“Mưa đen” và những nguy cơ môi trường mà Iran và cả thế giới đang hứng chịu

Những cột khói đen trên bầu trời Tehran

Bầu trời quanh thủ đô Tehran của Iran hiện bị bao phủ bởi những cột khói đen khổng lồ sau các cuộc không kích nhằm vào cơ sở dầu mỏ của Iran ở phía nam và phía tây thủ đô. Các cuộc tấn công do Mỹ và Israel thực hiện đã đánh trúng nhiều kho nhiên liệu và hạ tầng năng lượng, khiến dầu cháy suốt nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày.

Những hình ảnh lan truyền từ Tehran khiến nhiều người liên tưởng đến cảnh tượng trong các bộ phim khoa học viễn tưởng về ngày tận thế: bầu trời tối sầm, khói đen cuộn lên thành cột khổng lồ. Nhưng điều khiến người dân lo lắng hơn cả là điều xảy ra sau đó.

Theo ghi nhận của CNN, sau các trận oanh tạc, một số khu vực tại Tehran đã hứng chịu những cơn mưa có màu sẫm và để lại lớp cặn dầu trên bề mặt, còn gọi là “mưa đen”. Hiện tượng này làm dấy lên lo ngại về các rủi ro môi trường và sức khỏe đối với những người đang sống dưới bầu trời đầy khói đó.

Từ Việt Nam, nhiều người có thể đang theo dõi cuộc xung đột này qua những hàng xe xếp hàng chờ mua xăng. Nhưng theo cảnh báo của các chuyên gia môi trường, những cơn “mưa đen” ở Tehran có thể là dấu hiệu đầu tiên của một chuỗi hệ quả môi trường dài hạn mà các công dân toàn cầu cũng có thể phải đối mặt.

“Mưa đen” không chỉ là nước mưa nhiễm dầu

“Mưa đen” thực chất là kết quả của một chuỗi phản ứng khí quyển. Khi các kho dầu hoặc nhà máy nhiên liệu cháy, khói không chỉ chứa dầu chưa cháy hết mà còn mang theo nhiều loại hạt ô nhiễm khác.

Các đám cháy dầu giải phóng một hỗn hợp phức tạp gồm:

• Muội than
• Hydrocarbon từ dầu
• Sulfur dioxide (SO2)
• Nitrogen oxides (NOx)
• Các hợp chất hữu cơ độc hại như PAHs (polycyclic aromatic hydrocarbons)

Những hạt này bay lên cao và hòa trộn với hơi nước trong khí quyển. Khi mây hình thành và mưa rơi xuống, các hạt ô nhiễm bị kéo theo giọt nước, tạo thành thứ nước mưa có màu đen hoặc xám sẫm, hiện tượng thường được gọi là “black rain”.

Trong trường hợp Tehran, điều này giải thích vì sao nước mưa có thể để lại lớp dầu mỏng trên xe cộ, cửa sổ hoặc đường phố.

Các chất có trong mưa đen có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe, đặc biệt với những người tiếp xúc trực tiếp:

• kích ứng mắt và da
• đau họng, ho hoặc khó thở
• làm nặng thêm bệnh hen suyễn hoặc các bệnh hô hấp

Trong một số trường hợp, các hợp chất hydrocarbon và PAHs cũng được xem là có khả năng gây ung thư nếu phơi nhiễm kéo dài. Tuy nhiên, phần lớn các triệu chứng do tiếp xúc ngắn hạn thường giảm dần khi người dân tránh tiếp xúc với mưa và khói.

Bài học từ chiến tranh Vùng Vịnh: Không chỉ “mưa đen”, cột khói làm dấy lên lo ngại về “mùa đông hạt nhân”

Những cột khói đen khổng lồ bốc lên từ các kho dầu quanh Tehran khiến nhiều người liên tưởng đến một kịch bản quen thuộc trong khoa học khí hậu: “mùa đông hạt nhân”. Đó là khi muội than từ các vụ cháy quy mô lớn bay lên tầng cao khí quyển và che khuất ánh sáng mặt trời trong nhiều năm. Tuy nhiên, tiền lệ lịch sử cho thấy điều này khó xảy ra trong các vụ cháy dầu thông thường.

Một ví dụ điển hình là Chiến tranh Vùng Vịnh (1991), cuộc xung đột giữa Iraq và liên minh gần 38 quốc gia do Mỹ lãnh đạo và được Liên Hợp Quốc phê chuẩn để giải phóng Kuwait. Khi rút khỏi Kuwait năm 1991, quân Iraq đã đốt hơn 600 giếng dầu, tạo ra những cột khói đen khổng lồ bao phủ bầu trời Trung Đông trong nhiều tháng. Khi đó, các nhà khoa học từng lo ngại rằng lượng khói này có thể gây ra một dạng “mùa đông hạt nhân thu nhỏ”. Nhưng các nghiên cứu sau chiến tranh cho thấy khói từ các đám cháy dầu không bay đủ cao để tồn tại lâu trong khí quyển toàn cầu, nên tác động khí hậu chỉ giới hạn ở quy mô khu vực.

Những gì đang diễn ra tại Tehran hiện nay cho thấy một mô hình khá giống. Các đám cháy lớn đã giải phóng một hỗn hợp dày đặc gồm muội than, hydrocarbon, sulfur và kim loại nặng vào khí quyển. Các nhà khoa học cho biết những hạt ô nhiễm này kết hợp với một hệ thống mưa đi qua khu vực đã tạo ra hiện tượng “mưa đen” trên thủ đô Iran.

Tuy nhiên, bài học từ Kuwait cho thấy điều đáng lo hơn không phải là một “mùa đông hạt nhân”, mà là những hệ quả môi trường gần mặt đất. Khói và muội từ các đám cháy dầu có thể lắng xuống đất qua mưa hoặc bụi khí quyển, mang theo các chất độc như hydrocarbon và kim loại nặng. Theo cảnh báo của các chuyên gia và cơ quan y tế, các vụ cháy kho dầu ở Tehran có thể làm ô nhiễm không khí, đất và nguồn nước, gây ra các nguy cơ lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng nếu các chất độc tiếp tục tích tụ trong môi trường.

Nói cách khác, những cơn “mưa đen” hay nỗi lo về mùa đông hạt nhân có thể là hình ảnh gây chú ý nhất của cuộc xung đột. Nhưng kinh nghiệm từ chiến tranh Vùng Vịnh cho thấy mối nguy thực sự thường nằm ở những tác động môi trường chậm và dai dẳng mà khói, dầu và các chất ô nhiễm để lại trên mặt đất sau khi các cột khói đã tan đi.

Điều đáng lo nhất nếu xung đột kéo dài

Những cơn mưa đen hay cột khói đen tại Tehran vì thế không nhất thiết là dấu hiệu của một thảm họa khí hậu toàn cầu. Tuy nhiên, chúng vẫn là lời nhắc rõ ràng về những hậu quả môi trường mà chiến tranh có thể gây ra.

Nguy cơ lớn nhất là ô nhiễm kéo dài nếu các cuộc tấn công vào cơ sở dầu mỏ tiếp tục. Cháy dầu trong thời gian dài có thể:

• làm tăng mạnh ô nhiễm không khí
• khiến các chất độc tích tụ trong đất và nước
• ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng trong nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Nếu xung đột leo thang và các cơ sở năng lượng tiếp tục bị phá hủy, các cột khói trên bầu trời Tehran có thể trở thành một vấn đề môi trường dai dẳng không chỉ cho Iran mà cho cả khu vực Tây Á. Các dòng gió tầng thấp và các hệ thống áp thấp đi qua Tây Á có thể mang theo bụi khói và hạt ô nhiễm ra ngoài Iran, trước mắt là sang Pakistan và khu vực Trung Á, và trong những điều kiện khí tượng đặc biệt, các hạt bụi mịn thậm chí có thể tiếp tục di chuyển xa hơn về phía Đông.

Khói và muội từ các đám cháy dầu có thể lan xa trong khí quyển trước khi lắng xuống đất và nguồn nước. Các hệ sinh thái nông nghiệp ở những khu vực chịu ô nhiễm có thể mất nhiều năm để phục hồi, kéo theo nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng thực phẩm và nguyên liệu nông nghiệp.

Trong một nền kinh tế toàn cầu hóa, điều đó có nghĩa là thực phẩm, nguyên liệu hay hàng hóa đi qua nhiều quốc gia trước khi đến bàn ăn của người tiêu dùng; và những cú sốc môi trường ở một nơi xa xôi đôi khi lại xuất hiện dưới dạng khan hiếm hoặc chi phí tăng cao ở một nơi khác.

Trong bối cảnh đó, những cơn “mưa đen” xuất hiện trên bầu trời Tehran hôm nay có thể chỉ là dấu hiệu môi trường đầu tiên của một chuỗi hệ quả lớn hơn. Và nếu cuộc xung đột tiếp tục leo thang, cái giá mà thế giới phải trả sẽ không chỉ được đo bằng biến động của thị trường năng lượng, mà còn bằng những tác động môi trường âm thầm lan rộng qua các hệ sinh thái và chuỗi cung ứng toàn cầu.