Hiệu ứng Benjamin Franklin - Vì sao ta có xu hướng thích người khác hơn sau khi giúp đỡ họ?

Đã bao giờ bạn để ý rằng bản thân bỗng có thiện cảm hơn với một người sau khi đã giúp họ một việc gì đó? Có thể là cho họ mượn một cuốn sách, góp ý cho một đầu việc ở công ty, hay đơn giản là chỉ đường tới một quán cà phê trên phố.

Nghe có vẻ ngược đời, bởi ta thường nghĩ rằng người được giúp mới là người dễ nảy sinh thiện cảm. Thế nhưng tâm lý học lại chỉ ra một khả năng thú vị: chính hành động giúp đỡ người khác có thể giúp chúng ta cảm thấy gần gũi hơn với đối phương. Đây chính là hiệu ứng Benjamin Franklin.

Hiệu ứng Benjamin Franklin là gì và nó bắt nguồn từ đâu?

Theo nghiên cứu từ Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn Đại học Fudan, hiệu ứng Benjamin Franklin là hiện tượng sau khi giúp đỡ ai đó, bạn bắt đầu thích họ hơn, mặc dù trước đó bạn cảm thấy trung lập hoặc thậm chí thờ ơ với họ.

Hiện tượng này được đặt theo tên của Benjamin Franklin - một trong những thành viên lập quốc của Hoa Kỳ. Trong cuốn hồi ký của mình, ông kể lại việc từng nhờ một đối thủ của mình cho mượn một cuốn sách hiếm. Đối thủ của ông đã đồng ý, và từ lúc đó, người đối thủ này trở nên thân thiện hơn hẳn với Franklin. Ông ta đã chủ động tìm kiếm sự bầu bạn và thiện chí đến từ Franklin.

Vì sao giúp đỡ người khác khiến ta có thiện cảm hơn với họ?

Giải quyết mâu thuẫn nhận thức (Cognitive Dissonance)

Một cách lý giải phổ biến cho hiệu ứng Benjamin Franklin là sự bất hòa nhận thức - một trạng thái tâm lý xảy ra khi hành vi và suy nghĩa hoặc cảm xúc của chúng ta trái ngược nhau. Để giảm bớt sự mâu thuẫn này, não bộ có xu hướng điều chỉnh cách chúng ta nhìn nhận tình huống.

Chẳng hạn, khi bạn chủ động giúp một người mà trước đó mình không có nhiều thiện cảm, một mâu thuẫn nhỏ có thể xuất hiện: “Nếu mình không thích họ, tại sao mình lại giúp?” Thay vì xem hành động của mình là vô lý, chúng ta có thể vô thức điều chỉnh thái độ theo hướng tích cực hơn, dần có thiện cảm với người đó.

Cơ chế này từng được nhà nghiên cứu Jecker và Landy kiểm nghiệm trong một nghiên cứu năm 1969. Cụ thể, những người tham gia đã giúp đỡ nhà nghiên cứu hoặc được yêu cầu giúp đỡ đã cho rằng nhà nghiên cứu ấy dễ mến hơn nhiều so với những người nhận được sự giúp đỡ hoặc không có tương tác nào cả. Kết quả gợi ý rằng đôi khi, không chỉ cảm xúc dẫn đến hành động, mà chính hành động của chúng ta cũng có thể góp phần định hình cảm xúc đối với người khác.

Sự giúp đỡ tạo ra một “khoản đầu tư” vào mối quan hệ

Khi dành thời gian và công sức để giúp đỡ người khác, chúng ta đã phần nào “đầu tư” vào mối quan hệ với họ. Dù sự giúp đỡ chỉ rất nhỏ, hành động ấy vẫn khiến tương tác giữa hai người trở nên đáng chú ý hơn so với một mối quan hệ hoàn toàn xa lạ.

Quan trọng hơn, việc giúp đỡ thường tạo thêm cơ hội để hai người trò chuyện, trao đổi và hiểu nhau hơn. Từ một lời nhờ vả ban đầu, những tương tác tích cực có thể dần hình thành cảm giác quen thuộc và tin tưởng. Vì vậy, đôi khi chính việc chúng ta bỏ công sức cho một người lại khiến mối quan hệ ấy trở nên có giá trị hơn trong mắt mình.

Được nhờ giúp khiến ta cảm thấy mình có giá trị

Một lời nhờ vả phù hợp cũng có thể mang theo một thông điệp ngầm rằng “Tôi tin tưởng ở bạn!” Khi được hỏi ý kiến, nhờ chia sẻ kinh nghiệm hay hỗ trợ một việc mình có khả năng làm tốt, chúng ta cảm thấy năng lực của mình được công nhận.

Cảm giác có ích và được tin tưởng này thường tạo ra một trải nghiệm tích cực. Theo thời gian, chúng ta gắn cảm xúc tích cực ấy với chính người đã tìm đến mình để nhờ giúp đỡ. Nói cách khác, đôi khi ta có thiện cảm với một người không chỉ vì họ đã làm gì cho ta, mà còn vì họ khiến ta cảm thấy mình có ích khi ở bên họ.

Ứng dụng hiệu ứng Benjamin Franklin trong cuộc sống như thế nào?

Bắt đầu từ những lời nhờ nhỏ

Một lời nhờ vả không nhất thiết phải là gánh nặng. Đôi khi, đó chỉ là việc hỏi một đồng nghiệp góp ý cho bài thuyết trình, nhờ một người bạn giới thiệu cuốn sách họ yêu thích, hay xin lời khuyên từ một người có nhiều kinh nghiệm hơn mình.

Những yêu cầu nhỏ và vừa sức tạo điều kiện để đối phương chủ động đóng góp vào mối quan hệ. Quan trọng hơn, chúng mở ra những tương tác mà ở đó cả hai bên đều có cơ hội trao đổi, ghi nhận và hiểu nhau hơn, thay vì chỉ đứng ở hai vị trí cố định là người cho và người nhận.

Cho người khác cơ hội được giúp đỡ

Chúng ta thường cho rằng tự lập đồng nghĩa với việc hạn chế làm phiền người khác. Tuy nhiên, nếu luôn từ chối mọi sự hỗ trợ, ta cũng vô tình tước đi cơ hội để đối phương cảm thấy mình hữu ích và được tin tưởng.

Đôi khi, việc nói rằng “Mình cần ý kiến của bạn về chuyện này” không thể hiện sự yếu đuối, mà ngược lại, là một cách thừa nhận năng lực và giá trị của người kia. Chính những lần đóng góp qua lại như vậy có thể khiến một mối quan hệ dần trở nên cân bằng và gần gũi hơn.

Đừng biến tâm lý học thành một công thức thao túng

Hiệu ứng Benjamin Franklin không phải chiếc nút bí mật có thể khiến bất kỳ ai yêu mến bạn chỉ sau một lời nhờ vả. Nếu liên tục đưa ra những yêu cầu có chủ đích, vượt quá giới hạn hoặc chỉ nhằm tạo thiện cảm, người đối diện hoàn toàn có thể cảm nhận được mình đang bị lợi dụng. Thay vì xem hiệu ứng này như một “mẹo” để lấy lòng người khác, có lẽ sẽ hữu ích hơn khi chúng ta xem đây là lời nhắc rằng sự kết nối cần đến sự tham gia của cả hai phía.

Lời kết

Đôi khi, chính những điều rất nhỏ ta làm cho người khác lại âm thầm thay đổi cách ta nhìn về họ.

Hiệu ứng Benjamin Franklin vì thế nhắc chúng ta rằng sự thân thiết không phải lúc nào cũng bắt đầu từ việc “thích rồi mới cho đi”. Có những mối quan hệ được xây dựng theo chiều ngược lại: từ một lần giúp đỡ, một chút thời gian dành cho nhau, rồi dần trở thành sự quan tâm và tin tưởng. Và biết đâu, đôi khi cách để đến gần một người hơn không phải là cố làm thật nhiều cho họ, mà đơn giản là cho họ một cơ hội để bước vào cuộc sống của mình.