Trong thời đại AI, chúng ta cần những người thầy như John Keating hơn bao giờ hết

AI có thể giúp người học tiếp cận tri thức nhanh hơn, nhưng liệu công nghệ có thể thay thế người thầy trong việc dạy một người cách suy nghĩ, thấu hiểu bản thân và lựa chọn con đường của riêng mình?
Thảo Chi
John Keating (Robin Williams) trong Dead Poets Society (1989), người thầy khuyến khích học trò bước ra khỏi những khuôn mẫu để tìm kiếm góc nhìn và tiếng nói riêng. | Nguồn: The Guardian

John Keating (Robin Williams) trong Dead Poets Society (1989), người thầy khuyến khích học trò bước ra khỏi những khuôn mẫu để tìm kiếm góc nhìn và tiếng nói riêng. | Nguồn: The Guardian

Trong , có một cảnh đáng nhớ khi thầy John Keating yêu cầu học sinh xé bỏ những trang sách hướng dẫn cách phân tích thơ. Đối với Keating, việc đánh giá một bài thơ bằng những thước đo có sẵn không thể thay thế trải nghiệm cá nhân khi đọc và cảm nhận tác phẩm. Ông muốn học sinh tự đặt câu hỏi, tìm kiếm ý nghĩa và quan trọng hơn, dám hình thành quan điểm của riêng mình.

Gần bốn thập kỷ sau, khi trí tuệ nhân tạo (AI) có thể viết một bài luận, phân tích tác phẩm văn học hay giải thích những khái niệm phức tạp chỉ trong vài giây, lời nhắn nhủ ấy dường như càng trở nên đáng suy ngẫm. Nếu tri thức đã có thể được tiếp cận dễ dàng hơn bao giờ hết, người thầy còn đóng vai trò gì trong hành trình học tập?

Có lẽ, câu trả lời không nằm ở việc cạnh tranh với khả năng cung cấp thông tin của máy móc. Thay vào đó, vai trò của người thầy ngày càng chuyển dịch sang một nhiệm vụ căn bản hơn: giúp người học biết cách tư duy, hiểu bản thân và chịu trách nhiệm với những lựa chọn của mình.

Người thầy giúp học cách đặt câu hỏi, thay vì chỉ tìm câu trả lời

Một trong những thay đổi lớn nhất mà AI mang đến cho giáo dục là việc rút ngắn khoảng cách giữa câu hỏi và việc đi tìm câu trả lời. Sinh viên có thể sử dụng công cụ AI trong vài phút để tổng hợp tài liệu, giải thích lý thuyết, gợi ý cấu trúc bài viết hay tìm kiếm hướng tiếp cận cho một đề tài nghiên cứu.

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận câu trả lời không đồng nghĩa với việc người học đã thực sự hiểu vấn đề. Khi một công cụ có thể nhanh chóng đưa ra lập luận hoàn chỉnh, ranh giới giữa sử dụng công nghệ để hỗ trợ tư duy và phụ thuộc vào công nghệ để suy nghĩ thay mình trở nên mong manh hơn.

Đây cũng là thách thức mà nhiều giảng viên đang đối diện. Thay vì tìm cách loại bỏ AI khỏi lớp học, một số người lựa chọn thiết lập nguyên tắc sử dụng công nghệ nhằm bảo vệ quá trình tư duy của sinh viên.

Chẳng hạn, có giảng viên cho phép sinh viên sử dụng AI hỗ trợ viết bài, nhưng yêu cầu ý tưởng và dàn ý phải do chính các em xây dựng trước. Ở một hình thức khác, có giảng viên tổ chức bài thi viết tay trên giấy nhằm hạn chế sự phụ thuộc vào AI, đồng thời rèn luyện khả năng suy nghĩ và diễn đạt trực tiếp.

Điểm chung của những phương pháp này là đặt người học trở lại vị trí chủ động. AI có thể giúp hoàn thiện cách diễn đạt, nhưng không nên thay thế quá trình hình thành câu hỏi và lập luận.

Trong Dead Poets Society, Keating khuyến khích học sinh không chỉ quan tâm đến điều tác giả muốn truyền tải, mà còn tự hỏi bản thân nghĩ gì về tác phẩm. Đó cũng là bản chất của tư duy phản biện: không tiếp nhận thông tin một cách thụ động, mà biết đặt câu hỏi về nguồn gốc, giả định và giới hạn của những điều mình được tiếp cận.

Nếu AI giúp việc tiếp cận tri thức trở nên nhanh chóng, người thầy giúp sinh viên phát triển năng lực để sử dụng tri thức một cách có ý nghĩa. Đích đến của giáo dục vì thế không chỉ là biết nhiều hơn, mà là biết suy nghĩ độc lập hơn.

Người thầy giúp người học hiểu mình và lựa chọn con đường riêng

Tư duy độc lập không chỉ được hình thành từ khả năng phân tích hay phản biện. Người học còn cần hiểu bản thân, nhận thức được vị trí của mình trong xã hội và có khả năng thấu cảm với những trải nghiệm khác biệt.

Trong hai năm làm việc tại một trường đại học có môi trường quốc tế, tôi có cơ hội quan sát cách những giảng viên đến từ nhiều quốc gia và nền tảng văn hóa khác nhau mang kinh nghiệm nghiên cứu của mình vào lớp học. Những góc nhìn học thuật trải dài giữa bối cảnh Đông và Tây giúp sinh viên tiếp cận các khung lý thuyết quốc tế, đồng thời vận dụng chúng để đặt câu hỏi về những vấn đề trong chính cộng đồng của mình dưới nhiều góc độ. Điều đáng chú ý không phải là giảng viên đưa ra một kết luận có sẵn, mà là giúp sinh viên xây dựng phương pháp để tự tìm hiểu, đánh giá và hình thành lập trường.

Một dự án nghiên cứu của sinh viên ngành Nghiên cứu xã hội là ví dụ. Nhóm lựa chọn tìm hiểu sự phổ biến của nhà vệ sinh vô tính (gender-neutral restrooms) như một yếu tố góp phần xây dựng môi trường bao hàm hơn cho cộng đồng queer tại Việt Nam. Đây không chỉ là một đề tài về thiết kế không gian công cộng. Đằng sau nó là những câu hỏi rộng hơn về giới, quyền tiếp cận không gian và cảm giác thuộc về của những nhóm người có thể bị bỏ quên trong quá trình thiết kế các tiện ích công cộng.

Trong Dead Poets Society, có một cảnh Keating mời Todd Anderson, cậu học sinh vốn nhút nhát và thiếu tự tin, đứng trước lớp để ứng biến một bài thơ. Thay vì cung cấp cho Todd một câu trả lời mẫu, Keating đặt cậu vào tình huống phải quan sát, tưởng tượng và diễn đạt điều mình cảm nhận.

Đó là một khoảnh khắc nhỏ nhưng thể hiện một khía cạnh quan trọng của giáo dục: người thầy không nhất thiết phải chỉ ra con đường đúng cho học trò, mà có thể tạo ra một không gian đủ an toàn để các em thử nghiệm, mắc sai lầm và khám phá năng lực của chính mình.

Tuy nhiên, câu chuyện của Neil Perry, cậu học sinh có niềm đam mê diễn xuất nhưng phải đối diện với sự phản đối từ người cha, cũng đặt ra một câu hỏi phức tạp hơn về tự do lựa chọn. Người thầy không thể lựa chọn thay học trò, cũng không thể bảo đảm mọi quyết định đều dẫn đến kết quả tốt đẹp. Điều họ có thể làm là giúp người học nhận thức rõ hơn về những giá trị, giới hạn và trách nhiệm đi cùng lựa chọn của mình.

Keating từng nói:

We all have great need for acceptance. But you must trust that your beliefs are unique and your own.

Trong một thế giới mà AI có thể cá nhân hóa nội dung và đưa ra những gợi ý phù hợp với từng người dùng, năng lực tự nhận thức càng trở nên đáng trân trọng. Bởi học tập không chỉ là quá trình tích lũy kiến thức, mà còn là hành trình mỗi người xác định mình muốn trở thành ai và đóng góp điều gì cho cộng đồng.

Lớp học còn đủ chỗ cho những câu hỏi?

Nhìn từ những trải nghiệm trong môi trường đại học, tôi nhận thấy một câu hỏi đáng suy nghĩ: liệu người học có đủ không gian để tự đặt câu hỏi, phản biện và thử nghiệm những ý tưởng khác biệt?

Trong nhiều lớp học có sĩ số lớn, với chương trình và tiến độ giảng dạy được xác định trước, việc dành thời gian cho từng cuộc đối thoại hay một câu hỏi nằm ngoài giáo trình không phải lúc nào cũng dễ dàng. Đây không nhất thiết là vấn đề của riêng người thầy hay người học, mà còn phụ thuộc vào điều kiện và cách tổ chức môi trường giáo dục.

Khi AI có thể cung cấp câu trả lời gần như tức thì, có lẽ điều đáng quan tâm không chỉ là làm sao để sinh viên sử dụng công nghệ hiệu quả, mà còn là lớp học có thể tạo ra những trải nghiệm nào mà một công cụ AI không thể thay thế.

Một số trường đại học tại Việt Nam đang theo đuổi định hướng giáo dục khuyến khích người học kết hợp kiến thức liên ngành với chuyên môn sâu. Những cách tiếp cận này gợi mở một hình dung khác về lớp học: nơi sinh viên không chỉ học để trả lời câu hỏi, mà còn học cách nhận diện những câu hỏi đáng để theo đuổi.

Có lẽ, chúng ta sẽ cần nhiều hơn những người thầy như Keating, không phải để tái hiện một mô hình giáo dục trong phim, mà để nhắc nhớ rằng sự tò mò, đối thoại và quyền được suy nghĩ độc lập cần có chỗ đứng trong mọi môi trường học tập.

Học để biết mình

Ở cuối Dead Poets Society, hình ảnh những học sinh lần lượt đứng lên bàn học và nói “O Captain! My Captain!” để bày tỏ sự ủng hộ dành cho Keating trở thành một trong những cảnh phim đáng nhớ nhất. Đó không chỉ là sự tri ân dành cho một người thầy, mà còn là khoảnh khắc những học sinh từng quen với việc tuân theo khuôn mẫu bắt đầu tự đưa ra lựa chọn và thể hiện quan điểm của mình.

Có lẽ, đó cũng là một cách để nhìn nhận lại vai trò của người thầy trong thời đại AI. Khi công nghệ có thể đảm nhận ngày càng nhiều công việc liên quan đến tìm kiếm, tổng hợp và xử lý thông tin, giáo dục cần quan tâm nhiều hơn đến những năng lực làm nên con người: tư duy độc lập, sự thấu cảm, tinh thần cởi mở và trách nhiệm với lựa chọn của bản thân.


Xem phiên bản đầy đủ

Xem nhiều nhất

Cùng chuyên mục