Reverse Parenting - “Gừng càng già càng cay” hay “Con hơn cha là nhà có phúc”?

Có một cuốn sách khá thú vị mang tên Get Ready, Mama! của nữ tác giả người Úc Sharon Giltrow, kể về một ngày đặc biệt khi cô con gái bất ngờ trở thành người chăm sóc, hướng dẫn và nhắc nhở mẹ mình làm mọi thứ. Đọc đến đây bạn nghĩ ngay đến hiện tượng Parentification? Không hẳn! Còn có một khái niệm khác mang tên Reverse Parenting nói về hiện tượng này.

1. Reverse Parenting là gì?

Có một khái niệm mang tên (“phụ huynh hóa”). Nó xảy ra khi ba mẹ khi ở thế yếu bắt buộc phải nhờ đến con cái gánh vác những trách nhiệm quá lớn so với tuổi, chẳng hạn như kiếm tiền, chăm sóc (thể chất hoặc tinh thần) cho ba mẹ do những khủng hoảng, biến cố, nhìn chung là thường gắn với những bối cảnh tiêu cực.

Tuy nhiên, Reverse Parenting là sự đảo ngược vai trò mang tính chủ động và tích cực hơn. Đó là không gian ba mẹ không còn cho mình là người “đúng trong mọi hoàn cảnh”, “đặt đâu con ngồi đấy”, cũng không tồn tại những “bài ca muôn thuở” như “con cãi cha mẹ trăm đường con hư.” Ở đó, cha mẹ cho phép con cái được phản biện, hướng dẫn và bảo vệ mình trong những khía cạnh mà họ không thể nào nhạy bén bằng thế hệ trẻ.

Điểm sáng của Reverse Parenting là nó không làm mất đi vai trò của ba mẹ. Thay vào đó, nó tạo ra một mối quan hệ bình đẳng và gần gũi hơn, nơi cả hai thế hệ đều có thể học hỏi từ nhau. Ba mẹ vẫn truyền lại kinh nghiệm sống, còn con cái mang đến những góc nhìn mới và kỹ năng phù hợp cho ba mẹ mình.

2. Nguồn gốc của Reverse Parenting

Bản chất của Reverse Parenting không mới. Vào thập niên 1970, trong quyển Culture and commitment: a study of the generation gap, nhà nhân chủng học Margaret Mead đã đưa ra lý thuyết về sự dịch chuyển văn hóa toàn cầu. Bà chia lịch sử nhân loại thành 3 giai đoạn, trong đó giai đoạn thứ ba chính là Prefiguration Culture (Văn hóa tiền định hình).

Bà dự báo rằng sẽ có một thời điểm mà tốc độ thay đổi của công nghệ và xã hội diễn ra nhanh đến mức những kinh nghiệm cũ của người lớn không còn đủ để giải quyết các bài toán của tương lai. Trong thế giới đó, để không bị bỏ lại phía sau, thế hệ đi trước bắt buộc phải quay ngược lại học hỏi từ thế hệ đi sau.

Đến hiện tại, sự bùng nổ của internet, mạng xã hội hay AI đã chính thức biến lời dự báo của bà trở thành sự thật. Những quan niệm xưa như “Gừng càng già càng cay”, giờ đây vẫn đúng ở một số trường hợp, nhưng thứ quyết định trải nghiệm và kiến thức có lẽ không dừng lại ở tuổi tác. Nhiều bậc ba mẹ cởi mở muốn cập nhật có thể chủ động nhờ đến sự hướng dẫn hoặc hỏi ý kiến từ con.

3. Vì sao nó phổ biến?

AI đang dần trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hiện đại. Sự phát triển vượt bậc đó, mặt khác, lại đẩy người lớn tuổi, có thể là ba mẹ, ông bà mình, đối mặt với những rào cản công nghệ và gặp không ít khó khăn trong việc thích nghi với một thế giới thay đổi quá nhanh, nơi một thông tin có thể trở nên lỗi thời chỉ sau một đêm. Muốn cập nhật tin tức, muốn edit video, muốn mua hàng Shopee, Tiktok Shop, muốn hiểu "flex", "chầm kẽm" mà giới trẻ thường hay nói đến là gì, phải hỏi con cái! Điều này thúc đẩy Reverse Parenting hình thành.

Không đâu xa xôi, chúng ta có thể chứng kiến sự chật vật của nhiều ba mẹ thông qua phóng sự Bẫy 2 về hợp đồng kỳ nghỉ mà VTV vừa phát sóng. Vai trò của con cái trong bối cảnh này vô cùng quan trọng. Bên cạnh việc hướng dẫn ba mẹ sử dụng các công cụ số hay nhận diện những chiêu trò dẫn dụ ngày một tinh vi, bản thân con cái chúng ta còn cần dành thời gian lắng nghe, trò chuyện và đồng hành cùng ba mẹ trong quá trình thích nghi với công nghệ, để họ không chỉ tự tin hơn trước những thay đổi của xã hội mà còn giảm thiểu nguy cơ họ trở thành mục tiêu của lừa đảo - những kẻ lợi dụng trục lợi dựa trên cảm giác cô đơn và tâm lý không muốn bị bỏ lại phía sau của những người đã bước đến độ tuổi xế chiều.

4. Làm sao để đảo ngược vai trò, nhưng không ai bị tổn thương?

Dù có nhiều mặt tích cực, nhưng hành trình này cũng sẽ không dễ dàng. Vì không phải ai cũng sẵn sàng tiếp nhận ý kiến từ con cái, thậm chí một vài ba mẹ khi nhờ con hướng dẫn quá nhiều còn sinh ra cảm giác bất lực và lo sợ mình trở thành gánh nặng.

Tiến sĩ Lê Nguyên Phương từng nói “Gia đình không tồn tại cuộc đua về trải nghiệm, kiến thức, quyền lực giữa cha mẹ - con cái, ai hơn ai. Tình yêu là quyền lực mạnh mẽ nhất.” Do đó, điều quan trọng không phải là ai biết nhiều hơn, mà là cách những kiến thức ấy được chia sẻ như thế nào. Thay vì sửa hoặc cố gắng thay đổi ba mẹ bằng thái độ sốt ruột hay những câu nói như “Con nói rồi mà”, “Sao ba mẹ ngây thơ vậy?”, thì chúng ta có thể xem việc hướng dẫn ba mẹ như cách ba mẹ từng kiên nhẫn với mình: dạy mình tập đi, tập đọc hay làm những phép tính đầu tiên từ thời Tiểu học. Sự kiên nhẫn ấy đôi khi còn có giá trị hơn chính kiến thức được truyền đạt.

Một vài cách bạn có thể áp dụng để hướng dẫn ba mẹ một cách cởi mở hơn:

Trao đổi “chiêu thức”

“Con chỉ mẹ cách edit video trên CapCut để đăng TikTok, đổi lại mẹ chỉ con công thức muối dưa cà ngon nha.” Cách tiếp cận này giúp việc học hỏi trở thành một cuộc trao đổi thay vì một chiều và cho ba mẹ thấy rằng họ vẫn luôn có giá trị trong cuộc sống của bạn.

Đừng “hướng dẫn”, hãy “rủ rê”

Bạn có thể sử dụng chiến thuật “nhờ vả ngược”. Nghĩa là thay vì chủ động dạy ba mẹ cách dùng AI hay check var lừa đảo, hãy “rủ rê” họ bằng cách: “Cái công cụ AI này đang hot lắm, nó viết được thơ lục bát luôn, ba thử test hộ con xem có chuẩn không?”, “Mẹ nhìn giúp con ảnh này là AI hay là thật vậy ạ?” Khi ba mẹ tiếp cận công nghệ với tâm thế của một “giám khảo” hoặc một người trải nghiệm thử, rào cản e ngại sẽ biến mất.

Tạo một không gian cởi mở để chia sẻ trong gia đình

Cuối cùng, quan trọng nhất vẫn là những thành viên thoải mái chia sẻ những vấn đề trong cuộc sống với nhau. Dẫu biết rằng ở góc độ con cái, có những chuyện vì không muốn ba mẹ lo lắng nên chúng ta cũng giấu nhẹm đi, nhưng việc chủ động chia sẻ trước sẽ tạo không gian cho ba mẹ thoải mái làm điều đó ngược lại.

Có thể là một nhóm Zalo chung của gia đình để mọi người kể chuyện thường ngày, gửi những tin tức thú vị hoặc hỏi ý kiến khi nhận được một cuộc gọi, đường link hay lời mời đầu tư đáng ngờ. Dần dần khi việc trao đổi trở thành thói quen, ba mẹ cũng sẽ chủ động tìm đến con cái hơn mỗi khi gặp những tình huống khiến mình nghi ngại.