Đi tìm vẻ đẹp từ cái chết với nghề làm tiêu bản nhuộm xương cùng Sally Trần

Khi đề cập đến cái chết, nhiều người xem nó như một sự kết thúc vĩnh viễn. Có người tin rằng sống-chết là quy luật tự nhiên, và cũng có người quan niệm mọi sinh vật đều có thể tồn tại ở một dạng khác khi không còn sự sống.

Sally Trần (tên thật là Trần Thị Mai Phương) - nghệ nhân làm tiêu bản nhuộm xương và những người làm công việc tương tự cô, có sứ mệnh giúp lưu giữ lại kỷ niệm, kí ức của một sinh vật sau khi mất. Dù còn khá trẻ, Sally đã có khoảng 10 năm nghiên cứu và gắn bó với công việc này, với mong muốn khẳng định “cái chết cũng có vẻ đẹp riêng”.

Công việc này cụ thể như thế nào, bạn đã biết đến nó biết tới? Cùng tìm hiểu thông qua Sally Trần trong cuộc trò chuyện dưới đây.

1/ Sally có thể miêu tả cụ thể về nghề làm tiêu bản nhuộm xương không? Những người làm công việc này sẽ được gọi chính xác với tên là gì?

Tiêu bản có rất nhiều loại hình khác nhau như tiêu bản xương, tiêu bản nhuộm xương… Hiểu đơn giản thì đó là cách người ta bảo quản và lưu giữ cơ thể của sinh vật sau khi chết để phục vụ cho nghiên cứu sinh học, giáo dục hoặc trưng bày khoa học.

Công việc mình đang làm thuộc nhánh tiêu bản nhuộm xương, thuật ngữ tiếng Anh của phương pháp này là diaphonization. Về tên gọi, người trong nghề vẫn gọi vui với nhau là death artist hoặc đơn giản hơn là artist. Bản thân Sally, để mọi người dễ nhớ, mình tự đặt nickname là “cô thợ xác”. Nhưng chuyên nghiệp hơn thì gọi là nghệ nhân làm tiêu bản nhuộm xương cũng không thành vấn đề.

2/ Công việc này trải qua những khâu nào để ra được thành phẩm cuối cùng?

Để làm ra sản phẩm hoàn chỉnh, trước hết mình sẽ thu nhận và kiểm tra mẫu vật. Khi nhận được xác động vật, mình cần kiểm tra tình trạng của nó, xem nguyên nhân chết có phải do những yếu tố khách quan không. Sau đó là làm sạch và xử lý ban đầu cho mẫu vật, tiến hành giải phẫu để chuẩn bị cho các bước xử lý tiếp theo.

Phần quan trọng nhất là xử lý bằng nhiều bước hóa chất. Các bước này giúp phần xương của mẫu vật hiện màu, còn phần thịt và mô mềm trở nên trong suốt. Để khi quan sát từ bên ngoài, ta có thể nhìn thấy rõ toàn bộ hệ xương và các cấu trúc bên trong cơ thể. Sau khi hoàn tất các công đoạn, tiêu bản có thể được bảo quản lâu, gần như vĩnh viễn và được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau như nghệ thuật, khoa học hoặc nhu cầu cá nhân.

3/ Cơ duyên nào giúp Phương biết đến công việc này?

Cơ duyên đến từ 2 thứ: một bài báo lá cải và hai bạn thú cưng mình từng nuôi nhưng đã mất.

Hồi lớp 1, vì biết chữ sớm nên bố mẹ hay cho mình lên mạng đọc báo rồi kể lại cho bố mẹ nghe. Tình cờ có lần mình lướt thấy một bài báo, lá cải thôi, nói về những con vật trở nên trong suốt do bị nhiễm phóng xạ từ một nhà máy ở Nga. Vậy mà mình tin thật, còn thấy chúng trông rất lạ và đẹp nữa.

Đến khoảng lớp 3, năn nỉ mãi thì bố mẹ bắt đầu cho nuôi những con vật mình thích dù khá “dị”, như rắn, bò sát, nói chung là những loài “động vật máu lạnh”. Một thời gian sau thì vài con bị bệnh và mất. Hai bé thú cưng đầu tiên của mình mất là rùa và tắc kè hoa. Mình đem chúng đi chôn, sau này quay lại đào lên thì gần như không còn gì nữa. Lúc đấy mình tiếc lắm, vì một con vật đã gắn bó với mình lâu như vậy mà không lâu sau lại biến mất hoàn toàn.

Mình chợt nhớ đến bài báo lá cải về những con vật trong suốt, bắt đầu tìm hiểu lại và mới biết đó là tiêu bản nhuộm xương - một phương pháp lưu giữ lại cơ thể của động vật sau khi chết. Từ đó mình lên mạng tìm tài liệu, tham gia các hội nhóm và học cách làm. Vì không còn thú cưng thử nghiệm nên mình liên hệ với những người từng bán bò sát cho mình để xin các mẫu vật đã chết. Câu chuyện làm tiêu bản bắt đầu từ đó.

4/ Nghề này có đòi hỏi nghệ nhân sở hữu bằng cấp, chuyên môn hay tố chất đặc biệt nào không?

Theo mình, để bắt đầu với bộ môn này thì tiêu chí đầu tiên là phải có đam mê và tình yêu với động vật, cả bò sát và những loài vật nói chung. Nếu thiếu đi điều đó thì những vấn đề về tư tưởng hay đạo đức sẽ rất dễ xảy ra, như trục lợi từ các dịch vụ liên quan đến xác động vật chẳng hạn.

Thứ hai là sự kiên nhẫn. Những tiêu bản nhuộm xương thường mất rất nhiều thời gian để hoàn thành, có thể vài tuần, vài tháng, thậm chí vài năm. Vì vậy, người làm công việc này phải có sự kiên nhẫn và tỉ mỉ rất lớn.

Còn về bằng cấp, thật ra không bắt buộc. Tuy nhiên, người làm vẫn cần có nền tảng nhất định về Hóa-Sinh. Ví dụ, khi làm việc với hóa chất sẽ có nhiều rủi ro như bỏng, các chất phản ứng với nhau tạo ra độc tính hoặc cách xử lý hóa chất sao cho an toàn với môi trường.

Kiến thức sinh học cũng quan trọng không kém, bởi làm việc với xác động vật có nguy cơ tiềm ẩn nhiều loại bệnh. Nếu là người cẩn thận, thậm chí mình còn phải xem xét tình trạng của mẫu vật, xác định xem con vật đó chết do nguyên nhân khách quan hay chủ quan, các vết thương trên cơ thể có thể đến từ đâu. Mọi thứ không thể làm một cách tùy tiện được.

Hiện tại vì có thai nên mình tạm ngưng làm. Nhưng trước đây mình sẽ có một phòng thí nghiệm riêng ở Hải Dương, được xây từ khi còn học lớp 7, lớp 8 và tách biệt hoàn toàn với không gian sinh hoạt.

Toàn bộ quá trình xử lý mẫu vật và làm việc với hóa chất đều diễn ra ở đó, luôn có đầy đủ thiết bị bảo hộ và hệ thống lọc không khí. Hóa chất cũng được bảo quản trong các tủ riêng, kiểm soát nhiệt độ để hạn chế rủi ro. Chỉ khi mẫu vật đã được xử lý xong và ngâm trong dung dịch, không còn độc hại thì mình mới mang đi trưng bày hoặc bán cho khách hàng.

5/ Lớp 3 nuôi rắn, lớp 7 xây phòng thí nghiệm, những sở thích nghe rất “táo bạo” với một bạn nhỏ. Bố mẹ Sally hoàn toàn ủng hộ những quyết định này?

Ủng hộ chứ, vì làm sao tự mình xây cái phòng thí nghiệm kia được (cười). Ngay từ nhỏ khi nuôi những con “dị” như rắn thì bố mẹ đã không cấm. Nhưng họ có một nguyên tắc là: nuôi thì phải hiểu, phải có kiến thức và tự chịu trách nhiệm nếu có rủi ro.

Thế nên sau này, một ngày đẹp trời mình mang cả đống xác động vật về nhà, bố mẹ cũng không quá bất ngờ nữa. Kiểu… con gái mình “dị” sẵn rồi, miễn mọi thứ an toàn, trong tầm kiểm soát thì chắc không sao.

Thú vị hơn là phản ứng của những người xung quanh. Khoảng năm 2017–2018 khi bắt đầu làm tiêu bản, hàng xóm ở quê mình đều biết nhưng không hề kỳ thị. Thậm chí họ còn rất tò mò, lâu lâu sang hỏi: “Nhà cô có con chim, con rắn chết này, cái Phương có lấy không?” Mình nhận ra, đôi khi người ta sợ chỉ vì họ chưa hiểu. Nếu chia sẻ và giải thích cho mọi người biết mình đang làm gì, có khi họ lại thấy nó thú vị thì sao.

6/ Trước kia, nghề nhồi xác thú từng bị phản đối vì nhiều người cho rằng việc lưu giữ thú cưng bên mình mãi mãi là hành vi ích kỷ, trong khi có thể trả chúng toàn vẹn về với tự nhiên. Nếu tranh cãi này diễn ra với nghề làm tiêu bản nhuộm xương, Sally sẽ trả lời thế nào?

Bản thân mình khi làm công việc này nhận được khá nhiều câu hỏi nhạy cảm liên quan đến vấn đề đạo đức. Nhưng mình không có xu hướng áp đặt một quy chuẩn đạo đức chung cho tất cả mọi người, vì mỗi người có góc nhìn khác nhau.

Trên quan điểm cá nhân, mình nghĩ khi một sinh vật mất thì phần sinh mạng cũng đã rời đi, thứ còn lại chỉ là thể xác. Với phần thể xác đó, con người có nhiều lựa chọn. Việc làm tiêu bản với mình đơn giản chỉ là cách để kéo dài giá trị của một sinh mạng đã từng tồn tại. Cái chết, hơn cả sự kết thúc, còn có thể mang lại những giá trị khác, về mặt khoa học, thẩm mỹ hoặc giúp con người nhìn nhận nó theo một cách bớt sợ hãi hơn. Đó cũng là một cách để sự tồn tại của chúng tiếp diễn theo một cách khác, thay vì hoàn toàn biến mất.

7/ Nghe thú vị thật, nhưng Sally có thể cụ thể hơn về những mục đích mà công việc này phục vụ? Ý nghĩa của nó được đo lường trên những phương diện nào?

Những tiêu bản mình làm ra chủ yếu phục vụ các mục đích khác nhau. Trước hết là lưu giữ kỷ niệm cho chủ thú cưng, để họ mang về trưng bày như một cách giữ lại ký ức với con vật từng gắn bó.

Ngoài ra nó cũng có giá trị về mặt sinh học và giáo dục. Nhờ phương pháp nhuộm xương, người xem có thể quan sát được toàn bộ cấu trúc xương bên trong cơ thể mà vẫn giữ nguyên phần mô mềm. Điều này giúp giải thích rất trực quan về cấu trúc và chuyển động của động vật. Mình thường mang các tiêu bản này chia sẻ với các bạn trẻ em, cho các bạn thấy cá bơi như thế nào, hay cấu trúc hàm của một số loài hoạt động ra sao. Nhiều em từ đó bắt đầu thấy hứng thú hơn với sinh học và thế giới động vật.

Còn về mặt thẩm mỹ và nghệ thuật, có những người sưu tầm tiêu bản để trưng bày như một dạng tác phẩm nghệ thuật, bởi cấu trúc xương và màu sắc của chúng rất độc đáo và khó có thứ gì thay thế được. Lúc nào thấy thú vị hoặc muốn chia sẻ với cộng đồng, mình cũng sẽ tổ chức triển lãm chẳng hạn.

8/ Lợi nhuận sẽ phụ thuộc vào những yếu tố nào? Thường sản phẩm như thế nào sẽ đắt nhất, và thế nào sẽ rẻ nhất?

Giá cả sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như kích cỡ mẫu vật, độ hiếm của loài, độ khó trong quá trình xử lý, thời gian thực hiện và màu sắc nhuộm. Khách hàng thậm chí có thể chọn màu, từ màu đơn, màu kép đến những kiểu phức tạp hơn như màu cầu vồng, những tiêu bản cầu kỳ thường sẽ có giá cao hơn.

Ngoài ra, tình trạng của mẫu vật cũng ảnh hưởng rất nhiều. Nếu con vật vừa mất thì cấu trúc mô và nội tạng còn tốt, màu nhuộm lên sẽ đẹp và rõ. Ngược lại, nếu mẫu vật đã qua vài ngày và bắt đầu phân hủy thì việc xử lý sẽ khó hơn và màu sắc cũng thay đổi. Vì vậy khoảng 85% tiêu bản mình làm ra đều không có hai mẫu giống hệt nhau.

Cách đây khoảng ba tháng, tiêu bản rẻ nhất mình từng bán là một con tép, giá khoảng 120.000 đồng. Tiêu bản đắt nhất thì cách đây vài năm, khoảng 400–500 triệu đồng cho một mẫu vật cỡ trung bình. Nếu mẫu vật cỡ lớn thì chi phí và thời gian thực hiện còn cao hơn nữa, nên hiện tại cũng chưa có nhiều khách đặt.

9/ Sản phẩm khó nhất với Phương từ trước đến giờ?

Khó nhất chắc là cá sấu. Mình từng làm một con cá sấu cỡ trung và mất khoảng 9 tháng mới hoàn thành. Da cá sấu rất dày nên khâu xử lý ban đầu đã cực, chưa kể phần sọ của nó rất lớn, cơ và mô cũng dày nên quá trình xử lý hóa chất khá phức tạp.

Ngoài ra mình còn phải giữ lại một số mảng da, đặc biệt là phần đuôi, vì vảy cá sấu rất đẹp. Nếu lột hết thì đuôi sẽ trông trống và mất thẩm mỹ. Vì vậy trong quá trình làm phải căn chỉnh rất kỹ để vừa giữ được da, vừa không làm hỏng cấu trúc bên trong. Suốt nhiều tháng gần như ngày nào mình cũng phải theo dõi và điều chỉnh hóa chất thì mới ra được thành phẩm.

10/ Khách hàng của Sally thường ở độ tuổi nào?

Đa dạng độ tuổi lắm. Tiểu học cũng có, trung niên cũng có, 60-70 tuổi cũng có luôn.

11/ Nhiều vậy sao? Vậy Sally có ước tính được tổng số sản phẩm mà mình đã làm ra?

Chắc là khoảng vài trăm nghìn mẫu. Một tháng mình làm tới gần 500 mẫu vật, tháng nào căng nhất có khi đến 1000.

Gần như toàn bộ quanh Việt Nam mình đều có thể nhận hàng mà. Thậm chí có khách từ Nhật Bản, Mỹ gửi mẫu sang, dù phải làm khá nhiều thủ tục giấy tờ. Còn với những tiêu bản làm sẵn, mình chỉ cần gửi đi, nên khách khá rải rác, ở nhiều nơi trên thế giới.

12/ Điều gì giúp Sally thành công với một công việc đi từ sở thích? Vì hiện nay các bạn trẻ không phải ai cũng có thể theo đuổi đam mê được đến cùng khi có nhiều yếu tố tác động?

Trước hết là nền tảng từ gia đình. Bố mẹ mình luôn dạy rằng khi đã chọn làm gì thì phải chịu trách nhiệm đến cùng, điều đó ảnh hưởng rất lớn đến cách mình theo đuổi công việc.

Còn với bản thân, từ đầu đến giờ mình vẫn xem việc làm tiêu bản trước hết là một sở thích. Dù sau này có thể kiếm ra tiền, mình cũng không đặt nặng nó như một công việc phải chạy theo lợi nhuận. Với mình, đam mê là để nuôi dưỡng tinh thần, còn cuộc sống đôi khi phải có những công việc khác để “bù trừ” phần vật chất.

Làm những công việc độc lạ thế này, nếu chỉ chăm chăm vào tiền bạc thì rất khó đi lâu dài. Khách hàng của mình thường là những người quan tâm nhiều đến giá trị cảm xúc và tinh thần của sản phẩm. Vì vậy mình luôn xác định làm bằng chữ tâm trước, tiền sẽ đến sau. Mình hãy quay lưng lại với đồng tiền và để nó đuổi theo mình.

13/ Công việc này khiến Sally tự hào nhất về điều gì?

Như đã nói, mình cảm thấy công việc này không ai làm cả. Vậy mà mình làm được. Mình thật VIP, mình thật là pro (cười). Làm được những tiêu bản đẹp, mình vui đến nỗi chỉ thiếu bước in một tấm biển to đùng treo trước cửa nhà: “Tôi là số 1” thôi đấy.