Nghệ sĩ chuyển động Tú Hoàng nói về 3 yếu tố để tạo nên một tác phẩm nghệ thuật có sức sống lâu dài
Cái Gương (The Mirror), Bản Đồ (The Map), và Thông Điệp (The Message).
Gấm Võ 
Nguồn: Khooa Nguyễn cho Vietcetera
Tú Hoàng là một biên đạo múa và nghệ sĩ chuyển động, đồng thời cũng là một trong những nghệ sĩ góp phần kết nối và phát triển múa đương đại Việt Nam với quốc tế. Xuất phát từ nền tảng võ thuật và ballet cổ điển, anh từng có nhiều năm biểu diễn tại các đoàn múa ở Thụy Sĩ, Đức, Hà Lan,... trước khi tập trung phát triển sự nghiệp biên đạo. Trong thực hành nghệ thuật, Tú Hoàng theo đuổi sự giao thoa giữa chuyển động phương Đông như Kung Fu, Tai Chi với ballet, hip-hop và múa đương đại. Các tác phẩm của anh từng được vinh danh tại nhiều cuộc thi biên đạo quốc tế, trong đó có Hannover International Choreography Competition và MASDANZA,...
Hơn 10.000 giờ hoạt động nghệ thuật đã qua với Tú Hoàng không đơn thuần là thời gian rèn luyện kỹ thuật. Nó còn là hành trình tích lũy trải nghiệm, tìm kiếm chất liệu và không ngừng làm mới tư duy sáng tạo. Hãy cùng lắng nghe những chia sẻ của anh.
1. Được biết trước khi trở thành nghệ sĩ chuyển động, anh bắt đầu hành trình với võ thuật và ballet trước. Đó là truyền thống gia đình, mong muốn của ba mẹ hay xuất phát từ sở thích cá nhân của anh?
Hồi bé thể trạng mình hơi yếu nên bố mẹ cho đi học võ để rèn luyện sức khỏe. Nhưng học được một thời gian, thấy đấm đá nặng tính đối kháng quá nên bố mẹ quyết định cho nghỉ.
May mắn là gia đình mình lại rất yêu nghệ thuật. Bố mẹ vẫn muốn mình tham gia một bộ môn nào đó thiên về vận động thể chất nhưng mang tính thẩm mỹ hơn, thế là mình được định hướng thi vào trường múa. Nói thật những ngày đầu bước vào tập ballet cơ bản chán lắm. Đang tuổi thích bay nhảy, nhịp điệu, tự nhiên phải gò mình vào những chuyển động chậm rãi, khuôn thước của ballet. Nhưng kiên trì nhiều năm thì mọi thứ dần ngấm vào người. Suốt 7 năm học ballet mài giũa, mình dần làm quen, thấu hiểu và thực sự đem lòng yêu nghề.
2. Rời Việt Nam để đi học và phát triển sự nghiệp ở nước ngoài là một bước ngoặt lớn. Hành trình đó của anh diễn ra như thế nào?
Mình bắt đầu ra nước ngoài từ năm 2007. Một chặng đường dài với 2 năm ở Thụy Sĩ, 7 năm ở Đức và sau đó là 10 năm gắn bó với Hà Lan.
Bây giờ thì không gian làm việc của mình không giới hạn ở bất kỳ quốc gia nào cả. Mình hoạt động chủ yếu như một biên đạo tự do (freelancer) trên toàn thế giới. Khi các vũ đoàn ngỏ lời mời, mình sẽ đến và làm việc trực tiếp với các diễn viên của họ. Song song đó, mình vẫn duy trì những dự án nghệ thuật cá nhân tại Hà Lan.
Mình đang đảm nhận vai trò House Maker tại Nhà hát Korzo. Nơi đây hoạt động như một production house quy mô. Họ sẽ trực tiếp đầu tư, hỗ trợ để các biên đạo và nghệ sĩ có thể tối đa hóa tiềm năng sáng tạo, chẳng hạn như xây dựng tác phẩm mới cho đến khi đưa tác phẩm đó đi lưu diễn. Nhờ bệ phóng này, mình đã xây dựng được một festival múa dành riêng cho các biên đạo châu Á.
Mong muốn lớn nhất của mình là quảng bá văn hóa Á Đông ra quốc tế, đồng thời tạo ra một sân chơi chuyên nghiệp để các tài năng biên đạo trẻ châu Á có cơ hội cọ xát và tỏa sáng.
3. Nhìn lại hành trình gần hai thập kỷ rèn giũa qua những môi trường nghệ thuật khác nhau, nếu để mô tả về giai đoạn hiện tại trong sự nghiệp, anh sẽ nói gì?
Mình gọi đây là giai đoạn bứt phá nhất.
Bao nhiêu năm qua, mình đã làm một “người thợ” miệt mài, nhẫn nại học hỏi và chắt lọc mọi kinh nghiệm. Đến khi đủ độ chín, mọi thứ sẽ tự nhiên bùng nổ. Mình ví hành trình của người nghệ sĩ cũng như sự sinh trưởng của cây tre. Một gốc tre cần rất nhiều năm nằm ẩn sâu dưới lòng đất, âm thầm cắm rễ và tích lũy năng lượng. Nhưng khi đã vươn khỏi mặt đất, nó chỉ mất chừng 20 - 30 ngày để bứt phá vươn cao.
Thời điểm này cũng vậy. Khi bản thân bắt đầu có được sự công nhận nhất định, điều mình hướng tới là tạo ra những dự án nghệ thuật thực sự có ý nghĩa cho cộng đồng, đặc biệt là cho Việt Nam. Khi đó cái tên của mình mới thực sự mang lại một giá trị trọn vẹn.
4. Nếu phải gọi tên một tác phẩm khiến anh cảm thấy “đã” nhất, nơi chứa đựng trọn vẹn cái tôi nghệ thuật cũng như tư duy sáng tạo của anh, đó sẽ là...?
Đối với mình là Đối diện với vô cùng.
Dù làm việc ở nước ngoài rất nhiều, mình luôn ấp ủ khát khao tạo ra một tác phẩm mang đậm hơi thở Việt Nam. Thiên thời địa lợi nhân hòa, cách đây 2 năm, cơ hội ấy ập đến. Bài toán mình đặt ra lúc đó là: Làm sao để mang được tư duy đương đại vào một chất liệu truyền thống? Vốn là người thích sự phá cách, mình quyết định tạo ra một phép thử táo bạo - kết hợp hệ thống chuyển động của nghệ thuật Tuồng cổ với nhịp điệu của VinaHouse trên các bar club.
Quá trình 3 tuần dựng vở thực sự là một trải nghiệm mở mang. Mình trực tiếp đi học Tuồng, quan sát và trò chuyện với các nghệ nhân. Mình nhận ra hệ thống chuyển động của Tuồng vô cùng thông minh, giàu năng lượng, mang đậm tính bi hùng và cả chiều sâu tâm linh.
Trong khi đó, chuyển động của VinaHouse lại là một “đặc sản” riêng biệt. Nhiều người vẫn mặc định VinaHouse là một thứ gì đó gắn liền với sự chơi bời, mang những định kiến khắt khe về mặt đạo đức để áp đặt lên nó. Nhưng với mình, khi bước vào không gian nghệ thuật, mọi lăng kính phán xét ấy đều được gác lại. Mình nhìn VinaHouse hay Tuồng đơn thuần là những hệ thống chuyển động. Chúng là những chất liệu nguyên bản, bình đẳng và tuyệt vời để người nghệ sĩ nhào nặn nên tác phẩm của mình.
5. Khi đối diện với thứ gọi là “vô cùng”, tận cùng của giới hạn, một nghệ sĩ sáng tạo như anh sẽ vượt qua bằng cách nào? Xem nó như một bức tường cần đâm thủng hay một điểm chuyển giao để bứt phá?
Trong sáng tạo, khi đối diện với một bài toán, chúng ta thường có hai cách giải quyết: một là mài giũa những cái cũ để nó tốt lên, hai là dùng tư duy đột phá để tạo ra hẳn một cái mới.
Khi bạn chạm đến cái “ngưỡng” mà bản thân cảm thấy không thể phát triển thêm, mình không gọi đó là ngõ cụt. Đó là một tín hiệu cảnh báo đã đến lúc phải học thêm và tìm lối tư duy khác. Mình hay đùa với anh em rằng, giống như trong phim chưởng vậy, đôi khi người ta phải chấp nhận “phế võ công” - rũ bỏ hết những kỹ năng, thói quen và lăng kính cũ thì mới có thể tiếp thu tinh hoa mới và vươn tới một cảnh giới cao hơn.
Bản thân mình đã đối diện với rất nhiều cái ngưỡng như thế trong đời. Mình không thể cứ bảo thủ “đập đầu vào tường” mãi được. Mọi thứ quay về câu chuyện của mindset. Và cách đơn giản mà hiệu quả nhất để tìm ra lối thoát là hãy tìm cho mình một người thầy, một người mentor thực thụ.
Trong bất kỳ ngành nghề nào cũng vậy, người master là người đã từng vật lộn và vượt qua đúng cái ngưỡng bế tắc mà bạn đang mắc phải. Với tầm nhìn của họ, họ sẽ chỉ cho bạn một lối ra riêng. Đừng chỉ gồng mình tự mò mẫm. Cách thăng cấp nhanh nhất chính là quan sát và học hỏi trực tiếp cách một master tư duy và làm việc.
6. Bây giờ anh có đang làm thầy của ai đó không?
Mình đang dẫn dắt một đàn con cháu (cười). Mình coi đó là sứ mệnh của một người mở đường, hay có thể gọi là một người tiên phong.
Định nghĩa của người tiên phong là gì? Là chẳng có ai chỉ định hay bắt ép bạn phải làm thế cả. Nhưng khi đã tự nguyện đứng ra phía trước, mình tự nhận lấy đó là một trọng trách không thể thoái thác của một người làm nghề. Mình luôn trăn trở rằng bản thân phải cống hiến được điều gì đó cho cộng đồng, cho nền nghệ thuật của nước nhà.
Với mình, giá trị lớn nhất của một người nghệ sĩ không chỉ nằm ở những tràng pháo tay họ nhận được. Quan trọng nhất là khi nhắm mắt xuôi tay, họ để lại được di sản gì.
Thành công thực sự là khi họ không còn nữa, cái tên của họ vẫn sống trong tâm trí khán giả và những giá trị họ tạo ra vẫn tiếp tục gieo mầm cho thế hệ sau.
7. Từ một người thợ đến một nghệ sĩ, và bây giờ định nghĩa mình như một người tiên phong. Nguyên tắc làm việc theo từng vai trò của anh có khác đi không, hay vẫn sẽ là một hằng số bất biến?
Là bất biến. Với mình, mọi sự sáng tạo hay thực hành nghệ thuật đều được dẫn dắt bởi trực giác.
Nhưng bản năng không phải là thứ cứ để tự nhiên mà có. Mình đã phải học hỏi và trui rèn rất nhiều để cái “bản năng” ấy đủ mạnh. Khi bạn đã tích lũy bề dày kinh nghiệm và tư duy trong nhiều năm, trực giác sẽ tự khắc trở thành kim chỉ nam sắc bén. Đôi khi cứ mải miết nghe theo định kiến hay đánh giá của người ngoài, mình sẽ rất dễ chao đảo.
Thực ra lòng yêu nghề, sự kiên trì hay đạo đức làm nghề là những nền tảng bắt buộc ai cũng phải có. Nhưng để duy trì ngọn lửa đi đường dài, mình phải được làm những gì mình thực sự đam mê. Trực giác luôn vẫy gọi mình về phía những điều đó. Và rồi, chính bản năng nghệ thuật đã được mài giũa ấy, cộng hưởng với ý thức về trọng trách xã hội, sẽ tự nhiên dẫn lối mình chạm đến những tác phẩm vừa tự do, thú vị, lại vừa mang lại giá trị cốt lõi.
8. Anh nhấn mạnh nhiều lần việc mình cứ làm thôi, làm theo bản năng. Nhưng giữa thế giới nghệ thuật khó phân biệt đúng sai, làm thế nào để biết mình đang thực sự “đi đúng hướng”? Đâu là hệ quy chiếu cho sự đúng đắn ấy?
Mình nghiệm ra rằng, tác phẩm nào càng tiệm cận với cái “lõi” chân thật nhất của bản thân thì càng dễ dàng len lỏi vào tâm trí người xem. Khi ánh đèn sân khấu vụt tắt, sự thăng hoa trọn vẹn nhất chính là khoảnh khắc ta chạm được vào sự đồng cảm của khán giả.
Để định hình nên một tác phẩm nghệ thuật có giá trị vượt thời gian, nó luôn cần hội tụ đủ 3 yếu tố: Cái Gương (The Mirror), Bản Đồ (The Map), và Thông Điệp (The Message).
Cái Gương là nơi cả người nghệ sĩ lẫn khán giả có thể soi chiếu và nhìn thấy bản thân mình trong tác phẩm. Bản Đồ là sự tinh tế của người biên đạo khi tạo ra được một đường dây dẫn dắt mạch cảm xúc của người xem đi qua từng cung bậc. Và Thông Điệp là những chiêm nghiệm cốt lõi mà mình muốn để lại sau khi mọi chuyển động dừng bước.
9. Hai từ để nói về nghệ thuật của Tú Hoàng?
Độc và lạ.
10. Độc ở đâu và lạ ở đâu? Điều gì khiến anh là duy nhất?
Nó đến từ sự phá cách trong những lựa chọn. Ví dụ như việc mình đưa nhịp điệu VinaHouse vào múa đương đại. Đó là một sự liều lĩnh, nhưng là một sự liều lĩnh được kiểm soát chặt chẽ bằng tư duy sáng tạo.
Mình luôn tự hào rằng bản thân đã học hỏi rất nhiều. Mình từng theo học các master quốc tế, kinh qua quá trình hấp thụ, mài giũa, thậm chí là chấp nhận đi qua cả giai đoạn ‘‘copy’’ những kỹ thuật tinh hoa nhất. Nhưng ở điểm cuối của sự học hỏi và sao chép đó, mình phá vỡ chúng để tìm thấy cái tôi nguyên bản của mình.
Điều làm nên thương hiệu Tú Hoàng chính là khả năng thích ứng và dung hòa. Mình pha trộn nhiều hệ thống chuyển động, nhiều thể loại khác nhau vào cùng một cơ thể để tạo ra một chất liệu mới. Khi nhìn vào những chuyển động ấy, khán giả sẽ thấy nó không thuần là Hip-hop, không hẳn là Waacking, cũng chẳng phải là múa đương đại khuôn mẫu... Nó đơn giản là màu sắc của Tú Hoàng, là tư duy chuyển động mang tên Tú Hoàng.
11. Vậy thì 10.000 giờ tiếp theo sẽ được nghệ sĩ Tú Hoàng dành cho mục tiêu gì?
10.000 giờ tiếp theo, mình muốn sống thật tốt và trải nghiệm thật nhiều. Mình muốn tiếp tục đi, gặp gỡ, học hỏi, và để những điều mình trải qua chạm vào cơ thể mình. Với mình, chuyển động không chỉ đến từ phòng tập hay sân khấu; nó còn đến từ cách mình sống và có mặt trong thế giới. Càng sống sâu, mình càng có chất liệu để tạo ra những tác phẩm chân thật.
Mình cũng muốn làm một đại sứ văn hóa theo cách của riêng mình: mang Việt Nam ra thế giới, đồng thời đưa thế giới về gần Việt Nam hơn.
Mình mong tạo nên những cuộc gặp gỡ để nghệ sĩ và khán giả ở hai phía có thể lắng nghe, học hỏi và làm giàu cho nhau. Mình không cần vạch sẵn mọi thứ sẽ đi đâu. Chỉ cần giữ sự tò mò, tiếp tục lắng nghe cơ thể và đi theo những điều khiến mình thấy còn sống. Rồi những trải nghiệm ấy sẽ tự tìm được hình hài trong chuyển động, trong tác phẩm, và trong những người mình gặp.
Ba bài học mà Nghệ sĩ chuyển động Tú Hoàng đã đúc kết sau hơn 10.000 Giờ cống hiến cho lĩnh vực nghệ thuật:
10.000 hours là một series nội dung mới của Vietcetera, nơi các nhân vật kỳ cựu trong ngành nhìn lại hành trình của mình và chia sẻ 3 bài học lớn nhất mà họ nhận ra sau khi thực hành một kỹ năng 10.000 giờ. Đó không phải những công thức để thành công, đó là những góc nhìn được đánh đổi bằng thời gian, trải nghiệm và rất nhiều lần bắt đầu lại.