5 giai đoạn, 8 vai trò - Bạn đang ở đâu trong mô hình “Cầu vồng cuộc sống - nghề nghiệp”?

Xã hội hiện đại dường như đang đặt chúng ta trước ngày càng nhiều kỳ vọng về việc trở thành “một phiên bản tốt hơn” của chính mình.

Bạn cần xây dựng một sự nghiệp đủ tốt, liên tục học hỏi để không bị bỏ lại trước sự thay đổi của công nghệ và thị trường. Bạn cần trở thành một người con biết quan tâm đến gia đình, một người bạn đời có trách nhiệm, một người có tài chính đủ ổn định để mua nhà, mua xe. Đồng thời, bạn cũng được nhắc nhở rằng phải biết yêu thương bản thân, tận hưởng hiện tại và không đánh mất chính mình trên hành trình sự nghiệp.

Một ngày vốn chỉ có 24 giờ. Năng lượng và sự tập trung của chúng ta có giới hạn. Tuy nhiên, vì luôn được kỳ vọng phải cùng lúc tồn tại trong nhiều vai trò khác nhau nên đôi khi điều khiến ta cảm thấy mất cân bằng không phải do chưa đủ cố gắng, mà là chưa nhận ra vai trò nào đang cần được ưu tiên trong từng giai đoạn của cuộc đời.

Đây cũng là góc nhìn mà mô hình “Cầu vồng cuộc sống - nghề nghiệp” (Life-Career Rainbow) của nhà tâm lý học nghề nghiệp Donald E. Super muốn gợi mở. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu 8 vai trò và 5 giai đoạn trong cuộc đời, được biên soạn bởi đội ngũ sáng tạo nội dung của Mind Tools.

Sự nghiệp không đơn thuần chỉ là công việc

Nhà tâm lý học Donald E. Super, tác giả cuốn “Tâm Lý Nghề Nghiệp” (1957), đã sáng tạo và hoàn thiện mô hình “Cầu vồng cuộc sống - nghề nghiệp” nhằm minh họa cho những con đường phát triển sự nghiệp đa dạng. Dựa trên mô hình nguyên mẫu của ông, đội ngũ sáng tạo nội dung của Mind Tools đã có một số cân chỉnh để phù hợp với các khuôn mẫu công việc phức tạp hơn ngày nay.

Khi nhắc đến “sự nghiệp”, nhiều người thường nghĩ đến chức danh, mức lương, vị trí hoặc thành tựu,… nhưng Donald E. Super đưa ra một cách nhìn rộng hơn. Theo ông, hành trình sự nghiệp không chỉ là quá trình lựa chọn một nghề nghiệp, mà là sự phát triển của một con người trong suốt cuộc đời thông qua nhiều vai trò khác nhau như:

• Người lao động (worker);
• Người con (child);
• Người học (student);
• Người bạn đời (spouse);
• Cha/mẹ (parent);
• Công dân (citizen);
• Người dành thời gian cho sở thích và nghỉ ngơi (leisurite);
• Người chăm sóc tổ ấm (homemaker).

Những vai trò này không tồn tại tách biệt. Chúng cùng xuất hiện, thay đổi mức độ quan trọng và ảnh hưởng lẫn nhau theo từng giai đoạn cuộc đời. Một người ở tuổi 30 có thể vừa là một nhân viên đang xây dựng sự nghiệp, vừa là một người con cần chăm sóc cha mẹ, một người bạn đời đang xây dựng gia đình và một người học đang cố gắng cập nhật kĩ năng mới.

Vấn đề không phải là bạn cần làm tốt tất cả mọi vai trò cùng lúc, mà là xác định được đâu là vai trò cần được ưu tiên trong từng giai đoạn.

Bạn đang ở đâu trong 5 giai đoạn cuộc đời?

Trong mô hình của Super, quá trình phát triển nghề nghiệp thường được chia thành 5 giai đoạn chính.

1. Phát triển – Growth (phổ biến từ khi sinh ra đến khoảng 14 tuổi)

Giai đoạn này tập trung vào sự phát triển thể chất. Bên cạnh đó, đây còn là lúc bạn bắt đầu hình thành những suy nghĩ đầu tiên về giá trị của bản thân cũng như tìm ra các sở thích, tài năng và khả năng của chính mình.

2. Khám phá – Exploration (phổ biến từ khoảng 15 đến 24 tuổi)

Đây là giai đoạn bạn bắt đầu khám phá các lĩnh vực nghề nghiệp khác nhau và có thể học được điều gì là bí kíp thành công trong sự nghiệp. Trong thời kỳ này, bạn càng học hỏi, càng hiểu rõ và càng cam kết hơn với các lựa chọn nghề nghiệp mà mình muốn theo đuổi.

Đến cuối chặng đường bạn sẽ chủ động phân tích và đánh giá lại lựa chọn nghề nghiệp của mình dựa trên kỹ năng, tài năng, sở thích cũng như kỳ vọng của bản thân về lương bổng, thời gian làm việc, phúc lợi và các cơ hội thăng tiến.

Tuy nhiên, ở giai đoạn này, định hướng tương lai cũng không hẳn rõ ràng. Bạn có thể thử một nghề rồi phát hiện ra nó không thật sự phù hợp. Hoặc, bạn có thể làm việc trong thị trường lao động tự do (gig economy) để khai phá thêm nhiều cơ hội mới.

Vì vậy, dù giai đoạn “Khám phá” thường diễn ra ở độ tuổi 14 đến 25, bạn hoàn toàn có thể quay lại thời kỳ này mỗi khi cần nhìn nhận và tái định hình sự nghiệp.

3. Thiết lập – Establishment (phổ biến từ khoảng 25 đến 44 tuổi)

Giai đoạn này bắt đầu khi cá nhân đã có chuyên môn vững vàng và đóng góp tích cực cho xã hội. Điểm đặc trưng của thời kỳ này là trách nhiệm gánh vác lớn hơn cùng định vị bản thân gia tăng. Dù vậy, đây cũng là lúc nhiều người phải đối mặt với nguy cơ tụt dốc giữa sự nghiệp hoặc tâm lý khủng hoảng tuổi trung niên.

4. Duy trì – Maintenance (phổ biến từ khoảng 45 đến 64 tuổi)

Bước vào giai đoạn này, bạn vừa phải duy trì thành quả cho sự nghiệp hiện tại, vừa cần tích cực bồi dưỡng chuyên môn nhằm củng cố lợi thế cạnh tranh.

5. Giảm sút - Disengagement (phổ biến khoảng sau 65 tuổi)

Tại đây, bạn có thể chọn sống chậm lại hoặc nghỉ hưu, nếu muốn. Khi việc kiếm sống không còn là ưu tiên hàng đầu, bạn sẽ có thêm quỹ thời gian dành trọn cho các vai trò khác như người dành thời gian cho sở thích và nghỉ ngơi (leisurite), người chăm sóc tổ ấm (homemaker) và công dân (citizen).

Song, ngày nay, hành trình sự nghiệp thường có nhiều biến số và khó dự đoán hơn. Có người đạt tới sự ổn định ngay từ tuổi 30 nhờ đi làm sớm và tích lũy được nhiều kinh nghiệm trong những năm đầu đời. Có người đã về hưu nhưng vẫn tràn đầy nhiệt huyết, tiếp tục bước vào giai đoạn “Khám phá” lần 2, lần 3 thông qua việc học hoặc trải nghiệm một công việc mới. Sự phát triển của công nghệ thông tin, một cách tích cực, đã trao cơ hội đến tất cả mọi người.

Vậy nên, bạn hoàn toàn có thể tự điều chỉnh “chiếc cầu vồng” sao cho tương thích với bản thân mà không cần tự gò ép theo các giai đoạn hay cột mốc độ tuổi thông thường, hoặc thậm chí là có thể chủ động giản lược những giai đoạn không còn phù hợp. Dù sự lệch chuẩn này có thể tạo ra áp lực tâm lý khi đi ngược số đông, điều cốt lõi vẫn là niềm hạnh phúc khi bạn tận hưởng trọn vẹn chặng đường dành riêng cho mình.

Bạn cần ưu tiên điều gì trong 8 vai trò cho từng giai đoạn?

Đôi khi, chúng ta thường vô tình hay thậm chí là cố ý ôm đồm quá nhiều thứ vì tinh thần trách nhiệm hoặc kỳ vọng dành cho bản thân. Đó cũng là một trong những nguyên nhân khiến ta rơi vào trạng thái kiệt sức hoặc không thể hoàn thành đến nơi đến chốn từng vai trò. Do đó, Sông An khuyến khích bạn đọc qua 8 vai trò dưới đây và chọn ra 2 vai trò bạn cần ưu tiên nhất trong khoảng thời gian sắp tới.

Khi thực hiện bài tập này, hãy nhớ rằng không có một công thức chung cho việc bạn nên ưu tiên vai trò nào. Mỗi người trưởng thành trong những hoàn cảnh gia đình, xã hội, giáo dục và điều kiện cá nhân khác nhau, vì vậy lựa chọn ở từng giai đoạn cũng sẽ khác nhau.

Một vai trò không được ưu tiên không có nghĩa là vai trò đó không quan trọng. Thay vì bị giới hạn bởi định kiến thì Sông An hi vọng bạn hãy thử nhìn nhận rằng mỗi lựa chọn đều phản ánh một sự ưu tiên phù hợp với hoàn cảnh và giá trị của chính mình ở từng thời điểm.

Lưu ý: Mô hình “Cầu vồng cuộc sống - nghề nghiệp” nguyên bản bao gồm 6 vai trò. Tùy vào từng phiên bản nghiên cứu và bối cảnh văn hóa, các vai trò còn lại được mở rộng và phát triển sau này.

Người lao động (worker)

Vai trò liên quan đến công việc được trả lương và đóng góp thành tựu cho xã hội.

Đây thường là vai trò được xã hội chú ý nhiều nhất, nhưng không phải lúc nào cũng là vai trò quan trọng nhất trong mọi giai đoạn.

Người con (child)

Vai trò này bắt đầu từ khi một người được sinh ra và gắn liền với mối quan hệ giữa họ và cha mẹ trong suốt cuộc đời.

Khi còn nhỏ, chúng ta dành phần lớn thời gian và sự phụ thuộc cho vai trò này. Khi trưởng thành, đa phần sự hiện diện trong vai trò người con thường giảm dần khi ta bắt đầu xây dựng cuộc sống riêng. Tuy nhiên, ở giai đoạn sau của cuộc đời, đặc biệt khi cha mẹ bước vào tuổi già, vai trò này trở nên quan trọng trở lại khi chúng ta dành nhiều thời gian và năng lượng hơn để quan tâm, chăm sóc họ.

Người học (student)

Vai trò này bắt đầu từ những năm đầu đời khi một người tham gia vào quá trình giáo dục và có thể tiếp tục xuất hiện trong suốt cuộc đời. Ngày nay, việc học không chỉ giới hạn trong trường lớp mà còn bao gồm đào tạo nghề, học nâng cao chuyên môn và phát triển những kỹ năng mới để thích nghi với sự thay đổi của công việc.

Người học vì thế không chỉ là một danh xưng ở một giai đoạn nhất định, mà còn là thái độ duy trì sự tò mò và khả năng phát triển bản thân trong suốt hành trình nghề nghiệp.

Người bạn đời (spouse)

Đây là vai trò liên quan đến việc xây dựng và duy trì một mối quan hệ gắn bó, có sự cam kết với một cá nhân khác.

Cha/mẹ (parent)

Đây là vai trò liên quan đến việc chăm sóc, nuôi dưỡng và đồng hành cùng con cái trong quá trình trưởng thành. Mức độ hiện diện của vai trò này có thể thay đổi theo từng giai đoạn phát triển của gia đình.

Trong nhiều trường hợp, vai trò làm cha mẹ vẫn tiếp tục kéo dài khi con theo học các chương trình sau đại học hoặc quay trở về sống cùng gia đình khi trưởng thành.

Công dân (citizen)

Đây là vai trò liên quan đến việc đóng góp và kết nối với cộng đồng, xã hội hoặc những điều lớn hơn bản thân. Vai trò này có thể được thể hiện qua các hoạt động tình nguyện, tham gia đóng góp sáng kiến cộng đồng hoặc những hành động tạo ra giá trị cho người khác. Mức độ đầu tư vào vai trò này có thể thay đổi theo từng giai đoạn cuộc đời, tùy thuộc vào hoàn cảnh và nguồn lực của mỗi người.

Người dành thời gian cho sở thích và nghỉ ngơi (leisurite)

Leisurite được Donald E. Super dùng để mô tả thời gian bạn dành cho các hoạt động giải trí, sở thích cá nhân và những điều mang lại niềm vui ngoài công việc hoặc trách nhiệm thường ngày.

Dù thường dễ bị xem nhẹ, đây vẫn là một vai trò quan trọng giúp con người tái tạo năng lượng và duy trì sự cân bằng trong cuộc sống.

Người chăm sóc tổ ấm (homemaker)

Đây là vai trò liên quan đến việc xây dựng, duy trì và chăm sóc không gian sống của một người hoặc một gia đình. Nó bao gồm những công việc thường ngày như chuẩn bị bữa ăn, dọn dẹp, mua sắm, sửa chữa và tổ chức đời sống chung.

Vai trò này thường bắt đầu khi bạn rời khỏi cha mẹ để xây dựng và chăm sóc cho một tổ ấm của riêng mình.

Cùng vẽ “chiếc cầu vồng” của chính bạn

Sau khi tham khảo 5 giai đoạn và 8 vai trò trong mô hình “Cầu vồng cuộc sống - nghề nghiệp”, hãy thử kết nối với chính hành trình của mình để xem rằng ở giai đoạn hiện tại, đâu là những vai trò bạn muốn dành nhiều thời gian, năng lượng và sự hiện diện nhất. Bạn có thể bắt đầu bằng việc kết nối giai đoạn cuộc đời với 2 vai trò bạn chọn ưu tiên trong khoảng thời gian hiện tại và tương lai gần, sau đó tự suy ngẫm thêm qua một số câu hỏi:

• Vì sao hai vai trò này lại trở nên quan trọng với bạn ở giai đoạn này?
• Với những vai trò chưa được ưu tiên, liệu có điều gì bạn có thể giảm bớt, trì hoãn hoặc nhờ sự hỗ trợ từ người khác?
• Sự lựa chọn của bạn có đang đi ngược số đông? Bạn có đang cảm thấy lo lắng và điều gì sẽ giúp bạn can đảm hơn với lựa chọn của mình?
• Đâu là những nguồn lực bên ngoài và bên trong hỗ trợ bạn vững vàng trong vai trò được chọn tập trung ở giai đoạn này?

Nếu bạn muốn có thêm một không gian để chia sẻ những băn khoăn trong công việc, lắng nghe những góc nhìn khác và cùng nhìn lại hành trình phát triển của bản thân, bạn có thể tham khảo cộng đồng của Hướng nghiệp Sông An.

Cuối bài viết, Sông An tin rằng bạn sẽ sáng suốt gọi tên giai đoạn cuộc đời bạn đang đi qua cùng vai trò bạn cần tập trung để phát triển. Khi đã xác định được những điều này, bạn sẽ ít bị lung lay khi nhìn thấy những con đường phát triển khác mình cũng như tỉnh táo trước những định kiến áp đặt lên cuộc sống của bạn. Chúc bạn “chân cứng đá mềm” và luôn tin vào lựa chọn của mình trong hành trình tiếp theo trong đời!

Tài liệu tham khảo: Super, D.E. (1957). ‘Tâm Lý Nghề Nghiệp’, New York: Harper.

*Bài viết được thực hiện bởi Mỹ Anh và biên tập bởi Minh Thảo từ Hướng nghiệp Sông An