Nhìn về phim My Sister’s Keeper (2009), trẻ em có quyền tự quyết cơ thể mình

“Khi tôi còn nhỏ, mẹ bảo rằng tôi là một bầu trời xanh bé nhỏ đến với thế giới của cha mẹ bởi vì cha mẹ rất yêu tôi. Nhưng về sau tôi mới biết đó không hẳn là sự thật [...] Tôi là kết quả của công nghệ, sinh ra vì một nguyên nhân đặc biệt. Một nhà khoa học đã kết hợp trứng và tinh trùng của cha mẹ tôi để tạo nên một gen đặc biệt. Ông dùng nó để duy trì cuộc sống của chị tôi.”

Đó là lời mở đầu của một bộ phim My Sister’s Keeper (2009).

Một đứa trẻ đâm đơn kiện bố mẹ cho quyền làm chủ cơ thể mình

Anna Fitzgerald được thụ tinh trong ống nghiệm để lọc ra cơ địa gen phù hợp nhằm làm nguồn cung cấp sự sống cho chị gái mình. Cô chị gái Kate Fitzgerald được chẩn đoán mắc bệnh bạch cầu cấp tính.

Tính đến năm 11 tuổi, Anna đã vào bệnh viện 8 lần, bị rút tủy 6 lần và thực hiện nhiều ca phẫu thuật lớn nhỏ khác nhằm hiến tặng tế bào gốc, tủy xương và máu cho chị mình. Đến năm Kate được 15 tuổi, được chẩn đoán suy thận, người mẹ đã kiên quyết buộc Anna phải hiến một phần thận của mình cho chị.

Anna với sự giúp đỡ của anh trai và luật sư, đã đệ đơn kiện chính cha mẹ đẻ, yêu cầu chấm dứt một phần quyền làm cha mẹ và trả lại cho Anna quyền được hoàn toàn kiểm soát cơ thể của chính mình.

Những ngày gần đây, ta hẳn rất xôn xao với nhiều dự thảo, nghị định, khảo sát về việc hiến tạng ở người lớn và trẻ em.

Sự thiếu hiểu biết và trải nghiệm khiến trẻ chưa đủ cơ sở để tự chủ hoàn toàn trước những lựa chọn của mình. Ngược lại, điều đó cũng đặt ra câu hỏi về tính tuyệt đối của các quyết định thay thế của người lớn. Một người ở độ tuổi trưởng thành đôi khi vẫn loay hoay với định hướng tương lai, cũng có thể không biết đủ để quyết định điều gì tốt hoặc không tốt cho con mình, việc quyết định thay cho tương lai của một đứa trẻ chưa hẳn là một bước đi thông suốt. Đây là một khoảng trống cần được lấp đầy bởi sự giáo dục của cộng đồng và pháp luật.

Có thể người lớn cũng chưa hiểu đủ

Thế nào là hiến tạng?

Hiến tạng là việc một cá nhân tự nguyện hiến tặng mô hoặc một phần bộ phận cơ thể của mình trong điều kiện còn sống hoặc sau khi qua đời/chết não. Ví dụ như thận, gan hoặc cơ quan lành trong nội tạng.

Thế nào là hiến mô tái sinh?

Hiến mô tái sinh là việc một người hiến tặng những loại mô mà sau khi lấy ra khỏi cơ thể, cơ thể vẫn có khả năng tiếp tục sản sinh, phát triển hoặc phục hồi lại phần đã lấy mà không gây tổn thương vĩnh viễn đến cấu trúc hay chức năng chính của cơ thể. Ví dụ: tuỷ, xương, tế bào gốc tạo máu,...

Ta có thể thấy sự khác biệt giữa hiến tạng và hiến mô tái sinh. Tuy nhiên, việc đánh giá một đứa trẻ có đồng ý hiến mô tái sinh hay nội tạng phải được đánh giá không chỉ dừng ở sức khỏe thể chất mà còn phải quan tâm đến khả năng nhận thức, quyền được tiếp nhận thông tin một cách khách quan, tâm lý ổn định, và khả năng bày tỏ ý kiến của trẻ.

Theo GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, “Đối với việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, phải thực hiện đầy đủ các quy định về xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, sự đồng ý của người đại diện và cơ chế giám sát độc lập. Mọi hoạt động hiến, lấy, ghép phải được thực hiện tại các cơ sở y tế đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và pháp lý.”

Trẻ em như búp trên cành

Trẻ em sống trong một thế giới được xây dựng từ những nhận thức hình thành bởi môi trường xung quanh và gia đình. Một đứa trẻ có thể đồng thời rất muốn giúp cho người thân trong gia đình mình bớt cảm thấy đau đớn nhưng vẫn có thể khiếp sợ với chiếc kim lấy mô tủy sống. Vẫn có thể kinh hãi khi cảm nhận sự lạnh giá của kim tiêm được đưa vào cột sống của mình. Khi đó, liệu đứa trẻ đã hoàn toàn có thể nhận thức được trách nhiệm của mình trong việc đồng ý hiến mô tái sinh cho người thân trong gia đình là như thế nào?

Một đứa trẻ có thể cảm nhận được tình cảm từ người thân trong gia đình, nhưng cũng có thể cảm nhận được sự sợ hãi, đếm được số lần mình gào khóc trong bệnh viện.

Nhưng nếu quy đổi 8 lần gào khóc, 6 lần bị kim tiêm đâm, và 5 lần phẫu thuật để cứu sống một thành viên trong gia đình thì đứa trẻ có chấp nhận không? Nó có hiểu cứu sống thành viên gia đình mang ý nghĩa gì? Đứa trẻ đã đủ khách quan để đánh giá tình huống này?

Và giả sử có được sự đồng tình từ gia đình và đứa trẻ đó (một cách được thuyết phục), điều gì sẽ hạn chế khả năng phát triển thể chất của đứa trẻ này sau khi lớn lên?

Ở mức độ tâm lý và nhận thức, việc gắn liền tuổi thơ với bệnh viện và những lần gào khóc có phải là nền tảng cho một sức khỏe tinh thần lành mạnh. Nếu đứa trẻ được sinh ra trở thành phao cứu sinh cho một người thân trong gia đình, đứa trẻ vẫn có khả năng trở thành túi cát cho các thành viên khác nếu có chuyện bất như ý xảy đến.

Liệu một đứa trẻ 7 tuổi có cần chia sẻ trách nhiệm về bệnh tật với các thành viên khác trong gia đình?

Khi đứng trước một câu hỏi như vậy, kể cả là một người lớn trưởng thành, ta vẫn có thể để cảm xúc chi phối và nghiêng theo hướng trả lời “Có” với những lý do như: chúng ta là người một nhà, chúng ta không thể nhìn người thân mình ngày càng yếu đi, chúng ta phải làm gì đó để hy sinh cho những người mình yêu thương. Một người lớn vẫn có thể có những nhận định không hoàn toàn khách quan nhân danh tình yêu, vậy điều gì sẽ bảo vệ một đứa trẻ nếu người lớn đó đưa ra những quyết định chưa phù hợp?

Trong công trình chung nổi tiếng “The Moral Status of Children” (1997), hai triết gia đương đại Samantha Brennan và Robert Noggle đã giải quyết mâu thuẫn giữa việc tôn trọng quyền tự do của trẻ em và quyền nuôi dạy/đưa ra quyết định của cha mẹ.

Brennan và Noggle bác bỏ quan điểm cổ điển xem trẻ em là “tài sản” của cha mẹ. Họ đề xuất rằng quyền của cha mẹ không phải là quyền sở hữu tuyệt đối, mà là quyền được ủy thác quản nhiệm (stewardship).

• Quyền của cha mẹ chỉ tồn tại chừng nào họ thực hiện nghĩa vụ bảo vệ và thúc đẩy lợi ích tối cao của trẻ.
• Khi phải hạn chế quyền tự quyết của trẻ vì mục đích nuôi dưỡng, cha mẹ chỉ được hạn chế ở mức tối thiểu cần thiết và phải tôn trọng tối đa tinh thần quyền của trẻ.

Một đứa trẻ vẫn phải nghe lời bố mẹ, phải làm bài tập về nhà, biết làm việc nhà, trở nên ngoan ngoãn và tự chăm sóc bản thân. Nhưng nếu đứa trẻ không đồng ý cho việc hiến máu hay tủy sống của mình cho người thân trong gia đình – khi vẫn đang phát triển bình thường, thì đó là quyết định mà những thành viên trong gia đình cần phải tôn trọng.

Cuối cùng, việc nhầm lẫn tình yêu và sự hy sinh là một quan điểm cần được phân định rõ. Ta có thể không biết hình thù của tình yêu như thế nào, ta cũng có thể không chắc rằng sự hy sinh có mang lại là điều tốt nhất cho người được nhận nhân danh ‘tình yêu’. Ta lựa chọn làm điều tốt nhất cho những người ta yêu quý, nhưng ta cũng cần nhìn xem người được nhận tình yêu có thoải mái với những gì ta cho họ không.

Cuối phim My Sister’s Keeper (2009), chính người chị gái Kate là người đã dành tặng cho em gái mình một món quà, được ở trong vòng tay những người thân yêu nhất của mình, được ôm mẹ và ghi nhận mọi sự nỗ lực của bà và cuối cùng là cho cô em gái lối thoát để cô bé không phải lớn lên với những chuỗi ngày sống trong bệnh viện như mình.