Diễn viên lồng tiếng Đạt Phi: Một giọng nói sống hàng trăm cuộc đời 

Tin rằng trong tuổi thơ của bất kỳ ai cũng có vài giọng nói trở thành ký ức đặc biệt. Đó có thể là giọng nói gắn với nhân vật hoạt hình mà bạn yêu thích, giọng nói từng xuất hiện trong những tác phẩm kinh điển nước ngoài,... Thường thì chúng ta sẽ nhớ nhân vật, nhớ nội dung, nhưng hiếm khi biết rõ chủ nhân của giọng nói phía sau - người cũng góp phần làm nên thành công cho những bộ phim đình đám.

Hơn 30 năm qua, Đạt Phi là một trong những người đứng sau những giọng nói quen thuộc ấy. Anh là diễn viên lồng tiếng, hiện là Founder của Đạt Phi Media, từng góp giọng “thổi hồn” cho nhiều nhân vật tiêu biểu như Triển Chiêu trong Bao Thanh Thiên, Hà Sanh trong Ngày Mai Trời Lại Sáng,... Điều gì đã diễn ra trong suốt hành trình đứng sau micro để “sống” trong hàng trăm cuộc đời khác nhau này? Hãy lắng nghe chia sẻ của anh Đạt Phi với bài viết dưới đây.

1. Chào anh Đạt Phi. Cơ duyên đến với nghề diễn viên lồng tiếng của anh bắt đầu như thế nào ạ?

Mình là một người con miền Tây và từ nhỏ đã yêu thích điện ảnh, nên ngay sau khi tốt nghiệp lớp 12, năm 1987, mình thi vào trường điện ảnh. Khi đó, Sài Gòn lần đầu tổ chức cuộc thi tuyển diễn viên điện ảnh cho khu vực phía Nam. Sau ba vòng thi với khoảng 900 thí sinh, cuối cùng chỉ còn lại 20 người, trong đó có mình.

Lúc ấy, khi đã chọn con đường điện ảnh, mình cũng giống như nhiều bạn trẻ khác, mơ ước trở thành một tài tử, trở thành một người nổi tiếng và được mọi người biết đến. Nhưng sau thời gian học ở trường, mình dần nhận ra điện ảnh không đơn giản như mình nghĩ, mà phải có sắc vóc, chiều cao và một gương mặt đủ thu hút. Bản thân không có những lợi thế đó để trở thành một “đại minh tinh”. Nhưng mình cũng không thể rời khỏi điện ảnh vì đó vẫn là điều mình yêu thích.

Cho đến một lần, thầy cô dẫn chúng mình đi xem các diễn viên lồng tiếng. Mình nhìn họ đứng trước màn hình, hóa thân hết nhân vật này đến nhân vật khác và bất chợt nhận ra: “À, cuộc đời mình là ở đây! Đây mới là lẽ sống của mình”.

Thế là từ năm học đầu tiên vào năm 1988, con đường của mình bắt đầu rẽ sang một hướng khác. Năm 1991, sau khi tốt nghiệp, mình chính thức theo nghề lồng tiếng. Đến hôm nay ngoảnh lại thì cũng đã mấy chục năm gắn bó với công việc này rồi.

2. Anh có thể ước tính số nhân vật mà mình đã lồng tiếng từ khi bắt đầu sự nghiệp đến giờ không?

Thật sự để đưa ra một con số chính xác đến từng đơn vị thì rất khó, vì chặng đường làm nghề đã kéo dài qua nhiều thập kỷ với vô số bộ phim điện ảnh, truyền hình, hoạt hình, quảng cáo và các dự án khác nhau. Nếu phải ước tính, con số chắc phải lên đến hàng ngàn nhân vật. Mỗi một vai diễn, dù là chính hay phản diện, một ông già gân, một chú nhóc tinh nghịch hay thậm chí là một loài vật hoạt hình ngộ nghĩnh, đều để lại cho mình những dấu ấn và kỷ niệm rất riêng trong sự nghiệp.

3. Lý thuyết “10.000 giờ” cho rằng một người có thể trở thành chuyên gia nếu dành đủ ngần ấy thời gian cho một lĩnh vực. Theo anh, một diễn viên lồng tiếng được xem là “chuyên gia” khi nào?

Quy tắc 10.000 giờ là một mốc thời gian kinh điển. Nhưng trong nghệ thuật lồng tiếng, con số ấy chỉ là điều kiện cần. Đối với mình, một diễn viên lồng tiếng bước vào hàng ngũ “chuyên gia” không nằm ở việc họ đã đứng trước micro bao nhiêu năm hay đã kinh qua bao nhiêu ngàn vai diễn, mà nằm ở độ nhạy cảm và khả năng đồng điệu tuyệt đối với nhân vật.

Đó là khi bạn chỉ cần nhìn vào biểu cảm của nhân vật trên màn hình trong vài giây ngắn ngủi, cộng với việc đọc kịch bản, là đã có thể nắm bắt trọn vẹn nhịp thở, tâm lý, nội tâm và tầng cảm xúc sâu kín nhất của họ để tái tạo lại bằng giọng nói một cách chân thực như thể nhân vật đó đang thực sự sống. Sự chuyên nghiệp còn nằm ở sự bền bỉ, tính kỷ luật cao trong phòng thu, và khả năng biến hóa linh hoạt để giọng nói không còn là “giọng của Đạt Phi” nữa, mà hoàn toàn thuộc về nhân vật.

4. Còn với một người mới, thường phải mất bao lâu mới có thể nhận vai diễn đầu tiên?

Khoảng thời gian này không có một công thức chung cố định. Có những bạn trẻ sở hữu chất giọng thiên bẩm tốt, nhịp tai cực nhạy và khả năng thích ứng nhanh với môi trường phòng thu thì chỉ sau vài tháng học tập tại Đạt Phi Academy, qua quá trình thực chiến và được các đạo diễn nhào nặn, các bạn đã có thể tự tin nhận những vai diễn nhỏ, vai quần chúng hoặc vai phụ đầu tiên.

Tuy nhiên, cũng có những bạn mất từ 1 đến 2 năm, thậm chí lâu hơn, bởi vì ngoài yếu tố kỹ thuật, lồng tiếng đòi hỏi một quá trình tích lũy vốn sống, sự trải nghiệm và khả năng kiểm soát cảm xúc cá nhân rất lớn. Sự kiên trì chính là chìa khóa quyết định bạn có trụ lại được đến ngày nhận vai đầu tiên hay không.

5. Năng khiếu, theo anh, là yếu tố chiếm bao nhiêu phần trăm để giúp một người hành công với nghề?

Năng khiếu hay chất giọng đẹp ban đầu giống như một tấm vé thông hành thuận lợi. Nhưng nếu phải đưa ra con số, mình nghĩ năng khiếu chỉ chiếm khoảng 30%, còn 70% còn lại hoàn toàn thuộc về sự kiên trì, khổ luyện, thái độ làm việc chuyên nghiệp và vốn sống tích lũy mỗi ngày.

Đã có rất nhiều người sở hữu chất giọng cực kỳ vang, đẹp, truyền cảm nhưng lại sớm bỏ cuộc vì không chịu được áp lực phòng thu, thiếu kỷ luật hoặc không biết cách làm mới bản thân. Ngược lại, nhiều bạn ban đầu giọng không quá nổi trội nhưng nhờ sự bền bỉ, ham học hỏi và rèn luyện kỹ thuật một cách khoa học đã vươn lên thành những giọng đọc hàng đầu. Nghề này không nuôi sống bạn bằng năng khiếu trời phú, mà nuôi sống bạn bằng mồ hôi và sự nghiêm túc với nghề.

Đây cũng là lý do chúng ta hay ngộ nhận rằng cứ ai có giọng nói hay thì đều phù hợp với nghề lồng tiếng. Ví dụ mỗi lần nghe ai đó cất giọng hay, chúng ta thường nói: “Sao bạn không đi lồng tiếng đi? Giọng hay quá, lồng tiếng là đúng rồi!”. Nhưng sau hơn mười mấy năm làm nghề, đặc biệt là khi đảm nhận vai trò đạo diễn lồng tiếng cho những bộ phim lớn của nước ngoài, có cơ hội tiếp xúc với rất nhiều chuyên gia trên thế giới và học hỏi được nhiều về cách xử lý, sử dụng giọng nói, mình mới hiểu ra rằng: lồng tiếng bây giờ không còn như ngày xưa. Không phải cứ có một giọng lảnh lót, thanh thoát hay trầm ấm thì mới đạt yêu cầu. Trừ một số trường hợp có tật liên quan đến giọng nói, còn lại, hầu hết mọi chất giọng đều có thể được rèn luyện để trở thành một diễn viên lồng tiếng.

6. Khi nhắc đến hai từ “lồng tiếng”, nhiều người vẫn hình dung đây là công việc “đọc lời thoại theo nhân vật”. Bằng trải nghiệm của mình, anh sẽ định nghĩa công việc này thế nào?

Cách hiểu trên chưa bao giờ là đầy đủ, thậm chí nó làm đơn giản hóa đi rất nhiều bản chất lao động nghệ thuật của nghề này. Nếu bạn chỉ đến phòng thu, nhìn hình trên màn hình và “đọc” lại lời thoại, thì đó mới chỉ là bề nổi của tảng băng chìm.

Điều đầu tiên mình luôn làm khi nhận một nhân vật mới không phải là cầm kịch bản lên đọc, mà là quan sát và phân tích:

• Nhân vật này là ai trong bức tranh tổng thể của câu chuyện?
• Hoàn cảnh sống, xuất thân, tính cách và tâm lý của họ ra sao?
• Biểu cảm gương mặt, ánh mắt, nhịp thở và ngôn ngữ cơ thể của họ trong phân cảnh đó thể hiện điều gì?

Công việc thực sự của một diễn viên lồng tiếng bao gồm việc nghiên cứu kỹ lưỡng kịch bản gốc, thấu hiểu ý đồ của đạo diễn bản gốc, đồng bộ hóa khẩu hình và nhịp điệu (lip-sync) sao cho khớp hoàn hảo từng mili giây, và quan trọng nhất là “vay mượn” thể xác của nhân vật để trút vào đó phần hồn bằng cảm xúc thật. Lời thoại chỉ là phương tiện cuối cùng để truyền tải điều đó ra ngoài micro.

7. Với hơn 10.000 giờ làm nghề, theo anh, đâu là kỹ năng quan trọng nhất và đâu là kỹ năng mất nhiều thời gian nhất để rèn luyện?

Khả năng lắng nghe và thấu cảm là quan trọng nhất. Bạn phải biết lắng nghe nhịp điệu của bạn diễn trong phòng thu để tung hứng nhịp nhàng, lắng nghe âm thanh từ bản phim gốc để bắt nhịp cảm xúc, và thấu cảm sâu sắc với nhân vật mà mình đang đại diện. Không có sự đồng cảm, giọng nói phát ra dẫu có tròn vành rõ chữ đến mấy cũng chỉ là một âm thanh vô cảm.

Còn về kỹ năng mất nhiều thời gian nhất để rèn luyện là sự buông bỏ bản ngã và kiểm soát hoàn toàn hơi thở kết hợp với nội tâm. Rất nhiều người mới khi đứng trước micro thường bị kẹt trong cái “tôi” của chính mình, sợ giọng mình không đẹp, sợ mình phát âm sai. Mất rất nhiều năm, hàng ngàn giờ đứng trong phòng thu, bạn mới học được cách thả lỏng hoàn toàn, để cơ thể và tâm trí trở thành một chất liệu trong suốt, cho phép nhân vật tràn vào và tự nhiên cất lên tiếng nói của họ.

8. Việc đứng sau những nhân vật, khán giả không biết mặt, có thể chẳng nhớ tên - là một thiệt thòi hay lợi thế của một diễn viên lồng tiếng?

Với mình, đó chưa bao giờ là thiệt thòi, mà ngược lại là một lợi thế tuyệt vời và là một đặc ân của người làm nghệ thuật đứng trong bóng râm.

Khi khán giả không nhớ mặt bạn, bạn sẽ có được sự tự do tuyệt đối trong cuộc sống đời thường, không bị những ánh nhìn soi mói hay áp lực hình ảnh đè nặng. Bạn có thể thoải mái quan sát cuộc đời, trải nghiệm những góc khuất khác nhau của xã hội để làm giàu thêm vốn sống cho chính mình. Hơn thế nữa, niềm hạnh phúc lớn nhất của một diễn viên lồng tiếng là khi nghe thấy giọng nói của mình vang lên trên màn ảnh, khán giả cười khóc cùng nhân vật, yêu ghét nhân vật đó – đó là sự hiện diện trọn vẹn nhất. Khi nhân vật sống trong lòng khán giả, nghĩa là chúng ta đã thành công mà không cần phải mang gương mặt của mình ra để đóng khung họ.

9. Điều gì mà nếu không làm nghề lồng tiếng, anh sẽ không bao giờ có cơ hội hiểu hoặc trải nghiệm?

Đó chính là cơ hội được sống hàng trăm cuộc đời khác nhau trong một kiếp người ngắn ngủi.

Nếu chỉ sống cuộc đời của Đạt Phi, mình sẽ chỉ có một biên độ trải nghiệm nhất định. Nhưng nhờ lồng tiếng, mình đã từng bước vào tâm trí của một vị anh hùng lịch sử với những quyết định đau đớn, một kẻ phản diện bị giằng xé bởi nội tâm đen tối, một người cha nghèo hy sinh tất cả vì con, hay một nhân vật hoạt hình mang lại tiếng cười hồn nhiên cho trẻ thơ.

Nghề này dạy cho mình sự thấu cảm sâu sắc với mọi mảnh đời, mọi góc nhìn trong xã hội mà nếu không có chiếc micro làm cầu nối, có lẽ mình sẽ mãi đứng ở ngoài ranh giới ấy để nhìn vào.

10. Ở góc nhìn của một người đã làm nghề nhiều năm, anh nghĩ thế nào về quan điểm “lồng tiếng là nghề khó để kiếm sống”? Điều đó phản ánh đúng bao nhiêu phần trăm thực tế trong thị trường lồng tiếng ở Việt Nam?

Quan điểm đó phản ánh đúng khoảng 50% thực trạng của thị trường, đặc biệt là đối với những ai mới bước chân vào nghề hoặc chỉ làm việc theo bản năng.

Đúng là lồng tiếng không phải là một nghề dễ dãi để có thể nhanh chóng làm giàu. Thị trường tại Việt Nam có những giai đoạn thăng trầm, đòi hỏi diễn viên phải thực sự bền bỉ, chịu khó trau dồi và đa dạng hóa kỹ năng (từ phim ảnh, quảng cáo, đọc lời bình, podcast cho đến việc tham gia công tác đào tạo).

Tuy nhiên, 50% còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực và tư duy của người làm nghề. Khi bạn đã đạt đến độ chín, có uy tín chuyên môn cao, biết trân trọng từng cơ hội và làm việc với một tinh thần kỷ luật thép, thì thị trường luôn có chỗ đứng xứng đáng và nguồn thu nhập ổn định dành cho bạn. Nghề nào cũng có khó khăn riêng, quan trọng là bạn có đủ kiên tâm để đi đến tận cùng của sự chuyên nghiệp hay không.

11. A.I phát triển ảnh hưởng như thế nào đến công việc lồng tiếng hiện nay?

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (A.I) trong thời gian qua là một thực tế không thể phủ nhận và đang tạo ra những làn sóng thay đổi mạnh mẽ trong nhiều ngành nghề, trong đó có lồng tiếng. A.I có thể giúp tạo ra những giọng đọc nhanh chóng, tiết kiệm chi phí cho các dự án thương mại ngắn hạn hoặc các nội dung tự động hóa quy mô lớn.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của một người làm nghề lâu năm, mình tin rằng A.I có thể mô phỏng được âm thanh, nhịp điệu và tần số sóng âm, nhưng chưa bao giờ và không thể thay thế được “tâm hồn”, trải nghiệm sống và sự đồng cảm chân thực của con người. Khán giả xem phim, nghe kể chuyện không chỉ cần nghe một chuỗi âm thanh phát ra đúng chuẩn kỹ thuật, mà họ tìm kiếm sự kết nối cảm xúc từ một sinh mệnh sống có hỉ nộ ái ố. A.I có thể là một công cụ hỗ trợ đắc lực trong quy trình sản xuất, nhưng nghệ thuật lồng tiếng đích thực – nơi thổi hồn vào nhân vật bằng trái tim con người – sẽ luôn giữ vững được giá trị cốt lõi và vị thế không thể thay thế của mình.

13. 10.000 giờ tiếp theo sẽ được diễn viên lồng tiếng Đạt Phi sử dụng cho mục đích gì?

Chặng đường 10.000 giờ tiếp theo sẽ không chỉ dành riêng cho việc đứng trước micro để tiếp tục thổi hồn vào các nhân vật mới, mà sẽ là giai đoạn tập trung mạnh mẽ cho việc truyền lửa và kiến tạo thế hệ kế thừa.

Thông qua Đạt Phi Media và Đạt Phi Academy, mục tiêu lớn nhất của mình lúc này là hệ thống hóa lại toàn bộ kinh nghiệm, kiến thức và những bài học xương máu sau ngần ấy năm làm nghề để truyền đạt lại cho các bạn trẻ đam mê bộ môn nghệ thuật giọng nói. Mình muốn xây dựng một bệ phóng vững chắc hơn, chuyên nghiệp hơn cho thế hệ diễn viên lồng tiếng trẻ tại Việt Nam, giúp các bạn đi nhanh hơn, vững vàng hơn và giữ gìn ngọn lửa đam mê với nghề trong một thị trường đang không ngừng thay đổi và phát triển.

Ba bài học mà diễn viên lồng tiếng Đạt Phi đã đúc kết sau hơn 10.000 Giờ thực hành và cống hiến: