2026 Special 301 Report là gì và vì sao Việt Nam bị "réo tên" tận 75 lần?

1. Chuyện gì đang xảy ra?

Cuối tháng 4/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố bản báo cáo 2026 Special 301 Report (Báo cáo đánh giá thường niên về tình hình bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn cầu). Trong đó, Việt Nam bị đưa vào danh sách "Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên" (Priority Foreign Country - PFC).

Ngay sau đó, hàng loạt sự kiện mang tính dây chuyền đã diễn ra.

Ngày 1/5/2026, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng đã lên tiếng đề nghị phía Mỹ có "đánh giá khách quan, cân bằng về nỗ lực và thành quả của Việt Nam", đồng thời khẳng định Việt Nam luôn ưu tiên và nỗ lực hết sức trong việc bảo vệ sở hữu trí tuệ (IP).

Từ đầu tháng 5, hàng loạt các trang web phim lậu khổng lồ, các nền tảng chia sẻ ebook, và thậm chí cả các dự án phi lợi nhuận như fan subbing (làm phụ đề phim ảnh/hoạt hình) đều đồng loạt thông báo đóng cửa.

2. 2026 Special 301 Report là gì?

Đây là một báo cáo thường niên do Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) thực hiện dựa trên Mục 182 của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ năm 1974 (được sửa đổi năm 1988) nhằm đánh giá tình trạng bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại các quốc gia đối tác, từ đó đảm bảo quyền lợi và sự tiếp cận thị trường công bằng cho các cá nhân, doanh nghiệp Mỹ hoạt động dựa trên IP.

Báo cáo năm nay điểm tên 26 đối tác thương mại, được chia thành các nhóm: Priority Watch List (Danh sách Theo dõi Ưu tiên - 6 nước), Watch List (Danh sách Theo dõi - 19 nước) và mức độ nghiêm trọng nhất là Priority Foreign Country (PFC - Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên)

Cả thế giới chỉ có duy nhất Việt Nam bị xếp vào nhóm PFC. Đáng chú ý, đây là lần đầu tiên sau 13 năm cơ quan USTR mới đưa một quốc gia vào danh sách này. Lý do cốt lõi là Mỹ cho rằng Việt Nam đã liên tục thất bại trong việc giải quyết các lo ngại tồn đọng về bảo vệ IP dù hai bên đã có nhiều nỗ lực đàm phán song phương.

3. 75 lần Việt Nam được nêu tên trong báo cáo có ý nghĩa gì?

Việc xuất hiện dày đặc trong bản báo cáo cho thấy Việt Nam đang là "điểm nóng" hàng đầu trong tầm ngắm thương mại của Mỹ.

Trong báo cáo có liệt rõ năm nguyên nhân khiến Việt Nam bị định danh "Quốc gia nước ngoài ưu tiên":

1. Vi phạm bản quyền trực tuyến: Việt Nam bị xem là "trung tâm vi phạm bản quyền toàn cầu", lưu trữ nhiều hệ thống web lậu khổng lồ nhắm đến khán giả quốc tế (như MegaCloud, MyFlixerz). Các bản án hình sự gần đây đối với tội phạm mạng thường chỉ là án treo và phạt tiền rất thấp, thiếu tính răn đe.
2. Hàng giả lan tràn: Hàng giả, sản phẩm vi phạm bản quyền bao gồm cả dược phẩm được bán công khai ở các chợ truyền thống và bùng nổ trên thương mại điện tử, livestream. Quá trình tái cơ cấu cơ quan Quản lý Thị trường năm 2025 vô tình tạo ra lỗ hổng, khiến số vụ xử lý hành chính giảm tới 50%.
3. Kiểm soát biên giới yếu kém: Dù được cấp thẩm quyền tự quyết (ex officio) từ năm 2022 để tịch thu hàng giả, Hải quan Việt Nam rất hiếm khi sử dụng, và pháp luật chưa trao quyền này đối với hàng hóa quá cảnh.
4. Sử dụng phần mềm không bản quyền: Bất chấp định hướng trở thành trung tâm công nghệ, chính quyền bị đánh giá là chưa có các đợt thực thi đáng kể nào nhắm vào việc các doanh nghiệp sử dụng phần mềm lậu trong 3 năm qua.
5. Trộm cắp tín hiệu cáp và vệ tinh: Luật Sở hữu trí tuệ đã sửa đổi năm 2022 nhưng Luật Hình sự vẫn chưa được cập nhật để thiết lập các hình phạt cho tội danh này.

Bên cạnh đó, USTR đặc biệt lo ngại về sự thiếu minh bạch trong quy trình lập pháp và các vấn đề khác như: đăng ký nhãn hiệu với dụng ý xấu và những nhượng bộ về Chỉ dẫn địa lý (GIs) mà Việt Nam dành cho EU.

Tuy nhiên, báo cáo không hoàn toàn chỉ trích. Mỹ ghi nhận nỗ lực của lực lượng Công an và các cơ quan chức năng trong việc đánh sập các mạng lưới phim lậu quốc tế (Rophim, Fmovies, Y2Mate, Xoilac TV, HiAnime.to) và các diễn đàn ebook lớn (TVE-4U). Những bước tiến trong việc xây dựng Tòa án Chuyên trách Sở hữu Trí tuệ tại Hà Nội và TP.HCM cũng được đánh giá cao, dù các thẩm phán vẫn đang phải kiêm nhiệm nhiều vụ án khác.

4. Những lo ngại về báo cáo này

Từ một góc nhìn khác, Báo cáo Special 301 không phải lúc nào cũng nhận được sự đồng tình tuyệt đối, ngay cả trong nội bộ nước Mỹ. Các tổ chức độc lập và giới quan sát đã chỉ ra nhiều quan ngại sâu sắc.

Tổ chức Public Citizen đã chỉ ra cơ quan USTR đang lạm dụng báo cáo này để phục vụ lợi ích của các tập đoàn dược phẩm Mỹ. Việc liên tục ép các nước đang phát triển (trong đó có những nước bị nêu tên trong báo cáo) thắt chặt IP có thể làm hạn chế khả năng sản xuất hoặc nhập khẩu thuốc gốc giá rẻ (generic drug), "đánh đồng" các chính sách trợ giá y tế hợp pháp thành hành vi xâm phạm IP, gây rủi ro cho sức khỏe cộng đồng.

Theo nhận định từ trang Foreign Policy, việc đe dọa điều tra và áp dụng Mục 301 (Section 301) thông qua việc nêu tên các nước trong Báo cáo 301 thực chất là "Kế hoạch B" của chính quyền Tổng thống Trump để duy trì cuộc chiến thương mại, đặc biệt sau khi nỗ lực áp đặt thuế quan toàn cầu trước đó bị Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ. Tổ chức Public Citizen cũng có chung quan điểm khi gọi đây là một "chiến thuật bắt nạt" để hợp thức hóa các đòn áp thuế thay vì thực sự bảo vệ việc làm cho người Mỹ.

Trang Foreign Policy phân tích thêm, cơ quan USTR đang "vượt quyền" khi cố gắng biến Mục 301 – một đạo luật 50 năm tuổi vốn được thiết kế để giải quyết các trường hợp phân biệt đối xử thương mại trong phạm vi hẹp và cụ thể để dựng lên rào cản thương mại với hầu hết các nền kinh tế lớn.

Cuộc chiến thương mại được thúc đẩy thông qua Mục 301 không chỉ tác động ra bên ngoài mà còn mang lại rủi ro cho chính nước Mỹ. Foreign Policy cảnh báo rằng các chương trình nghị sự bảo hộ này sẽ tạo ra tác động kép: đẩy giá cả hàng hóa lên cao đối với người tiêu dùng và làm chậm đà tăng trưởng kinh tế chung.

5. Hành động tiếp theo của Hoa Kỳ và Việt Nam là gì?

Trong vòng 30 ngày kể từ khi định danh Việt Nam là PFC, cơ quan USTR sẽ quyết định có khởi xướng cuộc điều tra chính thức theo Mục 301 (Section 301) hay không. Nếu cuộc điều tra được mở, Mỹ sẽ chính thức yêu cầu tham vấn với Việt Nam. Quá trình này có thể dẫn đến các lệnh trừng phạt thương mại hoặc áp thuế nếu đàm phán thất bại. Song song đó, hai bên vẫn sẽ duy trì đối thoại song phương.

Đáp lại sức ép từ báo cáo, Chính phủ Việt Nam đã hành động với tốc độ và quy mô chưa từng có.

Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg, yêu cầu các lực lượng chức năng ra quân đồng loạt xử lý vi phạm bản quyền "không có vùng cấm, không có ngoại lệ". Các bộ và ban ngành cũng được yêu cầu vào cuộc, cụ thể:

• Bộ Công an: Tập trung triệt phá các website lậu lưu trữ phim, âm nhạc, game (đặc biệt là các trang tiếng Anh có lượng truy cập lớn).
• Bộ Quốc phòng: Chỉ đạo biên phòng, cảnh sát biển rà soát chặt biên giới.
• Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Cục Bản quyền tác giả yêu cầu tất cả các tổ chức, doanh nghiệp rà soát, không sử dụng phần mềm, phim ảnh, âm nhạc trái phép.

Tất cả các bộ ngành (từ Viện kiểm sát, Tòa án, Quản lý thị trường đến Hải quan) đều bị áp chỉ tiêu: phải bảo đảm số vụ việc được xử lý tăng tối thiểu 20% so với tháng 5/2025.

Tóm lại là, việc Việt Nam bị liệt vào danh sách PFC trong 2026 Special 301 Report không chỉ là một lời cảnh báo mang tính ngoại giao, mà có thể là ngòi nổ cho các biện pháp phòng vệ thương mại từ phía Mỹ. Đợt càn quét bản quyền đang diễn ra tại Việt Nam chính là phép thử lớn nhất để xem liệu chúng ta có thể làm sạch môi trường sở hữu trí tuệ và tránh được một cuộc chiến thương mại hay không.