Hóa ra Việt Nam không phải nơi duy nhất đau đầu vì hợp đồng kỳ nghỉ

Một trong những nghịch lý lớn nhất của tuổi nghỉ hưu là: khi con người cuối cùng cũng có thời gian để tận hưởng cuộc sống, họ lại trở thành đối tượng được nhiều ngành kinh doanh săn đón nhất. Điều này đặc biệt đúng với các chương trình sở hữu kỳ nghỉ. Được quảng bá như một cách để tận hưởng tuổi già, gắn kết gia đình và thậm chí để lại giá trị cho thế hệ sau, những gói nghỉ dưỡng dài hạn đã thuyết phục hàng triệu người trên thế giới mở hầu bao.

Nhưng thực tế là, từ Mỹ, Anh cho tới nhiều quốc gia châu Á, các tranh chấp liên quan đến sở hữu kỳ nghỉ đã kéo dài suốt nhiều thập niên, với không ít nạn nhân là những người đã nghỉ hưu hoặc đang bước vào giai đoạn cuối của sự nghiệp.

Điều gì khiến một sản phẩm được thiết kế để tận hưởng cuộc sống lại liên tục trở thành nguồn cơn của những vụ kiện tụng, khiếu nại và tranh cãi trên khắp thế giới?

Từ Mỹ, Anh đến Việt Nam: Một mô hình lặp lại ở nhiều quốc gia

Khi những tranh chấp liên quan đến “sở hữu kỳ nghỉ” xuất hiện tại Việt Nam, nhiều người có xu hướng xem đây là một hiện tượng mới hoặc một vấn đề đặc thù của thị trường trong nước. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, Việt Nam thực ra đang đối mặt với một bài toán mà nhiều quốc gia đã vật lộn suốt nhiều thập niên.

Tại Mỹ, ngành timeshare từ lâu đã trở thành đối tượng giám sát của các cơ quan bảo vệ người tiêu dùng. Không chỉ các công ty bán mô hình sở hữu kỳ nghỉ, ngay cả những doanh nghiệp quảng cáo dịch vụ “giúp khách hàng thoát khỏi hợp đồng timeshare” cũng liên tục bị điều tra.

Năm 2022, Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) khởi kiện một mạng lưới doanh nghiệp bị cáo buộc thu về hơn 90 triệu USD từ hàng nghìn khách hàng bằng lời hứa giúp họ hủy các hợp đồng nghỉ dưỡng dài hạn mà cuối cùng không thực hiện được. Nhiều nạn nhân trong số này là người cao tuổi, đã nghỉ hưu và đang tìm cách giải quyết gánh nặng tài chính phát sinh từ các hợp đồng được ký nhiều năm trước.

Tại Anh, quy mô thậm chí còn gây chú ý hơn. Một trong những vụ án lớn nhất liên quan đến timeshare từng được cơ quan điều tra nước này xử lý là mạng lưới đã khiến hơn 3.500 người bị thiệt hại với tổng số tiền ước tính khoảng 28 triệu bảng Anh.

Nhiều nạn nhân ở độ tuổi 70, 80, thậm chí trên 90 tuổi. Họ được mời tới các buổi tư vấn tại những khu nghỉ dưỡng ở Tây Ban Nha hoặc quần đảo Canary, được thuyết phục rằng các khoản phí họ bỏ ra sẽ giúp bán lại, nâng cấp hoặc chuyển đổi quyền sở hữu kỳ nghỉ hiện có. Kết quả là hàng nghìn người mất tiền nhưng không nhận được những gì đã được hứa hẹn.

Những lý do khiến người đã về hưu trở thành mục tiêu, ngoài tiền bạc

Một sai lầm phổ biến khi nhìn vào các vụ việc liên quan đến hợp đồng kỳ nghỉ là cho rằng người cao tuổi trở thành mục tiêu đơn giản vì họ có tiền tiết kiệm hoặc tài sản tích lũy.

Điều mà ngành sở hữu kỳ nghỉ và nhiều mô hình bán hàng tương tự nhắm tới thường không phải tài khoản ngân hàng của người nghỉ hưu, mà là những thay đổi tâm lý xuất hiện khi một người bước sang chương mới của cuộc đời.

Nhu cầu tận hưởng những năm tháng còn lại

Trong phần lớn cuộc đời, con người luôn sống với cảm giác “còn nhiều thời gian”. Tuổi nghỉ hưu đánh dấu thời điểm nhận thức ấy bắt đầu thay đổi. Đó là giai đoạn nhiều người nhận ra sức khỏe không còn như trước, bạn bè cùng thế hệ bắt đầu ít đi, còn những chuyến đi hay trải nghiệm từng trì hoãn nay trở thành điều cần thực hiện “khi còn có thể”.

Vì vậy, những thông điệp như “đã đến lúc tận hưởng cuộc sống”, “đừng trì hoãn hạnh phúc” hay “đây là phần thưởng cho những năm tháng lao động” thường có sức thuyết phục lớn hơn nhiều so với nhóm khách hàng trẻ tuổi.

Mong muốn duy trì vị thế và cảm giác được coi trọng

Có một khía cạnh ít được nhắc đến hơn: nghỉ hưu đôi khi đồng nghĩa với việc mất đi một phần vai trò xã hội.

Trong nhiều năm, một người có thể là giám đốc, trưởng phòng, chủ doanh nghiệp hoặc đơn giản là người đưa ra quyết định trong tập thể. Công việc mang lại cho họ sự công nhận, quyền chủ động và cảm giác mình có giá trị. Khi nghỉ hưu, những điều đó có thể giảm đi đáng kể.

Đó là lý do các buổi giới thiệu sản phẩm thường được tổ chức trong khách sạn sang trọng, với đội ngũ tư vấn đặc biệt niềm nở và cách tiếp đón khiến khách hàng cảm thấy mình thuộc về một nhóm khách hàng “đặc biệt”.

Nhiều nghiên cứu về hành vi tiêu dùng cho thấy cảm giác được tôn trọng và được đối xử như một người quan trọng có thể ảnh hưởng mạnh tới quyết định mua hàng, đặc biệt ở những nhóm đang trải qua sự thay đổi vai trò xã hội.

Niềm tin vào chuyên gia và những người có thẩm quyền

Các thế hệ lớn lên trong giai đoạn trước Internet thường có xu hướng tin tưởng mạnh hơn vào những người được xem là đại diện cho tổ chức hoặc chuyên môn.

Trong tâm lý học, đây được gọi là "authority bias", hay xu hướng đánh giá một thông tin là đúng hoặc đáng tin hơn khi nó đến từ người có vẻ có thẩm quyền.

Điều này không có nghĩa người cao tuổi nhẹ dạ hơn người trẻ. Chỉ là họ trưởng thành trong một môi trường xã hội nơi các thiết chế và vị trí chuyên môn thường được mặc định là đáng tin cậy hơn hiện nay.

Mong muốn để lại điều gì đó cho gia đình

Một điểm rất đáng chú ý trong nhiều lời chào mời về sở hữu kỳ nghỉ là khái niệm "di sản". Sản phẩm thường được giới thiệu như một tài sản có thể truyền lại cho con cháu hoặc như một cách để gia đình luôn có nơi gặp gỡ trong tương lai.

Điều này đặc biệt hiệu quả với những người đã bước vào tuổi nghỉ hưu. Khi ở giai đoạn này, nhiều người không còn nghĩ quá nhiều về việc tích lũy cho bản thân vì bắt đầu nghĩ đến những gì mình có thể để lại.

Không ít người ký hợp đồng với suy nghĩ rằng đây là món quà cho con cháu sau này, dù thực tế thế hệ trẻ có thể không nhìn nhận sản phẩm đó theo cách tương tự.

Khi người lớn tuổi cũng… FOMO

Khi được nghe rằng bạn bè cùng trang lứa đang đi du lịch, đang tận hưởng tuổi hưu hoặc đang tham gia một cộng đồng đặc biệt nào đó, nhiều người sẽ tự hỏi liệu mình có đang bỏ lỡ điều gì không.

Đây là một phiên bản của FOMO (fear of missing out) mà chúng ta thường gắn với giới trẻ, nhưng thực tế nó cũng tồn tại ở người lớn tuổi. Khác biệt nằm ở chỗ người trẻ sợ bỏ lỡ cơ hội nghề nghiệp hay trải nghiệm mới, còn người nghỉ hưu sợ bỏ lỡ những năm tháng khỏe mạnh cuối cùng của cuộc đời.

Nếu phương Tây có khủng hoảng tuổi hưu, Việt Nam có một câu chuyện khác

Những lý do khiến người nghỉ hưu trở thành mục tiêu của các chương trình sở hữu kỳ nghỉ ở Mỹ hay Anh phần lớn liên quan đến nhu cầu tận hưởng cuộc sống, tìm kiếm trải nghiệm mới hoặc duy trì cảm giác được coi trọng sau khi rời khỏi thị trường lao động.

Tại Việt Nam, những yếu tố này cũng tồn tại. Các lời chào mời về một cộng đồng nghỉ dưỡng, những năm tháng tuổi già đáng nhớ hay một tài sản có thể để lại cho con cháu vẫn có sức hấp dẫn nhất định.

Nhưng có lẽ cần nhìn câu chuyện trong một bối cảnh khác.

Trong khoảng ba thập niên qua, Việt Nam đã trải qua một tốc độ chuyển đổi xã hội hiếm thấy. Những thay đổi xã hội mà nhiều quốc gia công nghiệp trải qua trong cả thế kỷ dường như được nén lại chỉ trong một thế hệ.

Từ một xã hội mà nhiều gia đình ba thế hệ cùng sống dưới một mái nhà, Việt Nam chuyển nhanh sang mô hình đô thị hóa, di cư lao động, du học và định cư quốc tế. Từ một nền kinh tế mà phần lớn người dân sống gần nơi sinh ra, chúng ta bước vào thời kỳ mà con cái có thể làm việc ở Hà Nội, TP.HCM, Singapore, Melbourne hoặc California.

Con cái vẫn yêu thương cha mẹ. Các cuộc gọi video vẫn diễn ra. Tiền bạc vẫn được gửi về đều đặn. Sự hiện diện hữu hình ngày nay đã bị thay thế bằng kết nối số.

Nhiều người trẻ hôm nay dành phần lớn thời gian để lo cho công việc, sự nghiệp và cuộc sống riêng. Trong khi đó, cha mẹ của họ lại đang bước vào giai đoạn cuộc đời mà nhu cầu lớn nhất không còn là kiếm tiền, mà là tìm kiếm ý nghĩa, kết nối và cảm giác mình vẫn có vị trí trong gia đình.

Việt Nam đang già hóa trong khi chưa từng thực sự chuẩn bị cho tuổi già hiện đại. Khi những kết nối truyền thống suy yếu nhanh hơn các kết nối mới được hình thành, khoảng trống ấy trở thành cơ hội cho bất kỳ ai biết cách bán một lời hứa về sự quan tâm, cộng đồng hay cảm giác thuộc về.

Chúng ta có thể làm gì?

Sẽ là quá đơn giản nếu kết luận rằng người lớn tuổi cần cẩn trọng hơn khi ký hợp đồng. Bởi đằng sau nhiều quyết định gây tranh cãi không chỉ là vấn đề kiến thức tài chính, mà còn là những nhu cầu rất con người: được kết nối, được lắng nghe và được cảm thấy mình vẫn có vị trí trong gia đình cũng như xã hội.

Vì vậy, giải pháp không nằm hoàn toàn ở việc dạy cha mẹ đọc hợp đồng kỹ hơn, mà phải biến những quyết định lớn của cha mẹ trở lại thành câu chuyện của cả gia đình. Đồng thời ở độ tuổi mà nhu cầu lớn nhất không còn là tích lũy tài sản, chúng ta cần giúp cha mẹ tìm kiếm ý nghĩa và sự gắn kết thiết thực vì người cao tuổi còn cần những cộng đồng, hoạt động và mối quan hệ giúp họ cảm thấy mình vẫn thuộc về một điều gì đó.

Nếu những nhu cầu đó không được đáp ứng bởi gia đình và xã hội, sẽ luôn có những mô hình kinh doanh xuất hiện để lấp đầy khoảng trống ấy. Và đôi khi, cái giá phải trả không chỉ nằm trên một bản hợp đồng.