Ngày 20/11 đọc gì? Top 4 tác phẩm từ những nhà văn từng “gõ đầu trẻ”

Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, cùng đọc qua 4 tác phẩm của Nam Cao, Hoàng Ngọc Phách, Nguyễn Nhật Ánh và Nhật Chiêu - những nhà văn từng gõ đầu trẻ và cũng gõ cửa trái tim độc giả bằng văn chương.
Chiêu Quân
Nguồn: Thiết kế bởi Thuý Anh cho Vietcetera

Nguồn: Thiết kế bởi Thuý Anh cho Vietcetera

Trước khi trở thành những tượng đài quen thuộc trên văn đàn, Nam Cao, Hoàng Ngọc Phách, Nguyễn Nhật Ánh và Nhật Chiêu đều từng có những năm tháng gắn bó thiết tha với nghề dạy học. Từ một truyện ngắn hiện thực xót xa đến cuốn tiểu thuyết mở đường cho văn học hiện đại, từ thế giới học đường trong trẻo đến những thể nghiệm thi ca đầy chiêm nghiệm, mỗi tác phẩm là một ánh nhìn nhân hậu và sâu sắc về kiếp nhân sinh.

Nghề dạy học và nghề viết đôi khi gặp nhau ở một điểm chạm đầy thiêng liêng, đều khởi nguồn từ sự lặng lẽ quan sát và thấu cảm con người. Một người thầy dõi theo học trò khôn lớn qua từng bài giảng, từng lần vấp ngã đầu đời; một nhà văn lại nâng niu đời sống qua từng số phận, từng câu chuyện và những rung động tưởng chừng nhỏ bé nhất. Không ít cây bút lớn của văn học Việt Nam đã đi qua những mùa phấn trắng trước khi để lại dấu ấn sâu đậm trên trang viết.

Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, chúng ta cùng gặp lại bốn tác giả thuộc những thế hệ khác nhau. Họ không cùng viết về mái trường, cũng chẳng mang chung một thi pháp văn chương nhưng hành trình của họ lại mở ra một lát cắt đầy xúc động về mối giao hòa giữa tri thức, thiên lương nhà giáo và khát vọng sáng tạo nghệ thuật.

Nam Cao: Người thầy nhìn đời bằng đôi mắt thấu cảm của một nhà văn hiện thực

Trước khi được nhắc đến như một trong những cây bút hiện thực xuất sắc bậc nhất của văn học Việt Nam hiện đại, Nam Cao từng có những năm tháng lặng lẽ mưu sinh bằng nghề dạy học. Ông từng đứng lớp tại trường tư thục Công Thành ở Hà Nội, rồi tiếp tục gieo chữ tại trường tư thục Kỳ Giang ở Thái Bình. Quãng đời gắn với bục giảng tuy không dài, nhưng chính những ngày tháng sống giữa những phận người lam lũ, nếm trải cảnh túng thiếu và những va đập nghiệt ngã của đời sống đã lắng đọng thành chất liệu thấm đẫm nhân vị trong văn chương của ông.

Nhắc đến Nam Cao, độc giả thường nhớ ngay đến Chí Phèo, Lão Hạc hay Đời thừa. Thế nhưng, nếu muốn tìm về một trang viết ít được nhắc tới hơn trong những dịp điểm lại văn học, Trẻ con không được ăn thịt chó là một lựa chọn gợi nhiều suy tư.

Được đăng lại trên báo vào năm 2006 trong một dịp giới thiệu di sản văn chương của ông, truyện ngắn dẫn dắt người đọc bước vào một lát cắt tưởng chừng vụn vặt: một người đàn ông say sưa bên điếu thuốc lào và thú vui riêng của mình, trong khi vợ con nheo nhóc giữa cảnh đói nghèo bủa vây. Hình ảnh những đứa trẻ khóc lóc vì đói khát cùng nỗi đau đớn của người mẹ đã khắc họa chân thực bi kịch của con người trước nạn đói, đồng thời phơi bày sự tha hóa nhân cách trong xã hội đương thời.

Có lẽ, chính khả năng lắng nghe những nỗi niềm không thể cất thành lời đã làm nên một Nam Cao không thể thay thế. Từ người nông dân bần cùng đến người trí thức tiểu tư sản, từ một bữa cơm đạm bạc đến cả một kiếp người, ông luôn cúi xuống thật sâu để chạm vào những giằng xé bên trong tâm hồn nhân vật. Người thầy từng đứng lớp năm nào, khi bước vào thế giới văn chương, không giảng giải đạo lý bằng những lời răn dạy khô khan. Ông để nhân vật tự bộc lộ, để hoàn cảnh tự lên tiếng và để mỗi người đọc tự đối diện với câu hỏi về lòng trắc ẩn của chính mình.

Hoàng Ngọc Phách: Người thầy mở lối cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

Nếu Nam Cao đưa người đọc chạm vào những góc khuất nhọc nhằn của đời sống thường nhật, thì Hoàng Ngọc Phách lại nhẹ nhàng mở ra một cánh cửa khác: thế giới nội tâm sâu kín của con người cá nhân. Ông là một trong những gương mặt tiên phong của buổi bình minh hiện đại hóa văn học Việt Nam, đồng thời có một sự nghiệp gắn bó trọn đời và đầy tận tụy với ngành giáo dục.

Hoàng Ngọc Phách, bút hiệu Song An, tốt nghiệp Trường Cao đẳng Sư phạm năm 1922 và chính thức bước vào hành trình gieo mầm tri thức. Suốt nhiều thập kỷ sau đó, ông đảm nhiệm nhiều trọng trách quan trọng trong ngành giáo dục, từ công tác quản lý nhà trường đến miệt mài biên soạn sách giáo khoa cho bao thế hệ học trò. Điều đáng trân trọng là kiệt tác Tố Tâm được ông thai nghén và hoàn thành ngay từ khi còn là một chàng sinh viên Cao đẳng Sư phạm, trước lúc chính thức đứng trên bục giảng.

Ra đời năm 1925, Tố Tâm được xem là một trong những dấu mốc mở đường cho nền tiểu thuyết hiện đại Việt Nam. Tác phẩm kể về mối tình đắm say nhưng đầy trắc trở giữa Đạm Thủy và Tố Tâm - hai tâm hồn trẻ trung khao khát yêu thương chân thành nhưng đành bất lực trước những bức tường lễ giáo và định kiến gia đình đương thời. Mối tình ấy cuối cùng đi đến chia lìa, để lại một dư âm bi thương day dứt lòng người.

Nếu chỉ nhìn lướt qua cốt truyện, Tố Tâm có thể được cảm nhận như một thiên tình sử đẫm nước mắt. Nhưng giá trị bền vững của tác phẩm lại nằm sâu hơn ở cách Hoàng Ngọc Phách trân trọng đặt đời sống riêng tư và thế giới nội tâm của cá nhân vào vị trí trung tâm. Nhân vật không còn hành xử như những chiếc bóng của khuôn mẫu đạo lý có sẵn. Họ biết khát khao, biết đau đớn giằng xé, dám đưa ra lựa chọn của riêng mình và can đảm đối diện với tận cùng hệ quả của những lựa chọn ấy.

Đó thực sự là một bước chuyển mình mang tính thời đại của văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX. Thay vì chỉ kể chuyện theo trình tự sự kiện hay đóng khung nhân vật trong những chuẩn mực luân lý quen thuộc, Hoàng Ngọc Phách đã dành trọn tâm huyết để phân tích tâm lý, nâng niu từng trang thư từ, lời tự bạch và những rung động tinh vi nhất của trái tim. Qua ngòi bút của ông, độc giả được gặp gỡ một hình hài nhân vật mới mẻ: con người có đời sống tinh thần độc lập, có quyền được yêu và khát vọng tự quyết định hạnh phúc đời mình.

Nguyễn Nhật Ánh: Những năm đứng lớp và ký ức tuổi học trò chưa bao giờ phai

Với biết bao thế hệ độc giả, Nguyễn Nhật Ánh là người giữ gìn ký ức thanh xuân bằng những câu chuyện dịu dàng về mái trường, tình bạn và những rung động đầu đời trong veo. Thế nhưng, trước khi trở thành nhà văn gắn liền với bầu trời tuổi thơ của triệu người đọc, ông cũng từng là một người thầy thực thụ trên bục giảng.

Trong khoảng thời gian từ năm 1984 đến 1986, Nguyễn Nhật Ánh từng đứng lớp giảng dạy tại trường Bình Tây, quận 6, TP.HCM. Quãng thời gian gắn bó với phấn trắng bảng đen tuy không quá dài nhưng đã để lại trong ông biết bao kỷ niệm ấm áp, hóa thành nguồn mạch nuôi dưỡng những trang viết sau này. Một trong những tác phẩm kết tinh trọn vẹn nhất ký ức ấy chính là Bàn có năm chỗ ngồi.

Xuất bản lần đầu vào năm 1987, truyện dài xoay quanh năm người bạn nhỏ Huy, Hiền, Quang, Đại và Bảy cùng chung một lớp học. Mỗi em mang một cá tính, một hoàn cảnh gia đình và những câu chuyện rất riêng. Từ những trò tinh nghịch hồn nhiên, những giận hờn trẻ con đến cách các bạn nhỏ lặng lẽ quan tâm và che chở cho nhau, tác phẩm đã dệt nên một không gian học đường gần gũi, nơi tình bạn nảy mầm từ những điều giản dị nhất.

Điều khiến văn chương Nguyễn Nhật Ánh chạm đến trái tim người đọc chính là ông không nhìn tuổi học trò bằng thứ lăng kính hoài niệm tô hồng một chiều. Trẻ thơ trong trang viết của ông có thể ngây ngô, bướng bỉnh, đôi khi còn chút ích kỷ và vụng về. Các em cũng biết hờn dỗi, ganh tị, mắc lỗi lầm rồi lại lúng túng tìm cách làm hòa. Chính những nét vẽ chưa hoàn hảo đầy chân thực ấy đã thổi hồn cho nhân vật trở nên sống động, thay vì trở thành những hình mẫu học trò ngoan ngoãn được dựng lên để răn dạy.

Trong Bàn có năm chỗ ngồi, lớp học không đơn thuần là nơi tiếp nhận bài vở. Đó còn là một xã hội thu nhỏ đầy ấm áp, nơi mỗi đứa trẻ tập những bước đi đầu tiên để học cách sống chan hòa cùng tha nhân. Các nhân vật dần nhận ra rằng tình bạn đích thực không chỉ được dệt nên bởi những tiếng cười vô tư, mà còn bởi sự cảm thông sâu sắc trước hoàn cảnh của bạn bè và tấm lòng sẵn sàng dang tay nâng đỡ khi hoạn nạn.

Nhật Chiêu: Người thầy của ba nghìn thế giới thi ca

Khác với ba tác giả kể trên, Nhật Chiêu không được biết đến rộng rãi qua những trang viết về mái trường. Ông là một nhà nghiên cứu văn học uyên bác, một dịch giả tài hoa, một người giảng viên tận tụy và một nghệ sĩ ngôn từ luôn dành tình yêu sâu sắc cho cả nền văn chương phương Đông lẫn phương Tây. Trên suốt hành trình sáng tạo của mình, Nhật Chiêu luôn giữ nguyên sự say mê khám phá những khả năng mới mẻ của ngôn ngữ và hình thức biểu đạt.

Tôi là một kẻ khác, tập thơ ra mắt năm 2015, là một minh chứng rực rỡ cho tinh thần dấn thân và thể nghiệm ấy. Ngay từ nhan đề, tác phẩm đã gợi nhắc đến câu thơ nổi tiếng của thi hào Arthur Rimbaud: “Je est un autre” - thường được dịch là “Tôi là một kẻ khác”. Đó không chỉ là một cái tên giàu sức gợi, mà còn là chiếc chìa khóa mở ra cõi thơ đầy biến ảo của Nhật Chiêu, nơi cái tôi trữ tình không đóng khung trong một căn cước duy nhất mà không ngừng hóa thân, đối thoại và khám phá những khả thể vô tận của chính mình.

Dấu ấn độc đáo của tập thơ nằm ở hai hình thức nghệ thuật do chính tác giả kiến tạo: thơ giao lời kể và thơ tượng quẻ. Với thơ giao lời kể, thi ca không chỉ dừng lại ở những câu chữ cô đọng hàm súc mà còn mở rộng biên độ sang mạch tự sự, tạo nên cuộc đối thoại đầy mê hoặc giữa chất thơ và văn xuôi. Trong khi đó, thơ tượng quẻ lại nương theo cấu trúc huyền diệu của các quẻ Kinh Dịch để tổ chức hình hài bài thơ tương ứng. Một hệ thống biểu tượng vốn thuộc về chiều sâu tư tưởng và triết học phương Đông được thổi hồn vào sáng tạo thi ca, mở ra những nhịp cầu kết nối mới lạ giữa hình thức, ý niệm và ngôn từ.

Nếu thi ca truyền thống thường được hình dung như tiếng lòng của một cái tôi trữ tình quen thuộc, thì Tôi là một kẻ khác lại đặt ra một câu hỏi đầy trăn trở về chính bản thể ấy. Con người có thể là ai ngoài những giới hạn mà ta vẫn tự nhận biết? Một tâm hồn có thể đồng thời cất lên bao nhiêu thanh âm, mang trong mình bao nhiêu hình hài và trải nghiệm sống? Bằng cách để người viết hóa thân vào muôn vàn thân phận, cỏ cây và trạng thái tồn tại khác nhau, Nhật Chiêu đã mở rộng biên cương của cái tôi trữ tình, biến hành trình làm thơ thành một chuyến viễn du vượt thoát khỏi bản ngã chật hẹp.


Xem phiên bản đầy đủ

Xem nhiều nhất

Cùng chuyên mục