Nghịch lý làm việc “ngoài chuyên môn” giúp chuyên môn trở nên sắc bén

Đã bao giờ bạn tự hỏi vì sao một công việc vốn được đào tạo để làm chuyên môn thiết kế, lập trình, viết lách hay marketing, lại dành phần lớn thời gian để thương lượng, giải thích, dàn xếp và xử lý những mối quan hệ giữa con người với nhau?

Nhiều người trẻ đi làm thường xem những phần việc ấy là “ngoài luồng”: những cuộc họp kéo dài, những lần chỉnh sửa bất tận, những xung đột giữa khách hàng và đội triển khai, hay cảm giác phải đứng giữa quá nhiều bên với những kỳ vọng khác nhau. Nhưng càng bước sâu vào thế giới công việc hiện đại, người ta càng nhận ra: rất nhiều ngành nghề hôm nay không còn chỉ xoay quanh việc tạo ra sản phẩm, mà còn là khả năng điều phối những hệ sinh thái phức tạp xung quanh sản phẩm đó.

Với Xưởng Xép, một nhóm kiến trúc sư trẻ theo đuổi triết lý thiết kế hướng về “con người và bối cảnh”, công việc không dừng lại ở bản vẽ đẹp hay ý tưởng độc đáo. Để một công trình thực sự có thể tồn tại trong đời sống, họ phải liên tục làm việc giữa nhiều “thế giới” khác nhau: khách hàng, nhà thầu, chính quyền địa phương, hàng xóm quanh công trình, và cả những giới hạn rất thực tế của vật liệu hay thi công.

Nghịch lý là càng bước ra khỏi bàn làm việc để xử lý những thứ tưởng như “ngoài chuyên môn”, chuyên môn của họ lại càng trở nên sắc bén hơn.

Chuyên môn không kết thúc ở bản vẽ

Trong nhiều ngành sáng tạo, chúng ta thường có xu hướng thần thánh hóa chuyên môn kỹ thuật: một bản vẽ càng chi tiết, một ý tưởng càng phức tạp, hay một hệ thống càng hoàn hảo thì càng được xem là giỏi nghề.

Nhân, co-founder của Xưởng Xép, từng có giai đoạn dành rất nhiều thời gian cho những bản vẽ chi tiết đến từng milimet. Nhưng khi đem chúng ra công trường, một vấn đề đơn giản xuất hiện: người thợ không hiểu.

Khoảng cách giữa ý tưởng và hiện thực đôi khi không nằm ở chất lượng thiết kế, mà ở khả năng truyền đạt thiết kế cho người khác có thể thực hiện được.

Thay vì cố “ép” công trường phải vận hành theo logic của bản vẽ, Xưởng Xép chọn cách thay đổi chính phương pháp làm việc của mình. Họ giảm bớt những thao tác kỹ thuật rườm rà, dùng mô hình 3D trên điện thoại để thợ có thể trực tiếp xoay nhìn, in hình minh họa kích thước lớn, thậm chí tự tay sắp xếp gạch ngói tại hiện trường để làm mẫu.

Một công trình thực chất là mạng lưới của những cuộc thương lượng

Nếu nhìn một công trình từ xa, ta thường chỉ thấy hình khối hoàn thiện cuối cùng. Nhưng phía sau mỗi công trình là một chuỗi thương lượng liên tục giữa nhiều bên liên quan, và đôi khi phức tạp hơn rất nhiều so với việc thiết kế.

Với Xưởng Xép, vai trò của kiến trúc sư không chỉ là người tạo hình không gian, mà còn là người đứng giữa các hệ giá trị khác nhau.

Giữa thiết kế và thi công, luôn tồn tại khoảng cách. Những ý tưởng mang tính “góp nhặt”, sử dụng vật liệu không đồng nhất hay cách hoàn thiện phi tiêu chuẩn của Xưởng Xép thường khiến việc thi công trở nên khó khăn hơn. Thay vì áp đặt bản vẽ một cách tuyệt đối, nhóm chọn cách hiện diện trực tiếp tại công trường, liên tục trao đổi với đội thợ để tìm ra phương án khả thi nhất mà vẫn giữ được tinh thần thiết kế ban đầu.

Tuy vậy, thử thách lớn hơn nhiều khi làm việc với khách hàng. Trong thực tế, cảm nhận không gian tại công trường thường khác hoàn toàn so với lúc còn nằm trên giấy. Có những chi tiết chỉ khi đứng giữa nắng, gió hay bóng cây hiện hữu, nhóm mới nhận ra công trình cần thay đổi theo hướng khác. Khi đó, kỹ năng quan trọng nhất lúc bấy giờ phải là thuyết phục khách hàng tin vào những điều chưa tồn tại.

Và rồi còn một lớp thương lượng khác: chính quyền địa phương và những người hàng xóm quanh công trình.

Có dự án mà Xưởng Xép phải vẽ tới tám phương án khác nhau chỉ để dung hòa hàng loạt yêu cầu chồng chéo: chủ nhà muốn xây hai tầng nhưng quy định chỉ cho một tầng; khách muốn dùng kết cấu tiền chế nhưng địa phương không chấp thuận; hay đơn giản là những phản ứng từ hàng xóm vì cảm thấy công trình mới đang tạo ra sự mất cân bằng với khu vực xung quanh.

Ở góc độ đó, kiến trúc không còn chỉ là nghề làm ra công trình, mà bao gồm cả những công việc điều phối các mối quan hệ xã hội xoay quanh công trình ấy.

Những phần việc “ngoài chuyên môn” đôi khi mới là nơi chuyên môn trưởng thành

Với nhiều người, cảm giác bị cuốn vào các cuộc họp, chỉnh sửa liên tục hay xử lý mâu thuẫn giữa các bên thường dễ dẫn đến suy nghĩ rằng mình đang “xa rời nghề”.

Nhưng trải nghiệm của Xưởng Xép cho thấy điều ngược lại.

Theo nhóm, một phần rất lớn năng lực thiết kế của họ chỉ thực sự hình thành khi bước ra công trường, nơi mọi thứ không còn vận hành lý tưởng như trên giấy. Chính những va chạm với vật liệu thực tế, giới hạn thi công, hay phản ứng của con người mới giúp họ hiểu điều gì là cần thiết, điều gì là dư thừa và điều gì thực sự tạo nên trải nghiệm không gian.

Sau mỗi dự án, nhóm thường quay trở lại công trình để quan sát cách nó được sử dụng trong đời sống thường ngày. Những kinh nghiệm tích lũy từ việc làm việc với thợ, thương lượng với chủ đầu tư hay xử lý các vấn đề phát sinh dần trở thành nền tảng cho các quyết định thiết kế về sau.

Nói cách khác, những kỹ năng tưởng như “mềm” như giao tiếp, quan sát, thương lượng, đọc bối cảnh không nằm ngoài chuyên môn. Chúng chính là thứ khiến chuyên môn trở nên thực tế hơn, sống động hơn và có khả năng tồn tại lâu dài hơn trong đời sống.

Khi công việc không còn chỉ là tạo ra sản phẩm

Có lẽ đó cũng là thay đổi lớn của nhiều ngành nghề hiện nay. Giá trị của công việc không còn nằm hoàn toàn ở sản phẩm cuối cùng, mà nằm ở khả năng giữ cho nhiều nhóm người khác nhau có thể cùng làm việc với nhau quanh sản phẩm đó.

Một kiến trúc sư không chỉ vẽ nhà. Một curator không chỉ treo tác phẩm. Một thủ thư không chỉ quản lý sách. Phía sau mỗi nghề là rất nhiều lớp công việc trung gian vô hình: kết nối, giải thích, điều phối, hòa giải và tạo đồng thuận.

Những công việc ấy hiếm khi xuất hiện trong mô tả tuyển dụng. Chúng cũng khó đo lường hơn nhiều so với các kỹ năng kỹ thuật. Nhưng có lẽ đó lại chính là những năng lực ngày càng quan trọng trong một thế giới mà mọi hệ thống đều đang trở nên phức tạp hơn.

Và với Xưởng Xép, có lẽ việc “ít vẽ hơn và bước ra công trường nhiều hơn” chưa bao giờ là sự rời xa kiến trúc. Ngược lại, đó chính là cách họ tiến gần hơn đến bản chất của nghề này: làm ra những không gian có thể thực sự sống cùng con người và bối cảnh quanh nó.