Chẳng cần đến thời đại nơi “cringe culture” lên ngôi, tình huống: “Hình như mình vừa lỡ chia sẻ quá nhiều?” đã luôn hiện diện trong cuộc sống hàng ngày, thậm chí cả với những người kín kẽ nhất. Dù người lắng nghe bầu tâm sự của bạn có đáng tin cậy đến mấy, nhưng đâu đó trong bạn vẫn cứ bất an. Nhẹ thì bạn lập tức trách bản thân vạ miệng, tin người, nặng hơn thì sợ hình ảnh của mình bị thay đổi tiêu cực trong mắt người nghe.
Phản ứng như thế gọi là vulnerability hangover. Bài viết sau sẽ giúp bạn hiểu cơ chế đằng sau hiện tượng này, từ đó nếu gặp phải, bạn có thể hoàn toàn bình tĩnh kiểm soát nó.
Vulnerability hangover là gì?
Vulnerability hangover (tạm dịch: nôn nao hậu mở lòng) là cảm giác lo âu xảy ra sau khi bạn chia sẻ cảm xúc chân thật, yếu đuối bên trong với ai đó. Hầu như ai cũng có thể gặp phải cảm giác này và đều dễ dàng vượt qua. Song với người hướng nội, người nhạy cảm cao, đây đôi khi lại trở thành trở ngại lớn để họ cởi mở trong việc giao tiếp và chia sẻ, nhất là khi họ phải đối mặt với tình huống cần lên tiếng để tìm kiếm sự giúp đỡ.
Có vô số tình huống giao tiếp hàng ngày có thể khiến bạn rơi vào cảnh “lập tức muốn biến mất”, dù vô tình hay hữu ý. Một lời bộc bạch thốt ra trong cơn say. Gửi meme vào group chat công ty mới. Nhắn tin cho crush. Ấn “Đăng” video mình hát lên mạng. Nói “con vừa chia tay” với ba/mẹ. Trút hết tâm can với nhà trị liệu/bác sĩ tâm lý.
Giáo sư Brené Brown (đại học Houston, Mỹ) là người đầu tiên đặt tên và phổ biến hiện tượng này đến công chúng qua bài diễn thuyết TEDx nổi tiếng “The Power of Vulnerability” vào năm 2010. Những nghiên cứu của bà đã giúp hiện tượng này được nhìn nhận nhiều hơn như một phản ứng tự nhiên, và nó ẩn chứa nhiều cơ hội hơn bạn nghĩ nếu được tiếp cận đúng cách.
Tại sao bạn lại rùng mình sau khi tâm sự hết mình?
Giải thích đơn giản nhất, vulnerability hangover sinh ra từ lo âu, một phản xạ sinh tồn trước nguy hiểm. Dù ở thời cổ đại - nơi con người bắt buộc phải sinh tồn theo bầy đàn để sống sót đã kết thúc, nhưng đến nay phần hạch hạnh nhân của não bộ vẫn không phân biệt được nguy cơ thể lý hay tâm lý. Hơn nữa, các nhà khoa học cũng khám phá ra rằng não xử lý tổn thương xã hội và tổn thương thể xác giống nhau. Khi đối diện trước nguy cơ bị cô lập xã hội, cả tâm trí lẫn cơ thể của bạn đều báo động qua các biểu hiện như:
- Suy nghĩ luẩn quẩn về cuộc trò chuyện đã qua đến mức không thể tập trung làm việc khác
- Xấu hổ vì đã chia sẻ, sợ bị bỏ rơi hoặc bị chế giễu
- Tự nghi ngờ quyết định chia sẻ của bản thân
- Bận tâm về suy nghĩ của người khác về mình, lo lắng về lần gặp tiếp theo
- Bồn chồn, tay chân run, ngực thắt lại, khó thở, mất ngủ trằn trọc
Mổ xẻ sâu xa hơn, phản xạ lo âu này đều bắt nguồn từ gốc rễ tổn thương tâm lý đang tồn đọng. Mở lòng là chuyện không hề đơn giản, nhất là khi bạn đã từng vật lộn lâu dài với biến cố, chấn thương tuổi thơ, sang chấn thế hệ, gia đình bất hòa. Còn từ yếu tố bên ngoài, môi trường bảo thủ, quyền lực áp chế cao (như một số trường học, nơi làm việc, gia đình thông gia) là những tác nhân lớn dẫn đến vulnerability hangover.
Yếu lòng đúng cách là một dạng sức mạnh
Trong hơn hai thập kỷ nghiên cứu về sự yếu lòng, lòng dũng cảm, xấu hổ, và sự đồng cảm, giáo sư Brown kết luận dám yếu lòng chính là biểu hiện cao nhất của lòng dũng cảm.
“Sự cởi mở, dám bộc lộ bản thân không phải chuyện thắng thua; đó là lòng can đảm vì bạn dám hiện diện và để người khác nhìn thấy mình mà không thể kiểm soát được kết quả. Sự cởi mở ấy không phải là điểm yếu, đó chính là thước đo cao nhất cho lòng can đảm của chúng ta.”, bà viết trong cuốn sách Rising Strong: The Reckoning. The Rumble. The Revolution (xuất bản năm 2015).
Các nhà nghiên cứu khác cũng nhận thấy việc dám tìm đến sự giúp đỡ làm thúc đẩy quá trình học hỏi, thừa nhận sai lầm giúp khuyến khích lòng vị tha, và nuôi dưỡng sự cởi mở giúp gia tăng lòng tin. Vượt qua được cảm giác bất an sau khi bộc lộ sự tổn thương là một trải nghiệm đầy giá trị.
Biết là tốt, nhưng làm sao để tự tin mở lòng hơn mà không thấy “cringe”?
Để bản thân có thời gian tĩnh lại
Sự chếnh choáng bạn cảm nhận được là tín hiệu cho thấy chính cơ thể của bạn cũng đang “bội thực” với nhiều cảm xúc mạnh cùng lúc. Hãy để bản thân nghỉ ngơi một lúc, không làm việc hay lướt điện thoại để não có thời gian, không gian sắp xếp. Cơn lo âu sẽ dần dịu đi.
Luyện tập thương thân
Ngay lập tức, bạn có thể áp dụng các phương pháp điều hòa nhanh như ôm kiểu bướm, tập thở tại chỗ. Về lâu dài, hằng ngày, hãy rèn luyện lòng thấu cảm cho bản thân. Thương thân là hành trình trọn đời, bạn có thể xem thêm các bài viết trong chuyên đề cùng tên của Vietcetera để trang bị kiến thức cho bản thân xuyên suốt chặng đường này.
Chia sẻ với người có khả năng lắng nghe
Đáng tin cậy thôi là chưa đủ, người bạn chọn chia sẻ an toàn còn phải có khả năng lắng nghe. Đó là người biết lắng nghe thấu cảm, tiếp nhận thông tin không phán xét mà phân tích nó bằng cả logic lẫn lòng trắc ẩn. Họ là những người không bao giờ dùng thông tin bạn chia sẻ để gây khó khăn cho bạn và mối quan hệ.
Mở lòng không đề phòng, nhưng cũng đừng gây phiền lòng: Thành thật để nói ra tâm tư buồn bã hoàn toàn khác với “xả” cảm xúc tiêu cực cho người khác (trauma dumping). Cuối cùng thì vấn đề bạn gặp phải vẫn là của bạn, bạn vẫn phải là người hoàn toàn chịu trách nhiệm xử lý chúng. Nếu chỉ trút cảm xúc cho người khác để nhẹ lòng khi đó mà không bắt tay giải quyết vấn đề, “con voi trong căn phòng” vẫn luẩn quẩn đưa bạn trở lại trạng thái buồn bực ban đầu. Yếu lòng khi đó không còn là chia sẻ mà là than vãn.
Tác giả tựa sách best seller The subtle art of not giving a f*ck - Mark Manson cũng có một series bài viết về sự yếu lòng và cách đối diện với nó đúng đắn. Bạn có thể tham khảo thêm qua các bài viết sau đã được Vietcetera chuyển ngữ:
Kết
Nếu khép lòng với thế giới mãi mãi, ta sẽ trở thành con người cộc cằn, yếu đuối. Nhưng chia sẻ không đúng đối tượng, không biết kiểm soát thông tin, thì có khi lại lợi bất cập hại. Cơn nôn nao hậu chia sẻ có thể là một bức tường bảo vệ bạn, nhưng cũng có thể là rào cản ngăn bạn kết nối sâu sắc hơn. Nếu biết biến nó trở thành một nhịp nghỉ để cân nhắc trước khi hành động rồi vượt qua, những trải nghiệm mở ra cho người dám thử sẽ vô cùng quý giá.