Bí quyết để vươn tới đỉnh cao trong nghệ thuật và thể thao đôi khi là sự buông bỏ

Ở cấp độ cao nhất của nghệ thuật và thể thao, thành công thường được gắn với những yếu tố quen thuộc: kỷ luật khắt khe, cường độ luyện tập cao và một khát khao vươn tới đỉnh cao gần như tuyệt đối.

Tuy nhiên, khi chúng ta chứng kiến những màn trình diễn xuất sắc, người biểu diễn dường như không cần nỗ lực, như thể thành tựu đó vốn là như vậy và không phải do gắng sức. Khoảnh khắc ấy tràn đầy sức sống và cả điều gì đó sâu sắc hơn: sự tự do.

Vì vậy, bên cạnh câu chuyện quen thuộc về kỷ luật và tham vọng, thông qua bài viết này, tôi muốn nhìn vào một khía cạnh ít hiển nhiên hơn: liệu sự buông bỏ có phải là một phần thiết yếu trong hành trình chạm tới đỉnh cao, và nếu có, nó vận hành như thế nào trong thực tế của những nghệ sĩ và vận động viên xuất sắc nhất?

Sự xuất sắc của vận động viên Alysa Liu đến từ sự buông bỏ

Sự nghiệp của Alyssa Liu là một ví dụ điển hình cho nghịch lý trên. Là một vận động viên trượt băng nghệ thuật trẻ tuổi, Liu nhanh chóng vươn lên hàng đầu với những thành tích đáng chú ý từ rất sớm. Tuy nhiên, ở thời điểm tưởng như đang ở đỉnh cao, cô lại quyết định rời bỏ thi đấu. Đây là một lựa chọn gây ngạc nhiên trong một môi trường luôn đề cao tham vọng và sự tiến lên không ngừng.

Lý do mà Alyssa Liu đưa ra lại đơn giản đến bất ngờ: cô quay trở lại chỉ để tìm lại niềm vui trượt băng.

Khi không còn bị ràng buộc bởi những mục tiêu bên ngoài, cách Alyssa Liu biểu diễn cũng thay đổi. Các chuyển động trở nên nhẹ nhàng hơn, uyển chuyển hơn, và quan trọng hơn, mang lại cảm giác tự do rõ rệt. Trong một cuộc phỏng vấn, cô diễn đạt trạng thái này một cách ngắn gọn:

Tôi có thể kết nối với mọi thứ nhưng tôi không vấn vương với bất cứ điều gì.

(“I connect with everything but I’m not attached to anything”)

Bằng cách giải phóng áp lực liên tục phải thành công, người biểu diễn có thể lấy lại được cảm giác tự do và mọi thứ trở nên tự nhiên dẫn đến sự sáng tạo hiện diện trở lại.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là kỷ luật biến mất. Ngược lại, kỷ luật vẫn rất cần thiết: vô số giờ luyện tập, lặp lại, diễn tập tạo nên nền tảng mà trên đó sự “ngẫu hứng” trở nên khả thi. Nếu không có kỷ luật, sự tự do sẽ sụp đổ thành hỗn loạn.

Những buông bỏ trong nghệ thuật của Jacquline du Pré

Ở cấp độ biểu diễn đỉnh cao, vấn đề không còn nằm ở việc có đủ kỹ thuật hay không, mà là khi nào nên ngừng sử dụng nó một cách có ý thức.

Một người nghệ sĩ có thể dành nhiều năm để trau dồi kỹ thuật, ghi nhớ bản nhạc và định hình cách biểu đạt qua nhạc cụ, tuy nhiên, trong khoảnh khắc biểu diễn, suy nghĩ quá nhiều có thể trở thành trở ngại. Việc phân tích quá mức một nốt hay một đoạn nhạc có thể phá vỡ sợi dây mỏng manh kết nối người với nhạc cụ. Ngược lại, khi tâm trí trở nên tĩnh lặng, âm nhạc thường tuôn chảy một cách tự nhiên đến đáng kinh ngạc.

Phong cách biểu diễn cello của Jacqueline du Pré thể hiện sự cân bằng bí ẩn giữa kỷ luật và sự buông bỏ. Các màn trình diễn của bà sở hữu những cung độ cảm xúc có được kiểm soát và cũng hoàn toàn tự do, như bản diễn tấu Concerto cho Cello giọng Mi thứ Op.85, hay các màn trình diễn của bản Concerto cho Cello giọng Si thứ Op.104 của bà.

Trong cách “diễn giải” của Jacqueline du Pré, âm nhạc như tự nhiên cất tiếng, dù phía sau là muôn vàn kiểm soát từ nhiều năm luyện tập.

Đối với các nghệ sĩ, những khoảnh khắc như thế này đôi khi thật hiếm hoi. Trong những giờ luyện tập dài, việc chơi nhạc đôi khi có thể cảm thấy máy móc, thậm chí gây nản lòng. Nhưng khi tâm trí ngừng tính toán từng chuyển động, âm nhạc tự mở ra và việc chơi nhạc trở thành một trải nghiệm thuần túy; một sự đắm chìm hoàn toàn đến nỗi ranh giới giữa người và âm nhạc dần mờ đi.

Buông bỏ: Một cơ chế vận hành của sự xuất sắc đến từ Phật giáo

Để hiểu rõ hơn nghịch lý này không chỉ như một cảm nhận mà như một cơ chế có thể quan sát được, có thể nhìn sang một hệ thống tư tưởng đã nghiên cứu nó từ rất sớm: Phật giáo và Thiền tông.

Thiền dạy rằng sự minh mẫn sâu sắc nhất không đến từ sức mạnh hay sự kiểm soát mà đến từ sự buông bỏ, chấp nhận một cách tĩnh lặng. Khi tâm trí ngừng níu kéo thành công hay sợ thất bại, mọi thứ bắt đầu diễn ra một cách dễ dàng đến mức kỳ diệu.

Ở Nhật Bản, các thiền sư mô tả trạng thái này là mushin (無心), nghĩa là vô tâm trí. Trong trạng thái này, tâm trí không bám víu vào suy nghĩ hay kết quả mà thay vào đó, hành động diễn ra một cách tự nhiên, như thể dòng nước tìm đường chảy xuống núi vậy.

Ở Việt Nam, thiền sư Thích Nhất Hạnh đặt trạng thái này vào những hành động cụ thể. Ông khuyên:

Khi bạn rửa bát, việc rửa bát phải là điều quan trọng nhất trong cuộc đời bạn. Cũng như khi uống trà, việc uống trà phải là điều quan trọng nhất trong cuộc đời bạn. Hãy uống trà chậm rãi và cẩn trọng, như thể nó là trục quay của Trái Đất, từ từ, đều đặn, không vội vã đuổi theo tương lai.

Việc hoàn toàn hiện diện ở hiện tại mà không phân tán sự chú ý giữa những hối tiếc của quá khứ và những lo lắng về tương lai là một trong những trạng thái khó khăn nhưng dễ mang lại cảm giác “tự do” nhất mà con người có thể đạt được.

Trong những khoảnh khắc ấy, cuộc sống trở nên tức thời và sống động, từ đó bản thân hành động sẽ trở nên trọn vẹn và đầy đủ. Ở đây, “rửa bát” hay “uống trà” hoàn toàn có thể diễn giải thành một dạng “luyện tập” cho chính trạng thái mà một nghệ sĩ hay vận động viên tìm kiếm trong khoảnh khắc biểu diễn.

Áp dụng sự buông bỏ trong Thiền tông có thể được hình dung rõ hơn qua một quan sát từ rất sớm của Trang Tử:

Khi cung thủ bắn tên không vì một giải thưởng, cung thủ có mọi kỹ năng của mình; nhưng khi cung thủ bắn để tranh đai vô địch, cung thủ trở nên hồi hộp.

Khi một người quá chú trọng đến thành công, nỗi sợ thất bại sẽ âm thầm chiếm lấy tâm trí và tâm trí bắt đầu can thiệp vào bản năng của cơ thể.

Vì vậy, triết lý này dù cổ xưa nhưng vẫn hiện hữu rõ nét trong cuộc đời của những nghệ sĩ vĩ đại như nghệ thuật của Jacqueline du Pré hay tư duy của Alyssa Liu cho thấy sự buông bỏ là thứ duy nhất có thể mở khoá tới những hình thức biểu cảm sâu sắc nhất.

Buông bỏ không đồng nghĩa với vô kỷ luật

Cũng cần lưu ý rằng: Buông bỏ không đồng nghĩa với vô kỷ luật. Bởi ở một mức độ nhất định, kỷ luật và tham vọng là điều không thể thiếu trong thi đấu và biểu diễn đỉnh cao. Nhưng khi bị đẩy đến cực điểm, chúng có thể chuyển hóa thành một dạng ám ảnh và mọi hành động đều bị chi phối bởi kết quả, và giá trị của trải nghiệm bị thay thế bằng sự đánh giá từ bên ngoài.

Xã hội đương đại thường khuyến khích trạng thái này: học sinh cạnh tranh điểm số, vận động viên theo đuổi huy chương, và nghệ sĩ tự đánh giá bản thân qua sự nhìn nhận của người khác. Mặc dù tham vọng có thể mang tới những thành tựu đáng kể, nhưng nó cũng có thể tạo ra một môi trường mà việc trải nghiệm học tập và sáng tạo dần bị đặt sau kết quả.

Với buông bỏ, Phật giáo lại mang đến một giải pháp đơn giản mà hiệu quả. Con người không còn phải vật lộn để kiểm soát mọi kết quả. Thay vào đó, họ trở thành một kênh dẫn để điều gì đó lớn lao hơn có thể xuất hiện.

Khi điều này xảy ra, ranh giới giữa kỷ luật và tự do tan biến. Người biểu diễn, nhạc cụ, âm nhạc và khoảnh khắc không thể tách rời nhau. Tiếng đàn cất lên, người trượt băng chuyển động và tâm trí trở nên tĩnh lặng. Và trong sự tĩnh lặng đó, cái tôi biến mất; chỉ còn lại âm nhạc, chuyển động và trải nghiệm thoáng qua nhưng khó quên khi hoàn toàn sống trọn vẹn trong khoảnh khắc hiện tại.