iPhone Face: Vì sao càng trẻ đẹp, diễn viên càng khó… vào vai trong phim lịch sử?

iPhone Face là gì?

Không phải là một tính năng mới của “nhà táo”, iPhone Face (hay smartphone face) là thuật ngữ được cộng đồng mạng dùng để chỉ những gương mặt điện ảnh khiến họ cảm thấy “quá hiện đại” để vào vai một nhân vật lịch sử, dù vấn đề nằm ở đường nét, thần thái hay đơn giản chỉ là… cảm giác mà gương mặt ấy mang lại.

Thuật ngữ này nhanh chóng lan rộng trên X (Twitter), TikTok và Reddit, nơi người xem tranh luận vì sao có những diễn viên, dù diễn xuất tốt, vẫn khiến họ “bị kéo ra khỏi bộ phim” chỉ vì gương mặt quá hiện đại. Dakota Johnson, Timothée Chalamet, Jacob Elordi hay Florence Pugh đều nhiều lần được “réo tên” trong những cuộc thảo luận ấy.

Thực tế, iPhone Face không phải một lời khen hay chê về ngoại hình. Phần lớn những diễn viên bị gắn với iPhone Face đều sở hữu nhan sắc được đánh giá rất cao, nhưng dường như, gương mặt ấy mang quá nhiều dấu ấn của thế kỷ XXI để người xem tin rằng nó thuộc về một thời đại khác.

Mức độ phổ biến của khái niệm này thậm chí còn vượt khỏi phạm vi mạng xã hội. Năm 2024, BuzzFeed đăng hẳn một bài trắc nghiệm với câu hỏi: “Theo bạn, những diễn viên này có iPhone Face không?”. Danh sách gồm 37 gương mặt nổi tiếng và không có đáp án đúng - sai. Điều đó cũng phần nào cho thấy iPhone Face chưa bao giờ là một tiêu chuẩn thẩm mỹ hay khái niệm học thuật, mà là một cảm giác tập thể: liệu một gương mặt có đủ sức khiến người xem tin vào quá khứ, hay chỉ cần xuất hiện đã vô thức nhắc họ về hiện tại.

Dù được sinh ra từ nền điện ảnh Hollywood, iPhone Face không ở lại đó quá lâu. Giống như nhiều khái niệm khác của Internet, nó nhanh chóng vượt qua biên giới, len vào các cuộc thảo luận về điện ảnh châu Á và rồi xuất hiện trong chính cuộc tranh luận xoay quanh tạo hình Nam Phương Hoàng hậu của Tăng Thanh Hà.

Vì sao iPhone Face trở thành một chủ đề được quan tâm?

iPhone Face không xuất hiện một cách ngẫu nhiên, nó phản ánh sự thay đổi của cả điện ảnh lẫn cách chúng ta tiêu thụ hình ảnh trong kỷ nguyên mạng xã hội.

Trước khi một bộ phim ra rạp, khán giả có thể đã quen thuộc với những gương mặt ấy trên Instagram, TikTok, chiến dịch quảng cáo hay billboard giữa trung tâm thương mại. Một diễn viên, vì thế không chỉ thuộc về màn ảnh, họ còn thuộc về văn hóa đại chúng. Càng xuất hiện nhiều trong hiện tại, họ càng khó được người xem hình dung là… một con người của quá khứ.

Bên cạnh đó, sự dịch chuyển của ngành giải trí theo hướng ngày càng đề cao tính thị giác, kéo theo áp lực lớn hơn về ngoại hình đối với diễn viên và người nổi tiếng. Việc duy trì vẻ ngoài “hoàn hảo” gần như đã trở thành một phần công việc của những người trong ngành giải trí. Vậy nên, nâng mũi, tiêm filler, botox hay các thủ thuật thẩm mỹ khác không còn là câu chuyện hiếm gặp, thậm chí ngày càng trở thành “chuẩn mực” của thẩm mỹ đương đại.

Tuy nhiên, với phim lịch sử hay cổ trang, những đường nét này rất dễ tạo ra cảm giác “lệch pha”, bởi một chiếc mũi quá thẳng, chiếc cằm quá sắc hay làn da trắng mịn, hồng hào đôi khi lại khiến nhân vật trở nên... quá đẹp theo cách của hiện tại, mang đến cho khán giả cảm giác (sự kỳ quái) - một trạng thái tâm lý đặc biệt khi ta cảm nhận một điều gì đó vừa quen thuộc lại vừa xa lạ đến mức gây nên nỗi bất an hoặc sự sợ hãi mơ hồ.

Vì vậy, iPhone Face không có một định nghĩa cố định. Với người này, nó nằm ở đường nét khuôn mặt, với người khác, đó là cách biểu cảm, kiểu trang điểm hay đơn giản là cảm giác quá quen thuộc của một gương mặt đã gắn với hiện tại. Nói cách khác, iPhone Face phản ánh cách khán giả tiếp nhận hình ảnh nhiều hơn là ngoại hình của chính diễn viên.

Bởi thế, câu hỏi lớn nhất không còn là một diễn viên giống nhân vật lịch sử đến đâu, mà là liệu gương mặt ấy có đủ sức khiến khán giả tin rằng họ đang nhìn thấy chính nhân vật, thay vì một KOL của thế kỷ XXI.

Vì sao tạo hình Nam Phương Hoàng hậu của Tăng Thanh Hà lại trở thành tâm điểm tranh luận?

Không phải ngẫu nhiên mà một phần tranh luận xoay quanh Hoàng hậu cuối cùng lại tập trung vào độ hợp vai của Tăng Thanh Hà.

Ngay sau khi tạo hình Nam Phương Hoàng hậu được công bố, mạng xã hội nhanh chóng chia thành hai luồng ý kiến. Một bên cho rằng nữ diễn viên sở hữu vẻ đẹp sang trọng và khí chất, đủ để hóa thân thành vị hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn. Bên còn lại lại cảm thấy gương mặt của cô quá sắc sảo, quá hiện đại hoặc quá quen thuộc với hình ảnh của một biểu tượng thời trang đương đại để thuộc về bối cảnh đầu thế kỷ XX.

Phần lớn những bình luận ấy đều bắt đầu bằng lời khen: “đẹp”, “sang”, “có khí chất”, nhưng ngay sau đó, chữ “nhưng” xuất hiện và tạo ra tranh luận.

“Đẹp, nhưng không giống”.

“Sang, nhưng quá hiện đại”.

“Có thần thái, nhưng không phải Nam Phương”.

Một số người thậm chí còn viện dẫn ảnh tư liệu của Nam Phương Hoàng hậu để so sánh. Họ nhắc đến khuôn mặt đầy đặn hơn, đôi mắt một mí hoặc mí lót, nét hiền hòa và vẻ nền nã thường thấy trong những bức ảnh lịch sử.

Bên cạnh đó, không ít khán giả cũng nhắc lại hình ảnh diễn viên Yên Chi trong Ngọn nến Hoàng cung (2004) - phiên bản Nam Phương đã gắn với ký ức của nhiều thế hệ xem truyền hình. Với gương mặt tròn, hàng chân mày thanh mảnh và vẻ dịu dàng Á Đông, tạo hình của diễn viên Yên Chi dần trở thành một “khuôn mẫu thị giác” (visual stereotype) trong tâm trí nhiều người. Vì thế, mỗi lựa chọn mới xuất hiện gần như đều sẽ được đặt lên cùng một bàn cân, không chỉ với nhân vật lịch sử, mà còn với chính ký ức điện ảnh mà khán giả đã mang theo suốt nhiều năm.

Tuy nhiên, đây không phải lần đầu tiên phim ảnh châu Á vấp phải những tranh luận như vậy.

Chỉ mới đầu năm nay, bộ phim cổ trang Trung Quốc Pursuit of Jade cũng gây tranh cãi khi tạo hình vị tướng do Trương Lăng Hách thủ vai bị cho là quá chỉn chu, quá “idol” để trở thành một chiến binh từng chinh chiến sa trường. Cư dân mạng gọi nhân vật là “Foundation General” hay “vị tướng đánh kem nền”, “đánh giặc trước, đánh nền sau”, chế giễu lớp nền hoàn hảo, mái tóc được chải chuốt và vẻ ngoài sạch sẽ đến phi thực tế. Nhưng tranh cãi không chỉ dừng ở mạng xã hội.

Truyền thông nhà nước Trung Quốc đồng loạt lên tiếng phê phán xu hướng “thẩm mỹ hóa” các nhân vật lịch sử, làm mất đi vẻ phong trần vốn có. Chỉ ít ngày sau đó, Tổng cục Phát thanh và Truyền hình Quốc gia Trung Quốc (NRTA) đã ban hành văn bản yêu cầu các nhà làm phim hạn chế xu hướng đề cao ngoại hình, đồng thời nhấn mạnh phục trang, tạo hình và bối cảnh phải phù hợp với nhân vật cũng như bối cảnh lịch sử.

Quay trở lại Hollywood - nơi iPhone Face bước ra khỏi những dòng tweet để trở thành một từ khóa của điện ảnh đương đại, nữ diễn viên Dakota Johnson từng trở thành tâm điểm của cuộc tranh luận tương tự khi Persuasion (2022) ra mắt. Trong Persuasion - bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Jane Austen, cô đảm nhận vai Anne Elliot, nữ quý tộc người Anh đầu thế kỷ XIX. Anne vốn được khắc họa là người kín đáo, điềm tĩnh, mang vẻ đẹp nền nã của thời kỳ Regency. Tuy nhiên, Dakota Johnson lại được cho là “quá đẹp, quá thời thượng” để trở thành một phụ nữ sống ở thế kỷ này.

Nếu đặt những trường hợp này cạnh nhau, có lẽ khái niệm iPhone Face không còn chỉ nói về một gương mặt “quá hiện đại”. Nó phản ánh một thay đổi lớn hơn trong cách chúng ta xem phim lịch sử. Ngày nay, khán giả không chỉ đánh giá một nhân vật bằng kỹ năng diễn xuất hay câu chuyện, mà còn bằng mức độ trùng khớp giữa hình ảnh trên màn ảnh và ký ức thị giác của chính mình. Và đôi khi, thử thách lớn nhất của một diễn viên không nằm ở việc giống nhân vật lịch sử bao nhiêu, mà ở việc khiến người xem tạm quên đi mọi hình ảnh họ đã từng biết để tin vào con người đang hiện diện trước mắt.

Điều chúng ta đang tìm kiếm không phải là một gương mặt giống lịch sử

Nhu cầu mong muốn một nhân vật lịch sử được tái hiện chân thực là điều hoàn toàn dễ hiểu. Điện ảnh, đặc biệt là điện ảnh về lịch sử, luôn mang theo kỳ vọng sẽ đưa người xem trở về một thời đại mà họ chưa từng sống qua. Chính vì vậy, mỗi lựa chọn về diễn viên, phục trang hay bối cảnh đều dễ trở thành tâm điểm tranh luận. Nhưng có lẽ, sự chân thực của một bộ phim chưa bao giờ chỉ được quyết định bởi mức độ giống nhau giữa diễn viên và nguyên mẫu ngoài đời.

Một gương mặt có thể giống đến kinh ngạc, nhưng vẫn khiến người xem cảm thấy xa lạ nếu cách diễn xuất, ánh mắt hay câu chuyện không đủ sức thuyết phục. Ngược lại, cũng có những diễn viên không hoàn toàn giống nhân vật lịch sử về ngoại hình, nhưng rồi lại trở thành hình dung quen thuộc của nhiều thế hệ khán giả nhờ màn hóa thân đủ mạnh để thay đổi ký ức thị giác của công chúng.

Lịch sử điện ảnh từng nhiều lần chứng minh điều đó. Không ít lựa chọn diễn viên ban đầu bị nghi ngờ vì “không giống”, nhưng rồi lại được nhìn nhận hoàn toàn khác sau khi bộ phim ra mắt.

Kristen Stewart từng bị cho là thiếu khí chất để vào vai Công nương Diana trong Spencer, nhưng cuối cùng lại nhận đề cử Oscar nhờ khả năng khắc họa chiều sâu tâm lý của nhân vật.

Gần đây nhất, Anne Hathaway cũng trở thành tâm điểm tranh cãi khi trailer The Odysseus ra mắt. Chỉ từ một phân cảnh ngắn, nhiều người cho rằng gương mặt gần như không cử động của cô vì botox khiến nhân vật thiếu cảm xúc, trong khi một số diễn viên khác của phim cũng vấp phải tranh luận về lựa chọn diễn viên theo hướng color-blind casting.

Thế nhưng, sau khi bộ phim ra mắt, phần lớn những chỉ trích này nhanh chóng lắng xuống khi màn trình diễn của dàn diễn viên được đánh giá cao. Với điểm số hiện ở mức 4/5 trên Letterboxd, nhiều khán giả thậm chí nhận định đây có thể là một trong những vai diễn đưa Anne Hathaway trở lại đường đua Oscar.

Có lẽ đó cũng là bài toán lớn nhất của ekip làm phim lịch sử hôm nay: họ chỉ có thể đảo chiều cảm xúc của khán giả bằng diễn xuất và bằng tác phẩm. Bởi đôi khi, thử thách lớn nhất cho những nhà làm phim không phải việc tái hiện bối cảnh ở quá khứ, mà là khiến khán giả tin rằng quá khứ đang hiện diện trước mặt, ngay trên màn ảnh của họ.