Tranh cãi về ADHD: Mượn cớ sống vô kỷ luật hay xã hội vẫn chưa hiểu đúng?

1. Chuyện gì đã xảy ra?

Một công bố dữ liệu quy mô lớn vào cuối tháng 09/2026 từ JAMA Psychiatry cho thấy sự khác biệt về mặt triệu chứng giữa nhóm người được chẩn đoán ADHD ngày nay và người bình thường đã thu hẹp đáng kể so với 10 năm trước. Kết luận này gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc tiêu chuẩn chẩn đoán y khoa dường như đang bị mở rộng quá đà, làm xóa mờ ranh giới giữa bệnh lý thực sự và những phản ứng tâm lý thông thường.

Song song đó, phóng sự điều tra trên kênh Channel 4 (Anh) cùng các bài phân tích trên Journal of Social Media Research đồng loạt vạch trần cách các thuật toán mạng xã hội như TikTok hay Facebook đẩy mạnh nội dung ADHD. Các video ngắn biến những căn bệnh phức tạp thành danh sách biểu hiện siêu đơn giản, kích thích người xem tự gán nhãn cho chính mình.

Từ đó, trên không gian mạng xã hội, nhiều phản ứng và tranh luận gay gắt đã diễn ra xoay quanh câu hỏi: ADHD có là cớ sống vô kỷ luật?

2. Vì sao dư luận lại phản ứng gay gắt?

Phản ứng giận dữ của công chúng không xuất hiện tự nhiên, mà tích tụ từ những bức xúc thực tế trong cuộc sống hàng ngày.

Đầu tiên là vấn nạn tự chẩn đoán (Self-diagnosis) qua những video ngắn 30 giây. Hàng loạt video ngắn giản lược hóa ADHD thành những thói quen đời thường như lướt điện thoại đêm, hay quên chìa khóa, lười dọn nhà hay dễ mất tập trung. Việc người người nhà nhà tự nhận bị ADHD sau vài clip ngắn khiến thuật ngữ y khoa này bị tàn phá về mặt giá trị.

@yoleendadong

How could you forget to text a friend back my memory of a goldfish

♬ original sound - LeendaDong

Thứ hai, nhiều người bất bình khi chứng kiến đồng nghiệp hay bạn bè lạm dụng câu nói “tôi bị ADHD” để bào chữa cho việc đi trễ, làm việc cẩu thả, thất hứa hoặc vô trách nhiệm, đồng thời ép người xung quanh phải liên tục chịu đựng và thông cảm.

Song song đó, việc mắc chứng ADHD bị biến thành một “tính cách ngầu”, một trend thời thượng của giới trẻ nhằm tỏ ra đặc biệt đã làm tầm thường hóa một chứng rối loạn thực sự gây nhiều đau khổ.

Sự nhiễu loạn thông tin khiến xã hội hoài nghi tính thực tế của căn bệnh. Hậu quả là những người mắc ADHD nặng bị tước đi sự cảm thông chân thành, đồng thời phải đối mặt với tình trạng khan hiếm thuốc điều trị nghiêm trọng do nhu cầu thị trường bị thổi phồng.

3. Tiếng nói từ giới chuyên môn và cộng đồng ADHD trước làn sóng chỉ trích

Trước sự lên án dồn dập từ công chúng, các bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý học và chính những người mắc ADHD đã lên tiếng đáp trả. Họ khẳng định phản ứng gay gắt của dư luận có lý do nhưng cũng đã quá đà.

Góc độ có lý nằm ở việc lên án các video giật gân, hành vi tự gán nhãn vô căn cứ hay việc lạm dụng bệnh lý để bào chữa cho sự cẩu thả. Tuy nhiên, việc đánh đồng tất cả những người nói về ADHD đều là “đu trend” hay giả vờ đã vô tình đẩy những người mắc rối loạn thực sự vào thế bị hoài nghi, khiến họ thấy xấu hổ, cô lập và không dám tìm kiếm sự giúp đỡ y tế.

Để phản biện lại làn sóng chỉ trích, các chuyên gia và người trong cuộc đưa ra bốn luận điểm chính:

1. Sự gia tăng chẩn đoán là do “phát hiện bù” cho quá khứ

Giới y khoa chỉ ra rằng số ca ADHD tăng không phải do tự dưng sinh ra bệnh, mà do sự nâng cao nhận thức ở những nhóm từng bị bỏ sót. Trước đây, tiêu chuẩn chẩn đoán cũ tập trung chủ yếu vào trẻ em nam hiếu động. Phụ nữ và người trưởng thành mắc dạng “giảm chú ý không tăng động” (Inattentive type) thường bị bỏ qua và chịu gán nhãn là lười biếng, hậu đậu hay mơ mộng. Việc chẩn đoán tăng hiện nay thực chất là sự trả nợ cho hàng thập kỷ bị chẩn đoán thiếu.

2. Góc nhìn Đa dạng thần kinh (Neurodiversity) và giá trị của mạng xã hội

Dù tồn tại nhiều nội dung hời hợt, không thể phủ nhận nhờ mạng xã hội mà hàng triệu người trưởng thành lần đầu tiên hiểu được nguồn gốc sự chật vật của mình. Việc nhận diện ra ADHD giúp họ ngừng tự dằn vặt và giảm nguy cơ trầm cảm kéo dài.

3. Sự khác biệt giữa “Lười biếng” và “Rối loạn chức năng điều hành” (Executive Dysfunction)

Cộng đồng người bệnh nhấn mạnh ranh giới rõ rệt giữa việc lười (chọn không làm) và rối loạn chức năng điều hành (rất muốn làm nhưng não bộ không thể kích hoạt hành động). Sống chung với ADHD gây tổn thất rất thực tế về tài chính, sự nghiệp và mối quan hệ, hoàn toàn không phải thứ để làm màu.

4. Môi trường hiện đại vắt kiệt bộ não ADHD

Các nhà nghiên cứu xã hội chỉ ra rằng nhịp sống dồn dập, thông báo điện thoại liên tục và áp lực đa nhiệm của thế giới hiện đại đang bộc lộ rõ rệt hơn những điểm yếu vốn có của bộ não ADHD. Nhận thức của xã hội cần thay đổi để hỗ trợ sự đa dạng về thần kinh thay vì bắt mọi người phải khớp vào một khuôn mẫu duy nhất.

4. Bản chất sâu xa của cuộc tranh luận: Thuốc điều trị và khoảng cách chẩn đoán

Ẩn sau những tranh cãi bề nổi là những xung đột sâu sắc về mặt y khoa và trải nghiệm sống của người bệnh.

Xã hội thường lầm tưởng rằng có thuốc rồi thì người ADHD chỉ cần uống vào là sẽ “bình thường”, đúng giờ và làm việc chỉn chu; nếu vẫn thất hứa thì đó là do họ lười biếng hoặc không chịu dùng thuốc.

Tuy nhiên, thuốc kích thích thần kinh chỉ giúp tăng cường Dopamine tạm thời trong 4 đến 12 tiếng chứ không phải chất chữa dứt điểm. Không ai có thể dùng thuốc 24/7 vì nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng như mất ngủ, tăng huyết áp và sụt cân. Thuốc cấp cho người bệnh “băng thông não bộ” để tập trung nhưng không tự động cài đặt kỹ năng quản lý thời gian. Khi hết hiệu lực thuốc, hiện tượng bật ngược triệu chứng (ADHD Rebound) xuất hiện khiến rối loạn chức năng điều hành quay trở lại vô cùng mạnh mẽ.

Sự khác biệt giữa chẩn đoán sớm và chẩn đoán muộn cũng đẩy mạnh tranh luận này. Người được chẩn đoán từ nhỏ được gia đình hỗ trợ, tiếp cận y tế kịp thời và rèn luyện các chiến lược ứng phó từ sớm nên ít chịu tổn thương tâm lý. Ngược lại, người chẩn đoán ở tuổi trưởng thành đã trải qua hàng chục năm sống trong sự tự dằn vặt với niềm tin cố hữu rằng mình là kẻ kém cỏi và vô trách nhiệm, dẫn đến sự tích tụ chấn thương tâm lý, trầm cảm và kiệt sức tâm thần (ADHD burnout).

Vậy nên, khi người chẩn đoán muộn muốn lên tiếng chia sẻ trên mạng xã hội như một cách tự chữa lành, dư luận bên ngoài lại đánh giá họ là “đu trend, lắm chuyện”. Và thậm chí, một số người được chẩn đoán sớm, đáp ứng thuốc tốt và tập được tính kỷ luật có thể vô tình phán xét một người chẩn đoán muộn.

Vài lời từ một người trong cuộc

Là một người mắc ADHD được phát hiện ở tuổi trưởng thành (sau một đợt nhiễm COVID-19 khiến các triệu chứng suy giảm trí nhớ và mất tập trung tăng nặng), tôi nhìn cuộc tranh cãi này với một sự giằng xé nhất định. Tôi không thấy mình có tư cách để viết một lời tạm kết cho tranh cãi này.

Một mặt, tôi biết một người mắc chứng ADHD rất khó khăn đáp ứng một số kỳ vọng của xã hội ra sao. Mặt khác, tôi hoàn toàn hiểu sự bức xúc và ức chế của những đồng nghiệp phải gánh vác công việc thay cho một người không hoàn thành nhiệm vụ, đặc biệt trong bối cảnh làn sóng cắt giảm nhân sự (layoff) buộc mỗi cá nhân phải gánh vác công việc gấp nhiều lần ngày trước. Nhất là khi tôi lại còn chủ động từ bỏ việc dùng thuốc.

Tôi từng có thời gian điều trị bằng thuốc, nhưng rồi quyết định dừng lại vì nhiều lý do. Tác dụng phụ khiến cơ thể tôi mệt mỏi, nôn nao, làm tăng nặng các triệu chứng bệnh bao tử sẵn có của mình.

Hơn nữa tại Việt Nam, các loại thuốc điều trị ADHD phổ biến nhất (như Concerta hay Ritalin) được xếp vào nhóm thuốc hướng thần quản lý đặc biệt. Theo quy định của Bộ Y tế, đơn thuốc hướng thần chỉ có hiệu lực tối đa trong 30 ngày (hoặc ngắn hơn tùy chỉ định). Dược sĩ nhà thuốc bắt buộc phải đối chiếu đơn gốc còn hiệu lực và lưu hồ sơ nghiêm ngặt.

Để có thuốc uống liên tục, bạn buộc phải tuân thủ một quy trình kỷ luật cao: đặt lịch khám định kỳ đúng hạn, nhớ ngày hẹn, đến bệnh viện xếp hàng lấy đơn mới và đi mua thuốc trước khi hết liều cũ. Tuy nhiên, chính ADHD lại khiến tôi dễ quên lịch, trì hoãn việc đặt hẹn, làm mất đơn thuốc hoặc đợi đến khi hết sạch thuốc mới cuống cuồng đi khám.

Và kể cả khi tôi thực sự tuân thủ được lịch trình này thì ở Việt Nam cũng khan hiếm thuốc Concerta hay Ritalin do thủ tục nhập khẩu thuốc kiểm soát đặc biệt kéo dài.

Nam Cao từng viết: Một người đau chân có lúc nào quên được cái chân đau của mình để nghĩ đến một cái gì khác đâu? Nhưng là một người từng chạy đến nhiều nhà thuốc để mua những viên thuốc giúp mình sinh hoạt “bình thường”, tôi đã nản lòng tự hỏi: cuộc đời mình đâu thể chỉ sống để quản lý hội chứng này?

Và hơn tất cả, tôi sợ cảm giác phụ thuộc vào thuốc, sợ rằng nếu một ngày không có thuốc, tôi sẽ trở thành một kẻ hoàn toàn vô dụng.

Trải nghiệm thực tế đó giúp tôi nhận ra những hiểu lầm phổ biến mà người bên ngoài thường mắc phải:

• ADHD không phải là một bệnh lý tâm lý hay cảm xúc nhất thời, mà là một rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng điều hành hành vi.
• Thuốc điều trị ADHD (nhóm kích thích thần kinh) không phải là thuốc chữa dứt điểm.
• ADHD không chỉ có một dạng. Thực tế hội chứng này có 3 dạng: Tăng động - Bốc đồng, Giảm chú ý, và Dạng kết hợp. Dạng Giảm chú ý (Inattentive type) rất phổ biến ở phụ nữ và trẻ em gái. Vì họ không quậy phá ra bên ngoài mà chỉ lặng lẽ mơ mộng, quên đồ, phân tâm nên thường bị bỏ sót chẩn đoán cho đến khi trưởng thành.
• Bản chất của ADHD không phải là thiếu khả năng tập trung, mà là không thể điều tiết sự tập trung. Khi đối mặt với việc họ cảm thấy nhàm chán, bộ não sẽ rút cạn năng lượng. Nhưng khi gặp đúng chủ đề yêu thích hoặc công việc có kích thích cao, người ADHD có thể rơi vào trạng thái Siêu tập trung (Hyperfocus) trong nhiều giờ liền đến mức quên ăn, quên ngủ và bỏ qua mọi thứ xung quanh.

Thành thật mà nói, hành trình sống chung với ADHD của tôi chưa bao giờ là một ngõ hẹp. Vì tôi có nhiều sở thích, kết hợp với trạng thái siêu tập trung do ADHD giúp tôi làm được nhiều điều mà chính mình cũng không ngờ tới. Việc chủ động đi khám khi có nghi ngờ giúp tôi đọc vị được những cơ chế hành vi của chính mình để từ đó điều chỉnh.

Vậy nên, tôi tin rằng điều đúng đắn nhất mỗi người nên làm là dừng việc tự chẩn đoán qua vài video ngắn trên mạng và hãy tìm đến các chuyên gia y tế uy tín. Việc thăm khám chuyên môn không chỉ giúp bạn nhận được sự hỗ trợ bài bản, mà còn tránh việc nhầm lẫn ADHD với những rối loạn hay vấn đề tâm lý khác có biểu hiện tương tự.