Hành trình đi tìm quá khứ: Chiến dịch 500 ngày đêm và những con người thầm lặng

Cuộc hành trình ý nghĩa

Có những cuộc tìm kiếm bắt đầu bằng một tấm bản đồ. Có những cuộc tìm kiếm bắt đầu bằng một lời kể đã mờ dần theo tuổi tác. Và cũng có những cuộc tìm kiếm bắt đầu từ một mẫu ADN chỉ từ vài tế bào còn sót lại sau hơn nửa thế kỷ nằm dưới lòng đất.

Theo Quyết định 27/QĐ-BCĐQG ban hành ngày 22/3/2026, Việt Nam chính thức triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm hoàn thành thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Trong khoảng thời gian chưa đầy hai năm, chiến dịch đặt mục tiêu tìm kiếm và quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, giám định 18.000 mẫu hài cốt, đồng thời thu nhận gần 300.000 mẫu sinh phẩm của thân nhân để xây dựng ngân hàng gen phục vụ đối sánh.

Sau hơn 50 năm chiến tranh kết thúc, vẫn còn hàng chục nghìn liệt sĩ chưa được xác định danh tính. Có những bia mộ chỉ ghi vỏn vẹn dòng chữ "Liệt sĩ chưa biết tên". Có những gia đình suốt nhiều thập kỷ vẫn chưa biết người thân mình đang nằm ở đâu. Và cũng có những người con, người em đã bước sang tuổi xế chiều nhưng vẫn chưa từng có cơ hội thắp một nén nhang đúng nơi người thân yên nghỉ. Chiến dịch 500 ngày đêm được sinh ra để nối lại những khoảng trống ấy, tạo nên những cuộc hội ngộ đầy ý nghĩa với người còn sống.

Vì sao lại là 500 ngày?

Ở phía những người còn sống, thế hệ thân nhân mang nguồn gen đối chứng trực tiếp như cha mẹ hay anh chị em ruột của các liệt sĩ hiện phần lớn đều đã bước qua tuổi 70, thậm chí 90. Mỗi năm trôi qua đồng nghĩa với việc nhiều mẫu ADN gốc có nguy cơ mất đi vĩnh viễn.

Ở phía những người đã nằm lại, thời gian cũng không đứng yên. Sau hơn nửa thế kỷ dưới điều kiện khí hậu nhiệt đới và thổ nhưỡng khắc nghiệt, ADN trong hài cốt liên tục phân hủy. Việc tách chiết ngày càng khó khăn, chi phí cao hơn và khả năng thành công cũng giảm dần theo từng năm.

Chiến dịch vì thế không chỉ hướng tới dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ sắp tới. Nó còn là cuộc chạy đua để giữ lại cơ hội cuối cùng trước khi cả hai nguồn dữ liệu sinh học đều dần biến mất. Một cuộc chạy đua của con người với chiếc đồng hồ thời gian đang dần chạy ngược.

Một bộ hài cốt cần được bao nhiêu người phối hợp để có thể trả lại danh tính?

Để một người lính vô danh có thể trở về với tên gọi của mình không chỉ đơn giản là một xét nghiệm ADN hay một cuộc khai quật đơn giản. Đằng sau mỗi trường hợp được định danh là sự phối hợp của 32 đội tìm kiếm, quy tập với hơn 1.500 cán bộ, chiến sĩ, hoạt động cả trong nước, Lào và Campuchia. Xa hơn nữa là hàng nghìn con người thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, từ quân đội, công an, y tế cho đến khoa học pháp y và ngành lao động - thương binh và xã hội.

Quá trình triển khai chiến dịch là sự phối hợp của 4 nhóm lực lượng chính:

Khối Quốc phòng:

Đây là tuyến đầu tiên và cũng là tuyến nguy hiểm nhất. Nơi làm việc của họ là những tọa độ chiến trường xưa trên bản đồ, nơi mọi dấu vết gần như đã bị rừng già và thời gian xóa nhòa.

• Cựu chiến binh: Họ là nguồn cung cấp thông tin và hỗ trợ xác minh cho các lực lượng tìm kiếm. Bằng những mảnh ký ức còn lại, họ cung cấp thông tin lịch sử, đối chiếu trí nhớ thực địa với địa hình hiện tại để giúp lực lượng chức năng khoanh vùng một cách chính xác nhất.

• Bộ đội Công binh: Lực lượng này chịu trách nhiệm rà phá bom mìn, vật liệu nổ còn sót lại tại các tọa độ nghi ngờ, dọn dẹp một ranh giới an toàn tuyệt đối cho lực lượng thi công.
• Cán bộ, chiến sĩ Đội quy tập hài cốt: Dựa trên sơ đồ mộ chí và lời kể của nhân chứng, họ tổ chức tìm kiếm, khai quật và cất bốc hài cốt tại các chiến trường (cả trong nước và nước bạn - Lào, Campuchia). Công việc này đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ tột độ để bảo toàn trọn vẹn từng mẩu xương, từng kỷ vật đã nằm lại hơn nửa thế kỷ.

Khối Công an:

Khác với khối quốc phòng, lực lượng công an sẽ chủ yếu đảm nhiệm việc phối hợp rà soát dữ liệu dân cư, xác minh thân nhân, hỗ trợ thu nhận mẫu. Thách thức lớn nhất với họ là sau nhiều thập kỷ, gia đình các liệt sĩ đã di cư, thay đổi chỗ ở và nhân khẩu rất nhiều.

• Cán bộ quản lý hành chính về trật tự xã hội: Họ khai thác sức mạnh của Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để rà soát, định vị và xác minh nhân khẩu học của thân nhân liệt sĩ trên toàn quốc. Nhờ công nghệ, quá trình truy vết diễn ra với tốc độ thần tốc.
• Công an khu vực: Khi dữ liệu chỉ ra vị trí, đội ngũ cơ sở này sẽ trực tiếp phối hợp với y tế địa phương "đi từng ngõ, gõ từng nhà". Họ đến tận nơi ở của thân nhân để làm thủ tục xác minh danh tính và hỗ trợ công tác thu nhận mẫu sinh phẩm.

Khối Y tế & Khoa học Pháp y:

Tại đây, khoa học sẽ tìm cách để lần theo dấu vết của thời gian, tìm cách để trả lại danh tính cho người chiến sĩ đã khuất từ những thông tin nhỏ nhất.

• Cán bộ y tế cơ sở: Thực hiện quy trình lấy mẫu máu hoặc mẫu tế bào niêm mạc miệng của thân nhân. Họ phải đảm bảo khâu bảo quản và vận chuyển mẫu về các trung tâm giám định theo đúng quy chuẩn y tế nghiêm ngặt nhất.
• Bác sĩ pháp y: Những người trực tiếp khám nghiệm, đánh giá tình trạng hài cốt ngay sau khi cất bốc. Bằng con mắt nhà nghề, họ lựa chọn và bảo quản những nơi có khả năng tách chiết ADN thành công cao nhất, đó là phần xương hoặc răng.
• Chuyên gia công nghệ sinh học, di truyền, pháp y sinh học: Làm việc tại các trung tâm giám định ADN (như Viện Pháp y Quân đội, Viện Khoa học Hình sự). Họ đối mặt với thách thức y khoa cực đại, đó là sử dụng máy móc tối tân để tách chiết tế bào, khuếch đại gen từ các mẫu vật đã suy thoái nặng nề, từ đó lập hồ sơ di truyền để xác minh danh tính.

Khối Lao động - Thương binh & Xã hội:

Dù hệ thống máy tính có báo hai mẫu ADN trùng khớp, kết quả đó vẫn cần sự bảo chứng của các lực lượng chức năng để trả lại danh tính cho người chiến sĩ đã khuất.

• Cán bộ ngành Lao động - Thương binh và Xã hội: Khối này chủ yếu chịu trách nhiệm quản lý khối lượng khổng lồ các hồ sơ gốc của liệt sĩ. Họ trích lục thông tin báo tử, quản lý sơ đồ các nghĩa trang liệt sĩ để đối chiếu chéo. Họ là chốt chặn cuối cùng, đảm bảo tính pháp lý vững chắc và sự chính xác tuyệt đối trước khi hệ thống chính thức ghi nhận kết quả xác định danh tính và đính chính thông tin trên bia mộ.

Những cuộc tái ngộ đầy nước mắt

Theo nguồn báo của VTV vào 20h ngày 20/7 vừa qua, chiến dịch 500 ngày đêm đã quy tập được hơn 1400 hài cốt liệt sĩ. Đồng thời, các tổ công tác, lực lượng đã phát hiện 5 mộ tập thể ở Tuyên Quang và 1 khu mộ tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng và thu thập hàng chục ngàn mẫu sinh phẩm thân nhân, mở thêm cơ hội xác định danh tính cho những liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Những con số ấy không chỉ là tiến độ làm việc của chiến dịch mà còn là một hành trình rất đỗi nhân văn. Mỗi mẫu ADN được thu nhận, mỗi hài cốt được quy tập, đều là một cơ hội để trả lại tên tuổi cho những người đã nằm lại đất tổ suốt nhiều thập kỷ. Chiến dịch vì thế không chỉ “đưa các anh trở về” mà còn xoa dịu nỗi đau của nhiều gia đình. Đó là được biết người thân mình đang ở đâu và có một nấm mộ mang đúng tên của họ, đưa họ trở về với quê hương, với gia đình.