Performative Reading: Như một vở kịch, bạn diễn tròn vai người đọc sách

Performative Reading là gì?

Hãy tưởng tượng một người đàn ông ngồi trong quán cà phê, trước mặt là một ly matcha, chiếc túi tote đặt tựa vào ghế và cuốn Giới thứ hai của Simone de Beauvoir đang mở trên bàn. Người ấy thỉnh thoảng ngẩng đầu, vuốt tóc, đánh dấu vài dòng trong sách. Một khung cảnh đủ để người đi ngang nghĩ rằng họ đang gặp một người có gu, có chiều sâu và quan tâm đến tri thức.

Nhưng liệu người ấy đang thực sự đắm chìm vào thế giới văn chương hay cố hoàn thành tốt vai diễn “đọc” của mình?

Đó là hình ảnh được cộng đồng mạng gắn với cái tên Performative Reading - một thuật ngữ dùng để chỉ việc đọc sách như một màn trình diễn. Người đọc không chỉ quan tâm đến nội dung mà còn chú trọng việc người khác nhìn thấy mình đang đọc gì, đọc ở đâu và thể hiện bản thân ra sao.

Nếu xem đây là một vở kịch, cuốn sách chính là đạo cụ, không gian công cộng là sân khấu, người qua đường và cộng đồng mạng là khán giả.

Tuy nhiên, Performative Reading không chỉ dừng ở chuyện mua sách để chụp ảnh rồi bỏ lại trên kệ. Một người có thể thực sự đọc sách nhưng vẫn trình diễn việc đọc của mình. Chẳng hạn, họ cố tình chọn những tác phẩm triết học khó nhằn, văn học kinh điển hoặc những cuốn sách được giới phê bình đánh giá cao để phát đi tín hiệu về vốn hiểu biết và gu thẩm mỹ.

Sự trình diễn đôi khi còn thể hiện qua cách người đọc nói về sách. Họ có thể liên tục nhắc đến những tác giả được xem là kinh điển, dùng các khái niệm phức tạp để tạo vẻ uyên bác, hoặc xem một số tác phẩm như chuẩn mực mà ai cũng phải đọc. Nghiêm trọng hơn, họ dùng gu đọc của mình để đánh giá thấp lựa chọn của người khác, tạo áp lực rằng chỉ những ai đọc đúng sách, hiểu đúng tác giả mới được xem là có tri thức.

Nói cách khác, vấn đề không nằm ở việc một người đọc Thi ca luận của Aristotle hay Con người và biểu tượng của Carl Jung. Nó nằm ở việc họ sử dụng những cuốn sách ấy để xây dựng cảm giác vượt trội, thậm chí biến sở thích cá nhân thành thước đo giá trị của người khác.

Một người đọc sách ở quán bar, trên tàu điện hay giữa một nơi đông người cũng không mặc nhiên là đang trình diễn. Điều khiến hành vi ấy bị gắn nhãn performative là sự nghi ngờ về động cơ phía sau: họ đang đọc vì muốn đọc, hay muốn được nhìn thấy trong vai một người đọc?

Từ một từ châm biếm đến trào lưu viral khắp mạng xã hội

Thực ra, ý tưởng đọc sách để xây dựng hình ảnh bản thân không mới. Từ lâu, sách và tri thức đã có thể trở thành một dạng vốn văn hóa, giúp con người thể hiện vị thế xã hội, học vấn và gu thẩm mỹ. Khi mạng xã hội phát triển, việc thể hiện bản thân thông qua sách chỉ có thêm nhiều sân khấu để xuất hiện.

Trước khi cụm từ Performative Reading được bàn luận rộng rãi, hình ảnh người đọc sách nơi công cộng từng được đón nhận theo hướng khá tích cực. Tài khoản Instagram Hot Dudes Reading là một ví dụ. Tài khoản này chia sẻ hình ảnh những người đàn ông hấp dẫn đang đọc sách trên tàu điện, xe buýt hay ghế công viên. Sách khi ấy vừa là một thú vui, vừa góp phần tạo nên sức hút của hình ảnh người đọc.

Thế nhưng, cách nhìn về hành vi này dần thay đổi. Khi mạng xã hội ngày càng nhạy cảm với những hình ảnh được dàn dựng để xây dựng thương hiệu cá nhân, việc đọc sách nơi công cộng cũng bắt đầu bị đặt dấu chấm hỏi.

Đến năm 2025, chủ đề Performative Reading xuất hiện trong nhiều cuộc thảo luận và bài viết về văn hóa đọc trên mạng xã hội. Bài viết The Guardian tháng 6/2025 đặt câu hỏi vì sao một người đọc sách ở quán bar hay trên tàu điện lại có thể trở thành đối tượng bị chế giễu. Trong khi đó, The New Yorker cũng phân tích hiện tượng này, đặt nó trong nỗi hoài nghi rộng hơn về tính chân thực của những hình ảnh cá nhân trên Internet.

Câu chuyện càng được chú ý khi liên tưởng với hình tượng Performative Male. Đây là hình tượng người đàn ông trẻ thường được mô tả với ly matcha, túi tote, tai nghe có dây và những cuốn sách nữ quyền như Giới thứ hai của Simone de Beauvoir hay My Body của Emily Ratajkowski. Hình ảnh này được dùng để châm biếm những người đàn ông dường như đang sử dụng sở thích và quan điểm tiến bộ như một cách gây ấn tượng, đặc biệt với phụ nữ.

Trào lưu này lan rộng qua meme và video ngắn, khiến những món đồ vốn rất bình thường như một cuốn sách, chiếc túi vải hay ly matcha trở thành dấu hiệu nhận diện của một kiểu nhân vật “performative”. Sức lan truyền của Performative Reading có lẽ đến từ chính sự nhập nhằng ấy. Chúng ta không thể biết một người có thật sự yêu thích cuốn sách họ đang cầm hay không chỉ bằng một bức ảnh. Một người đọc sách trên tàu điện có thể đơn giản đang tận dụng thời gian di chuyển. Một người chụp ảnh cùng sách có thể chỉ muốn lưu lại một khoảnh khắc đẹp. Nhưng khi mọi hành vi đều có thể được nhìn qua lăng kính trình diễn, ranh giới giữa chia sẻ sở thích và xây dựng hình ảnh trở nên càng khó phân định.

Nhưng.. Performative Reading cũng tốt mà?

Ở góc độ tiêu cực, Performative Reading khiến sách trở thành đạo cụ, tri thức thành một loại phụ kiện và việc đọc trở thành cuộc cạnh tranh xem ai có vẻ hiểu biết hơn. Nhưng liệu có phải cứ thể hiện mình thích đọc sách đều đáng bị lên án?

Theo báo cáo PISA 2022 của OECD, điểm đọc trung bình của học sinh 15 tuổi tại các quốc gia OECD giảm khoảng 10 điểm so với năm 2018. Ở Việt Nam, nơi văn hóa đọc vẫn cần được khuyến khích, việc sách xuất hiện thường xuyên hơn trên mạng xã hội có thể là một tín hiệu tích cực. Những video giới thiệu sách, góc đọc đẹp mắt hay lời chia sẻ của người nổi tiếng có thể khơi gợi sự tò mò ở những độc giả tương lai. Một người chưa từng quan tâm đến sách có thể bắt đầu tìm hiểu một tác phẩm chỉ vì nhìn thấy nó nhiều lần trên bảng tin của họ.

Thực tế, không phải ai cũng bắt đầu đọc sách vì một mục đích “cao cả” nào đó. Có người đọc vì muốn hòa nhập với một cộng đồng, muốn bắt kịp xu hướng, muốn có thêm chủ đề trò chuyện hoặc đơn giản là thích cảm giác mình trông thật tri thức. Nhưng nếu từ những động cơ ấy, họ dần tìm thấy một tác phẩm yêu thích, học thêm được điều gì đó hay hình thành thói quen đọc, thì trải nghiệm ấy vẫn có giá trị.

Vấn đề chỉ xuất hiện khi hình ảnh thay thế hoàn toàn trải nghiệm, hoặc khi tri thức trở thành công cụ để hạ thấp người khác. Một người có thể thích những cuốn sách khó nhưng điều đó không khiến họ có quyền xem thường người đọc truyện giải trí. Một người có thể am hiểu văn học kinh điển nhưng không có nghĩa gu đọc của họ là chuẩn mực duy nhất.

Có lẽ, thay vì cố gắng phân định ai là độc giả thật, ai đang trình diễn, chúng ta nên nhìn nhận việc thể hiện tình yêu sách như một phần bình thường của đời sống văn hóa. Trong bối cảnh nội dung ngắn và các hình thức giải trí liên tục cạnh tranh sự chú ý, việc khiến sách trở nên hấp dẫn, dễ chia sẻ và đáng được nhắc đến cũng có thể là một cách quảng bá văn hóa đọc.

Sau cùng, một cuốn sách được mua vì bìa đẹp vẫn có cơ hội được mở ra. Một người bắt đầu đọc vì muốn trông có gu vẫn có thể kết thúc bằng việc thực sự yêu thích tác phẩm. Không ai cần phải có một động cơ hoàn hảo mới được quyền bước vào thế giới sách.

Có lẽ điều đáng nhìn nhận lại không phải là thói quen đọc sách để “tạo nét”, mà là quyền được thể hiện tình yêu sách theo cách riêng mà không phải lo mình sẽ bị người khác phán xét. Bởi nếu một người đọc sách để được nhìn thấy, nhưng rồi cũng thực sự đọc, thì biết đâu màn trình diễn ấy lại mở ra một trải nghiệm chân thành?

Cách dùng Performative Reading

Tiếng Anh

A: What have you been reading lately?

B: The Second Sex, Infinite Jest. The classics.

A: Have you finished them?

B: Not yet, but you have to know these books. How else can you have good taste?

A: So, are you reading to understand or to show off?

B: What's the difference? As long as people know what I'm reading.

Tiếng Việt

A: Dạo này đọc gì rồi?

B: The Second Sex, Infinite Jest. Mấy cuốn kinh điển ấy.

A: Đọc hết chưa?

B: Chưa, nhưng phải biết chứ. Không đọc mấy cuốn này thì sao gọi là có gu?

A: Thế đọc để hiểu hay để khoe?

B: Khác gì nhau đâu. Miễn là người ta biết mình đọc gì.