“Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính

Sáng thứ Hai đầu tiên sau khi nghỉ việc, có người vẫn pha một ly cà phê và mở laptop theo thói quen rồi đóng xuống vì không biết phải bắt đầu lại từ đâu. Ở một nơi khác, một người đều đặn đi làm mỗi ngày nhưng vẫn mơ hồ khi nghĩ đến định hướng sự nghiệp. Có người muốn đổi hướng đi nhưng vẫn chưa thể rời khỏi vị trí hiện tại, cũng có người chuyển sang một công việc tốt hơn nhưng càng đi lại càng lạc mất chính mình.

Điểm chung giữa họ có lẽ là một khoảng trống khó gọi tên và nó bộc lộ ra trong khoảnh khắc ngập ngừng trước câu hỏi:

Nếu không còn gắn với công việc hiện tại, dù là vì mất nó, rời nó, thay nó, hay chỉ đơn giản là không còn nhận ra mình trong nó, thì bạn là ai?

Trong một thế giới nghề nghiệp ngày càng phi tuyến tính thì mất việc, chuyển nghề, kiệt sức hay cảm thấy mất phương hướng không chỉ làm gián đoạn công việc mà còn có thể làm lung lay bản sắc cá nhân. Vì vậy, “hiểu mình” không phải là tìm ra một câu trả lời cố định về việc mình là ai hay nghề nào phù hợp nhất, mà là hiểu mình đang ở đâu, chịu tác động bởi những gì, có nguồn lực nào và có thể bước tiếp ra sao.

Và có lẽ, nếu bạn đang trong giai đoạn khủng hoảng hoặc chuyển đổi sự nghiệp thì 6 câu hỏi dưới đây là một điểm bắt đầu để ta bình tâm nhìn lại hành trình của bản thân.

1. Khủng hoảng nghề nghiệp cũng có thể là khủng hoảng bản sắc

Tôi đang gặp chuyện gì vậy?

Ở thời kì đầu của cuộc khủng hoảng nghề nghiệp, nhiều người chưa biết chính xác vấn đề của mình là gì. Trong trạng thái này, có lẽ thứ đang thực sự lung lay không chỉ là công việc, mà còn là cách một người hiểu về chính mình.

Theo nhà tâm lý học xã hội Marie Jahoda, bên cạnh thu nhập, công việc còn mang lại nhiều lợi ích tiềm ẩn khác cho con người như một lịch trình và nhịp độ sinh hoạt hằng ngày, cảm giác có ích, các mối quan hệ xã hội, vị thế cũng như sự công nhận từ cộng đồng. Chính những yếu tố này góp phần tạo nên cảm giác về năng lực, cảm giác được thuộc về và ý nghĩa trong cuộc sống.

Với nhiều người, công việc trở thành một phần quan trọng trong cách định nghĩa bản thân. Chính vì vậy, khi hành trình sự nghiệp bị gián đoạn vì sa thải, kiệt sức hay thay đổi định hướng,... điều bắt đầu lung lay không chỉ là lịch làm việc hay số dư tài khoản. Đó còn là sự khủng hoảng về bản sắc, sự lạc lối trong việc định vị giá trị bản thân và sự hoang mang về vị trí của mình trong xã hội.

Trong bối cảnh đó, biến động nghề nghiệp rất dễ bị diễn giải thành thất bại cá nhân. Nhưng cảm giác lạc lối chỉ là phản ứng rất “con người” khi đột nhiên phải rời khỏi một vai trò mà mình từng gắn bó sâu sắc.

2. Lộ trình sự nghiệp tuyến tính đang trở thành một hệ quy chiếu lỗi thời

Tại sao chuyện này ngày càng dễ xảy ra?

Nhiều thập kỷ trước, ta vốn quen với một hình dung khá rõ về sự nghiệp: đi học, tìm một công việc ổn định, tích lũy kinh nghiệm, thăng tiến và nghỉ hưu. Dù không phải ai cũng đi trọn vẹn lộ trình ấy, nó vẫn đóng vai trò như một tấm bản đồ chung, nơi thành công được đo bằng khả năng tiến lên theo từng bậc thang nghề nghiệp.

Nhưng tấm bản đồ đó đang dần mất hiệu lực.

Geoff Curtis, cựu Phó Chủ tịch Điều hành tại Horizon Therapeutics, từng chia sẻ trên tờ Fortune rằng: “Sau khi công ty bị mua lại, tôi không chỉ mất đi một vị trí công việc mà còn mất đi ‘cái giàn giáo’ đã nâng đỡ bản sắc nghề nghiệp của mình.” Điều đáng suy ngẫm là Curtis không mất vai trò vì thiếu năng lực hay mắc sai lầm mà chỉ đơn giản vì doanh nghiệp thay đổi cấu trúc.

Câu chuyện của Curtis không còn là một trường hợp cá biệt. Bởi làn sóng công nghệ và biến động kinh tế đang làm thay đổi cấu trúc của thị trường lao động. Báo cáo “The Future of Jobs 2025” của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động được các nhà tuyển dụng kỳ vọng sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời trong giai đoạn 2025-2030, kéo theo nhu cầu tái đào tạo và thích nghi ở quy mô lớn.

Trong bối cảnh đó, việc chuyển việc, chuyển ngành hay phải học lại từ đầu đang dần trở thành một phần tất yếu của cuộc sống. Điều nghịch lý là kỳ vọng của xã hội lại thay đổi chậm hơn nhiều so với thực tế của thị trường lao động. Những khoảng dừng, những lần rẽ ngang hay những lần phải bắt đầu lại vẫn dễ bị xem như dấu hiệu của thất bại.

Chính khoảng cách giữa kỳ vọng tuyến tính và thực tế phi tuyến tính đã tạo ra áp lực tâm lý cho nhiều người lao động. Đôi khi, vấn đề không phải là năng lực của cá nhân, mà là hệ quy chiếu cũ mà chính người lao động và xã hội vẫn đang dùng để đánh giá chính mình.

3. Hoang mang trong giai đoạn chuyển tiếp là một trạng thái tự nhiên

Tôi đang ở đâu trong hành trình này?

Trong giai đoạn chuyển đổi nghề nghiệp, không ít người trải qua cảm giác lạc lõng, hay không còn thuộc về nơi mình từng gắn bó nhưng cũng chưa thuộc về bất cứ nơi nào khác. Trạng thái “ở giữa” này có thể được gọi là liminality (tạm dịch là trạng thái trung gian) - khoảng chuyển tiếp khi một vai trò/bản sắc cũ khép lại nhưng vai trò/bản sắc mới vẫn chưa kịp hình thành. Sự mơ hồ và cảm giác bất định vì thế là một phần tự nhiên của mọi quá trình chuyển đổi.

Điều khiến giai đoạn này trở nên nặng nề hơn không chỉ nằm ở sự hoang mang, mà còn ở áp lực phải nhanh chóng thoát khỏi nó. Chúng ta được dạy về cách đặt mục tiêu, lập kế hoạch và theo đuổi thành công, nhưng lại ít khi được chuẩn bị cho những lúc lạc lối và mơ hồ. Chúng ta biết cách chúc mừng những khởi đầu mới và tôn vinh những thành tựu rõ ràng, nhưng hiếm khi tạo ra đủ không gian để một người có thể thừa nhận sai lầm và thất bại. Vì vậy, không ít người chọn cách im lặng, cố gồng mình để đưa ra câu trả lời chắc chắn trong khi chính họ còn chưa hiểu chuyện gì đang xảy ra. Càng thu mình lại, họ càng ít có cơ hội nhận được sự nâng đỡ từ những người xung quanh.

Ở cấp độ hệ thống, mô hình Chaordic Path (tạm dịch là con đường hỗn loạn - trật tự) mang đến một cách diễn giải khác cho trải nghiệm này. Thay vì xem sự phát triển là một đường thẳng có thể dự đoán trước, mô hình này chỉ ra rằng những thay đổi bền vững luôn diễn ra ở vùng ranh giới giữa “trật tự” (order) và “hỗn loạn” (chaos) - nơi những khuôn khổ cũ không còn đủ sức giải quyết những vấn đề mới, còn những khuôn khổ mới vẫn đang hình thành. Tuy nhiên, Chaordic Path không khuyến khích chúng ta bám chặt lấy trật tự cũ, cũng không cổ xúy việc lao vào hỗn loạn bằng mọi giá. Chính khoảng không gian ở giữa là nơi chúng ta được học cách chấp nhận sự mơ hồ nhưng vẫn không ngừng quan sát, học hỏi và kết nối. Đây mới là mảnh đất cho những tiềm năng mới nảy mầm.

Góc nhìn này có thể không khiến sự bất an biến mất ngay lập tức, nhưng nó cho bạn một tâm thế lành mạnh và trung dung hơn để đối diện. Sự hoang mang trong giai đoạn chuyển đổi cũng có thể là tín hiệu cho thấy một phiên bản mới của bạn đang thai nghén và hình thành. Điều cần thiết lúc này không phải là vội vàng tháo chạy khỏi sự bất định bằng mọi giá, mà là đủ kiên nhẫn và dành đủ thời gian, không gian để tiến trình chuyển đổi hoàn thiện.

4. Không phải mọi vấn đề nghề nghiệp đều xuất phát từ chính bạn

Có phải lỗi hoàn toàn ở tôi?

Khi đối diện với biến động, phản xạ đầu tiên của nhiều người là hoài nghi bản thân. Họ tự hỏi:

• Mình có chọn sai nghề không?
• Mình có thiếu năng lực không?
• Mình đủ hiểu bản thân chưa?

Tuy nhiên, trải nghiệm nghề nghiệp của một người không thể chỉ được quyết định bởi những đặc điểm cá nhân. Khung Lý thuyết Hệ thống (Systems Theory Framework) cho rằng sự nghiệp là kết quả của sự tương tác liên tục giữa nhiều lớp hệ thống. Hãy thử hình dung qua một người đang cân nhắc nghỉ việc:

• Ở hệ thống cá nhân: Họ có thể đã cạn kiệt năng lượng, không còn tìm thấy ý nghĩa trong công việc hay sự đồng điệu với tổ chức.
• Ở hệ thống xã hội: Họ đồng thời là trụ cột tài chính của gia đình, mang theo những cam kết với bạn đời, hoặc gánh trên vai trách nhiệm với đồng nghiệp và đội nhóm.
• Ở hệ thống môi trường - xã hội: Bao quanh họ là một thị trường đầy biến động, một ngành nghề đang bị AI và công nghệ tái định hình, cùng những định kiến xã hội về sự ổn định và thành công.

Nhìn từ lăng kính đó, “hiểu mình” không còn gói gọn trong việc gọi tên điểm mạnh, điểm yếu hay đam mê của bản thân. Quan trọng hơn, đó còn là hiểu điều gì đang nâng đỡ mình, điều gì đang tạo ra áp lực, và mình đang có những nguồn lực nào để đưa ra lựa chọn tiếp theo.

Đôi khi, chỉ riêng sự thay đổi trong cách nhìn ấy cũng đủ giúp một người bớt đi cảm giác tội lỗi và tự trách - điều vốn dĩ còn nghiêm trọng và gây đau đớn về tinh thần hơn cả chính cuộc khủng hoảng nghề nghiệp. Bởi thứ họ đang trải qua có thể không phải là thất bại của một cá nhân, mà là kết quả của nhiều nguồn lực tác động cùng một thời điểm.

5. Không phải lúc nào cũng cần đưa ra quyết định lớn ngay lập tức

Tôi có cần quyết định ngay không?

Câu hỏi đến như một phản xạ tự nhiên sau khi chúng ta hiểu điều gì đang diễn ra và đang tác động đến mình. Có những người đã nhận ra công việc hiện tại đang bào mòn mình và biết rằng một sự thay đổi là cần thiết, nhưng vẫn không thể nghỉ việc hay chuyển định hướng đơn giản vì họ chưa có đủ nguồn lực để thực hiện một thay đổi lớn.

Một số nghiên cứu cho thấy con người không phải lúc nào cũng ở trong cùng một trạng thái sẵn sàng để học hỏi, thích nghi và ra quyết định. Khái niệm Resilient Zone (tạm dịch là Vùng phục hồi) trong mô hình Community Resiliency Model (CRM) mô tả khoảng trạng thái mà hệ thần kinh tương đối cân bằng, nhờ đó con người có nhiều khả năng xử lý thông tin, điều chỉnh cảm xúc, giải quyết vấn đề và phản ứng linh hoạt hơn. Khi căng thẳng kéo dài đẩy một người ra khỏi vùng này, cơ thể có xu hướng ưu tiên các phản ứng liên quan đến an toàn và sinh tồn hơn là những quá trình nhận thức phức tạp.

Yêu cầu bản thân phải tìm ra câu trả lời cho tương lai hay tái thiết kế cuộc đời ngay trong giai đoạn khủng hoảng sự nghiệp cũng giống như bắt một vận động viên phải thi liên tục hai cuộc thi marathon. Vậy nên điều cần thiết lúc này là nuôi dưỡng nguồn lực tâm lý và sinh lý cần thiết để tiếp tục thích nghi.

Tuy nhiên, bạn không cần phải dừng mọi công việc. Để đưa được cơ thể và tâm trí quay trở lại “Vùng phục hồi” thì nghỉ ngơi, tìm kiếm sự hỗ trợ, giảm bớt áp lực hay đơn giản là dành thêm thời gian để quan sát chính mình đều có thể là bước đi phù hợp với trạng thái hiện tại.

6. Hiểu mình thông qua thử nghiệm, không phải chỉ thông qua suy ngẫm

Vậy tôi sẽ làm gì tiếp theo?

Nếu có một áp lực vô hình xuất hiện trong hầu hết các cuộc khủng hoảng nghề nghiệp, thì đó có lẽ là việc phải tìm ra “câu trả lời đúng”.

• Đâu là công việc đúng?
• Đâu là ngành nghề đúng?
• Đâu mới là con người thật của mình?

Chúng ta thường bị mắc kẹt vào niềm tin rằng phải thấu suốt mọi thứ trước khi hành động, bao gồm việc hiểu rõ chính mình nhưng cuộc sống thực tế lại vận hành theo chiều ngược lại.

Nghiên cứu về chuyển đổi nghề nghiệp của Herminia Ibarra cho rằng con người hiếm khi khám phá bản sắc mới chỉ bằng cách ngồi yên suy ngẫm. Điều giúp họ hiểu mình hơn thường là quá trình thử nghiệm những vai trò mới, tiếp xúc với những môi trường mới và trải nghiệm những cách sống khác nhau. Bà gọi đó là quá trình xây dựng Provisional Selves - những “bản ngã thử nghiệm”. Chúng là những phiên bản nghề nghiệp chưa hoàn chỉnh mà con người thử khoác lên mình, quan sát phản hồi từ bên trong lẫn môi trường xung quanh rồi điều chỉnh dần theo trải nghiệm.

Theo cách nhìn này, bản sắc không phải là một thực thể cố định đang chờ được khám phá, mà nó liên tục được hình thành trong quá trình con người lựa chọn, hành động và tương tác với thế giới. Nói cách khác, nhiều khi chúng ta không hành động vì đã hiểu mình. Ngược lại, chính việc hành động mới giúp chúng ta dần hiểu mình hơn.

Đó cũng là lý do ngày càng nhiều người lựa chọn xây dựng một “sự nghiệp đa ngành nghề” (Portfolio Career), như một cách để mở rộng trải nghiệm nghề nghiệp và giảm sự phụ thuộc của bản sắc cá nhân vào một vai trò duy nhất. Mỗi vai trò trong Portfolio Career không chỉ là một nguồn thu nhập mà còn mở ra những cách khác nhau để hiểu về chính mình.

Điều đó không có nghĩa là ai cũng cần chuyển ngành hay xây dựng một “sự nghiệp đa ngành nghề”. Giá trị cốt lõi nằm ở sự thay đổi trong cách tiếp cận. Thay vì cố gắng đi tìm một câu trả lời hoàn hảo, hãy bắt đầu bằng những câu hỏi thực tế hơn như:

• Điều gì đáng để thử nghiệm tiếp theo?
• Cuộc trò chuyện nào đáng để bắt đầu?
• Kỹ năng nào đáng để học thêm?
• Môi trường nào đáng để trải nghiệm?

Đôi lời gửi những con người đang “đứng giữa hành trình”

Nếu bạn đang đọc đến những dòng này trong một thời điểm mà mọi thứ trở nên mờ mịt hơn bình thường, thì cũng không sao nếu hôm nay bạn vẫn chưa có câu trả lời.

Chúng ta từng tin vào một lộ trình sẽ gắn bó nhiều năm, từng nghĩ rằng tương lai đã có một hình hài rõ ràng. Rồi một ngày, thực tại thay đổi và những câu trả lời từng rất chắc chắn bỗng không còn phù hợp nữa. Sự đứt gãy đó không phải vì chúng ta yếu đuối hay thiếu kiên trì, mà bởi thế giới đang thay đổi nhanh và phức tạp hơn rất nhiều so với trước đây.

Có lẽ điều quan trọng nhất vào lúc này là chấp nhận rằng bạn đang ở trong một giai đoạn chuyển tiếp, rằng sự mơ hồ và nỗi hoang mang đang có không nhất thiết là bằng chứng cho thấy bạn thiếu năng lực, thiếu kiên trì hay đã lựa chọn sai.

Bạn không nhất thiết phải đi qua những giai đoạn như vậy một mình. Bạn có thể tìm đến cộng đồng - nơi bạn có thể chia sẻ những băn khoăn trong công việc, lắng nghe trải nghiệm của những người cũng đang trên hành trình tìm hiểu mình và nhìn lại những lựa chọn nghề nghiệp.

Và rồi sẽ đến lúc, những mảnh ghép rời rạc và ngổn ngang của ngày hôm nay dần kết nối lại thành một chương câu chuyện có ý nghĩa. Trước khi đến được đó, hy vọng bạn sẽ đủ kiên nhẫn với chính mình để hồi phục, để lắng nghe bản thân nhiều hơn và để tin rằng mỗi bước đi, dù nhỏ đến đâu, vẫn đang góp phần định hình con người mà mình sẽ trở thành.

Bởi hành trình sự nghiệp có lẽ không phải là đi tìm một con đường luôn bằng phẳng và chắc chắn. Đôi khi, đó là học cách bước tiếp ngay cả khi ta chưa nhìn thấy toàn bộ con đường và để mỗi trải nghiệm mình đi qua dần cho ta biết đâu là hướng đáng để tiếp tục.