Điểm kỳ dị công nghệ: Khi AI thông minh hơn con người, xã hội sẽ ra sao?

Mới đây, thuật ngữ “điểm kỳ dị công nghệ” bất ngờ xuất hiện trên bảng tin của VTV. Khi một khái niệm từng chỉ được nhắc đến trong các hội thảo AI hay tiểu thuyết khoa học viễn tưởng được đưa lên sóng truyền hình, điều đó phản ánh một sự thật rằng: câu hỏi “AI liệu có vượt mặt con người?” không còn là chuyện của tương lai xa.

1. Điểm kỳ dị công nghệ là gì?

Điểm kỳ dị công nghệ (technical singularity) là giả thuyết về một cột mốc trong tương lai, khi robot và trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển vượt bậc, thậm chí vượt qua cả trí tuệ con người. Tại thời điểm này, AI có khả năng tự cải tiến và nâng cấp chính nó với tốc độ nhanh chóng, tạo ra một làn sóng bùng nổ công nghệ không thể đảo ngược. Sự phát triển công nghệ lúc này nằm hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát và khả năng hiểu biết của nhân loại.

Theo CEO OpenAI Sam Altman, điểm kỳ dị công nghệ đang ngày một tới gần, khi chúng ta đang sống trong guồng quay bứt phá của AI. Vị CEO gọi đây là “khoảnh khắc tuyệt vời nhất của lịch sử”, mở ra kỷ nguyên mới của những trợ lý siêu thông minh và tự chủ. Đối thủ của Sam là Elon Musk cũng có chung nhận định - ông cho rằng đến khoảng năm 2035-2036, robot lao động và AI có thể tạo ra lượng hàng hóa nhiều vô kể. Khi đó tiền bạc sẽ mất hoàn toàn giá trị, và con người sẽ đạt trạng thái “thịnh vượng tuyệt đối”.

2. Nguồn gốc điểm kỳ dị công nghệ?

Người đầu tiên sử dụng thuật ngữ “điểm kỳ dị” (the singularity) là nhà toán học John von Neumann. Từ thập niên 1950, Neumann đã dự đoán rằng, sự tiến bộ của công nghệ sẽ đưa nhân loại tiếp cận đến “một điểm kỳ dị tất yếu”, khiến cuộc sống thay đổi hoàn toàn.

Đến năm 1965, nhà toán học người Anh I. J. Good tiếp tục mở rộng, nêu rõ bản chất của hiện tượng trong bài báo khoa học có tựa đề . Ông là người đầu tiên miêu tả chính xác quá trình này: “Một cỗ máy siêu thông minh sẽ tự thiết kế ra những cỗ máy thông minh hơn nữa, và trí tuệ con người sẽ nhanh chóng bị bỏ lại phía sau”.

Thuật ngữ “điểm kỳ dị công nghệ” chính thức được sử dụng lần đầu năm 1993 trong bài luận nổi tiếng The Coming Technological Singularity của nhà toán học kiêm tác giả truyện sci-fi Vernor Vinge. Khi trình bày bài luận này trong một hội thảo của NASA, ông Vinge nhận định, việc con người tạo ra AI sẽ đánh dấu một cột mốc mà “kỷ nguyên loài người sẽ chấm dứt”, và thế giới mới sẽ không thể dự đoán trước.

Đến thập niên 2000, nhà khoa học Ray Kurzweil đã tổng hợp, hệ thống hóa các cuộc thảo luận, bài nghiên cứu và cả tiểu thuyết viễn tưởng về đề tài phát triển công nghệ. Lượng kiến thức này được ông biến thành một học thuyết khoa học đại chúng thông qua 2 cuốn sách nổi tiếng The Singularity Is Near (2005) và The Singularity Is Nearer (2024).

3. Vì sao điểm kỳ dị công nghệ lại phổ biến?

Như vậy có thể thấy, “điểm kỳ dị công nghệ” không chỉ viral bởi những phát ngôn gần đây của Sam Altman hay Elon Musk, mà còn bởi quá trình tiếp cận nó đã thực sự diễn ra trong nhiều khía cạnh cuộc sống. Điển hình là dự án Panama - một công trình mà công ty chủ quản của Claude AI là Anthropic đang thực hiện.

Theo đó, Anthropic đã thu mua hàng triệu cuốn sách giấy rồi scan lên hệ thống, sau đó tiêu hủy hoặc tái chế bản cứng gốc. Mục đích của việc này là để huấn luyện Claude với kiến thức chất lượng hơn, tránh đi vào “vết xe đổ” AI slop, tiến tới trở thành siêu AI thông minh vượt bậc. Nhưng chính việc này cũng khiến Anthropic đối mặt chỉ trích dữ dội từ công chúng, vì cho rằng cách làm này giống như họ đang muốn giữ “độc quyền” tri thức nhân loại cho AI của mình.

Bên cạnh đó, nhiều chi tiết trong 2 cuốn sách của Ray Kurzweil cũng cho thấy, các phát minh công nghệ đẩy nhanh quá trình tiếp cận điểm kỳ dị công nghệ cũng dần bước từ trang sách ra đời thực. Một ví dụ là nanobot - những robot siêu nhỏ được “cấy” vào cơ thể người qua đường tiêm hoặc uống, sau đó tự “bơi” vào vùng vỏ não, kết nối trực tiếp các tế bào thần kinh não với mạng internet và đám mây dữ liệu chung của nhân loại.

Quy trình này sẽ giúp con người nhanh chóng tìm câu trả lời cho mọi vấn đề - thay vì phải đọc sách hay tra cứu internet, họ chỉ cần “tải” thông tin cần tìm kiếm từ đám mây dữ liệu xuống não. Nói cách khác, nanobot sẽ biến chúng ta thành những siêu sinh vật có cả cảm xúc của con người lẫn năng lực vô tận của một siêu máy tính.

Nanobot tưởng chừng là chuyện xa vời của tương lai, nhưng trên thực tế, Elon Musk đã bước đầu biến nó thành hiện thực. Ông thành lập công ty Neuralink chuyên sản xuất N1 Implant - thiết bị chứa hơn 3000 cực điện siêu nhỏ được cấy trực tiếp vào vỏ não. N1 Implant sẽ bắt các xung điện từ não, dịch thành mã máy tính và gửi qua Bluetooth, giúp con người điều khiển các thiết bị điện tử mà không cần chạm tay. Dù chức năng còn hạn chế, N1 Implant được xem là có tiềm năng phát triển thành các nanobot sau này.

Một xã hội “hậu kỳ dị” sẽ ra sao?

Hiện tại rất khó có thể dự đoán cuộc sống của nhân loại sau khi “điểm kỳ dị công nghệ” diễn ra, vì các AI vẫn đang trong guồng quay phát triển không ngừng. Tuy nhiên có 2 luồng tư duy lớn diễn tả 2 bối cảnh đối nghịch của nhân loại (tạm gọi là 2 “kịch bản”):

Kịch bản tối: Con người thoái hóa, AI nắm quyền

Cụ thể, khi AI đã gánh vác toàn bộ việc tư duy, con người sẽ không cần “động não” nữa, dẫn đến mất khả năng phản biện và chỉ còn biết tiêu thụ những nội dung brainrot do AI mớm cho.

Lúc này AI sẽ thay thế con người tự đưa ra các quyết định từ nhỏ đến lớn về cả kinh tế, chính trị hay luật pháp. Viễn cảnh này đã được cảnh báo bởi các học giả Yuval Noah Harari và Nick Bostrom, và được thể hiện khá chính xác trong WALL-E - bộ phim từng đoạt giải Oscar hạng mục Phim Hoạt hình Xuất sắc nhất, và được lưu trữ trong Viện Lưu trữ phim Quốc gia Hoa Kỳ.

Kịch bản sáng: Con người và AI “hợp thể” thành siêu sinh vật

Đây là kịch bản được Ray Kurzweil, Elon Musk & các nhà công nghệ lạc quan dẫn dắt. Theo đó, khi con người và AI “hợp thể” sẽ trở thành siêu sinh vật vừa có cảm xúc con người, vừa có khả năng tính toán siêu phàm. Bên cạnh đó, việc robot sản xuất hàng hóa nhiều vô kể sẽ dẫn đến mô hình xã hội hậu khan hiếm, giải phóng con người khỏi áp lực cơm áo gạo tiền.

Và khi vừa có trí tuệ siêu việt, vừa không phải lo chạy ăn từng bữa, chúng ta có thể tập trung hoàn toàn năng lượng vào những lĩnh vực tinh hoa bậc nhất của nhân loại: khoa học, nghệ thuật hay thiền định. Cụ thể, con người sẽ sáng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật vượt bậc, tìm ra thuốc “trường sinh bất lão” đẩy lùi mọi bệnh tật, đạt tới sự tĩnh lặng tối cao trong thiền định và thiết kế các “tour khám phá vũ trụ”.

Dù vậy ở thời điểm hiện tại, khi chưa biết viễn cảnh nào sẽ diễn ra, nhiệm vụ của chúng ta vẫn là bảo vệ bộ não của mình bằng cách rèn luyện kỹ năng ngôn ngữ, khả năng tập trung sâu, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và giao tiếp xã hội ngoài đời thực. Đây vẫn sẽ là những tài sản đắt giá ở cả hiện tại và tương lai, giữ cho con người tránh xa quá trình thoái hóa.

4. Cách dùng thuật ngữ “điểm kỳ dị công nghệ”

Tiếng Anh

A: Could AI be one day smarter than human beings?

B: Maybe. We are already very dependent on AI for every day tasks. If AI becomes smart enough to outplay humans, society will reach technical singularity, and nobody could predict life afterwards.

Tiếng Việt

A: Liệu AI có thể thông minh hơn loài người không nhỉ?

B: Có thể đó. Chúng ta giờ đã phụ thuộc khá nhiều vào AI trong các công việc hằng ngày rồi. Nếu AI trở nên đủ thông minh để “out trình” loài người, xã hội sẽ tiến đến điểm kỳ dị công nghệ, và không ai đoán được cuộc sống sau đó sẽ ra sao.