tương Lai Của Sự Học. Cùng chia sẻ tầm nhìn về giáo dục, Van Lang Global School hướng đến xây dựng cho sinh viên Việt Nam năng lực cạnh tranh toàn cầu, khả năng học tập trọn đời và sự sẵn sàng thích nghi với tương lai.Để biết thêm chi tiết về Van Lang Global School, vui lòng truy cập tại đây.