Những điều nỗi sợ ma quỷ dạy tôi

Không sợ ông Kẹ, chỉ sợ con chằn

Hồi nhỏ, tôi mắc “bệnh” ăn chậm, triệu chứng là ngậm chứ không nuốt, tô cơm nào cũng nhây hơn cả tiếng đồng hồ. Người cho tôi ăn luôn phải vừa đút vừa dọa: “Ăn mau đi, ông Kẹ tới bắt bây giờ!”.

Chắc do hồi đó tôi không biết mặt mũi ông Kẹ trông như nào, với nghĩ chắc ổng cũng không hứng thú với mấy đứa ăn chậm như tôi (nghe đồn ông Kẹ hay ông Ba Bị chỉ bắt mấy đứa quậy phá), nên tôi vẫn chỉ nhai cơm rồi… ngậm đó.

Cho đến khi một nhân vật khác xuất hiện, và nghiễm nhiên thay thế ông Kẹ trong câu mà người lớn dọa tôi: “Ăn đi, không con Chằn Tinh tới bắt bây giờ!”.

Phải, chính là vị huynh đài này!

Từ đó mỗi khi tới giờ ăn là mẹ hoặc các dì tôi đều mở cuốn băng Cổ tích Việt Nam này lên để sẵn, thấy miệng tôi mà có dấu hiệu “đứng hình” phát là vớ lấy cái remote bấm nút play liền. Có lẽ chằn tinh khiến tốc độ nhai nuốt cơm của tôi tăng lên thật nên nó đã trở thành “người bạn cùng ăn” ám ảnh tôi suốt một thời gian dài.

Cho đến khi con búp bê chân dài xuất hiện!

Từ biệt búp bê, né luôn ma quỷ

Thời đó, búp bê chân dài là đồ chơi ngoại nhập. Ba tôi mua cho chị em tôi mỗi đứa một con. Hai con búp bê bằng bông với đôi chân dài gấp đôi thân hình, cứ tưởng sẽ được yên ổn trong nhà như bao con thú bông khác, thì một ngày kia, chị tôi mang về một cuốn phim và rủ “Tắt đèn, coi phim ma nè!”.

Thề là bây giờ tôi chẳng còn nhớ đó là phim gì, tình tiết như nào, vì lúc tắt đèn tôi toàn nấp sau lưng bà chị, nhắm mắt nghe chị tôi vừa hú hét vì giật mình vừa thuật lại tình tiết về mấy con búp bê ma. Tối đó, đèn bật sáng trưng, tôi không dám ngủ, cũng không dám nhìn hai con búp bê chân dài. Lỡ chúng đột nhiên bị ma nhập, nửa đêm nhảy lên giường lấy chân quấn cổ tôi thì sao đây (!?).

Hôm sau, tôi liền đòi mẹ đem bỏ mấy con búp bê đó đi. Mẹ nói không chơi nữa thì gói lại cất vào tủ, tôi cũng không chịu, cứ khóc lóc đòi tống khứ mấy con chân dài đó ra khỏi nhà. Cuối cùng, mẹ tôi đành phải mang cả hai con búp bê đó cho họ hàng, cùng với lời đe dọa: “Từ giờ không có búp bê gì nữa!”

Và cũng từ đó, nghe ai nhắc “ma” hay “phim ma”, tôi đều né tám cây số. Vì tôi biết rằng kể cả khi mấy con ma chưa xuất hiện và chưa kịp hù tôi, tôi đã bị những hình ảnh do bản thân tự thêu dệt trong tâm trí dọa đến rợn cả người. Ký ức về chằn tinh và ma búp bê chân dài cũng ùa về và thi nhau “ám” tôi, như thể đứa nào ám tôi lâu hơn là tôi sẽ thưởng cho đứa đó vậy!

Phía sau nỗi sợ: Giải oan cho ma

Đến khi tôi hiểu được nỗi sợ ma ám của mình là do chính trí tưởng tượng quá năng suất của tôi gây ra, tôi mới đủ bình tĩnh để đối diện với mấy con “ma” búp bê chân dài. Chúng có thật sự là ma không, và vì sao lại khiến tôi sợ như vậy?

Trước hết thì, ma là gì?

Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học thì ma là “người đã chết” hay “sự hiện hình của người chết, theo mê tín”. Nhưng theo TS. Hà Thanh Vân khái quát trong Lời mở đầu của Ma quỷ dân gian ký (một công trình sưu tầm, biên soạn về các loài ma quỷ trong văn hóa dân gian truyền miệng Việt Nam), “ma quỷ” thường đi với nhau, chỉ một “hiện tượng văn hóa tâm linh tồn tại trong tâm thức con người từ đời này sang đời khác. Ma quỷ được xem là sự hiện hình của con người hay động vật đã chết, hoặc là động thực vật, đồ vật lâu năm, hiện thành những hình thù kỳ dị, dữ tợn, có khi là vô hại nhưng chủ yếu là để nhằm quấy phá, làm hại con người”.

Định nghĩa này đã bao hàm các gương mặt nổi trội của làng ma Việt Nam (người né phim ma như né tà như tôi cũng có thể kể được): ma da, ma cây, ma tóc dài, ma vú dài, ma áo dài, ma áo đỏ, ma nữ sinh, ma ký túc xá… “Ma” hay “hồn ma” hay “vong”, chỉ linh hồn người đã chết xuất hiện trong thế giới người sống, và được đặt tên theo đặc điểm ngoại hình (tóc dài, vú dài, áo dài…), theo đồ vật mà hồn ma đã nhập vào (ma gương, ma búp bê…), theo nguyên nhân cái chết (ma đói, ma treo cổ…) hoặc địa điểm ma xuất hiện (ma da ở sông nước, ma cây trên rừng, ma ký túc xá trong ký túc xá…).

Điều khiến ma đáng sợ có lẽ đến từ chính sự bí ẩn của nó: thoắt ẩn thoắt hiện, có “căn” mới thấy được, mà những người thấy thì mỗi người kể một kiểu, tạo nên đủ loại tam sao thất bản trong các truyền thuyết đô thị. Với tôi thì chẳng cần biết ma có thật hay không, mà chỉ cần nghe kể ma này thế này, ma kia thế kia, úp úp mở mở thế thôi là đủ để mở ra một không gian tâm linh, kích thích trí tưởng tượng thỏa sức lấp vào các lỗ hổng, rồi tự sợ hãi khi nghĩ đến cảnh bản thân gặp ma.

Có lẽ đây chính là lý do mà cảm giác rợn người, lạnh sống lưng khi nghe kể chuyện ma còn sống động hơn khi xem phim ma nhiều lần.

So với cảm giác giật mình khi bị hù dọa thông qua thị giác, cảm giác nhìn đâu cũng thấy mờ ám, không biết khi nào ma sẽ nhảy ra hay nhập vào những đồ vật xung quanh để tấn công mình, còn đáng sợ và ám ảnh hơn, giống như tôi từng sợ hãi con búp bê chân dài sẽ biến thành búp bê ma và nhảy lên giường quấn cổ tôi trong lúc tôi ngủ, trong khi chúng chẳng làm gì tôi.

Vậy người bạn Chằn Tinh của tôi thì sao?

Với hình thù ghê rợn, Chằn Tinh hẳn không phải là ma (thường được miêu tả là không có hình dạng rõ ràng), mà có thể được xếp vào hàng yêu quái. Ma quỷ dân gian ký giải thích Chằn Tinh là con trăn hay rắn khổng lồ. Cũng có ý kiến cho rằng “chằn” bắt nguồn từ chữ “machan” trong tiếng Mã Lai nghĩa là con cọp, người Việt gọi thành “bà chằn”.

Đến giờ tôi vẫn chưa biết con Chằn Tinh màu đen kia thực chất là con gì, chỉ biết rằng với một đứa trẻ lúc đó, chỉ cần nhìn thấy cũng đủ khiếp sợ rồi! Đến nỗi mẹ tôi còn vội vàng đổi ông Kẹ qua Chằn Tinh để dọa tôi ăn cơ mà!

Ông Kẹ, ông Ba Bị: Vì sao tôi không thấy sợ?

Cũng theo Ma quỷ dân gian ký, ông Kẹ hay ông Ba Bị không chỉ có ở nước ta mà còn ở nhiều nền văn hóa trên thế giới, là người đàn ông cao lớn chuyên bắt cóc những đứa trẻ ngỗ nghịch để ăn thịt.

Thú vị hơn cả, Việt Nam tự điển của Hội Khai Trí Tiến Đức (in lần đầu năm 1931) đã định nghĩa ông Ba Bị là: Giống quái lạ người ta bịa ra để dọa trẻ con.

Đồng thời, lại có giai thoại cho rằng ông Ba Bị lại là một nhân vật có thật. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân kể trong Hương Giang cố sự, ông Ba Bị là cụ Phạm Đăng Hưng, người Gò Công, một vị quan chính trực dưới triều Gia Long và Minh Mạng. Bấy giờ thiên tai, hạn hán, đi đâu ông cũng mang theo ba bị hạt ngũ cốc để phát cho dân và hướng dẫn cách trồng, vì thế gọi là “ông Ba Bị”.

Nhưng nếu chỉ vậy thì ông Ba Bị có gì đáng sợ để các bậc phụ huynh cứ sơ hở là gọi tên ông để dọa đám con nít? Có lẽ là do câu “ba bị chín quai, mười hai con mắt”, vốn là câu đồng dao dùng để đếm đồ vật (quai là quai đeo, còn mắt là lỗ hở trên các đồ đan). Chắc có ai đó đã hiểu “mắt bị” thành mắt người, từ đó tạo ra hình tượng ông Ba Bị có mười hai con mắt.

Nếu ngày xưa tôi biết ông Kẹ chính là ông Ba Bị và hình dung được dáng vẻ của ông ấy, chắc mẹ và các dì đã không cần đổi qua Chằn Tinh để dọa tôi!

Trông chuyện ma, ngẫm chuyện người

Bỏ qua sự ghê rợn về ngoại hình của ông Ba Bị (hay ông Kẹ, nếu hai ông giống nhau), tôi lại thấy sự tồn tại của các ông khá là… nhân văn.

Các thế hệ trước đã nghĩ ra và lưu truyền hình ảnh ông Kẹ bắt cóc con nít chủ yếu là để dọa cho con cháu ngoan ngoãn, nghe lời (Đứa nào hư, lì là ông Kẹ tới bắt!) hoặc để chúng ở yên trong nhà (Ra đường ông Kẹ bắt!). Các truyền thuyết phổ biến về ma da, ma cây… được lưu truyền đến ngày nay có lẽ cũng vì mục đích tương tự, để trẻ con không đi một mình đến chỗ nguy hiểm (Ra sông ma da kéo giò!, Vô rừng ma dắt, ma giấu!).

Với suy nghĩ rằng ma quỷ được tạo ra và lưu truyền như một cách để ông bà bảo vệ con cháu, tôi bỗng thấy… có cảm tình với mấy con ma hơn. Nhưng mục đích tồn tại của ma quỷ có lẽ không dừng lại ở đó. Dù là sự tồn tại thật hay được người kể lại, tôi nghĩ nơi nào “có ma” đồng nghĩa với “có điều kỳ lạ”, “có gì đó cần chú ý”, như nỗi oan khuất hay uẩn khúc, ẩn tình. Còn chuyện ma là cách để một ai đó đánh dấu vào lịch sử, rằng “nơi đây đã từng xảy ra chuyện bí ẩn, xin đừng quên đi”.

Cá nhân tôi đồng tình với ý kiến của TS. Hà Thanh Vân, rằng “ma quỷ, xét theo một ý nghĩa nào đó, chính là sản phẩm của con người, thậm chí do con người tạo ra và điều khiển chúng”. Đằng sau chuyện ma quỷ, thực chất là chuyện con người.

Với góc nhìn này, hy vọng chính tôi sẽ bớt sợ hãi hay né tránh khi nói về chuyện ma quỷ, nghiêm túc suy nghĩ xem đằng sau những hình ảnh ghê rợn, kỳ bí, ma quỷ trong bóng dáng con người muốn nói gì với chúng ta?