Cứ hai lần mỗi tháng, vào ngày trăng non và trăng tròn, người Việt lại thắp hương dâng lễ - một nghi thức bắt nguồn từ sự giao thoa giữa Phật giáo, Đạo giáo và tục thờ cúng tổ tiên. Song, trong 12 lần cúng rằm mỗi năm, rằm tháng Tám âm lịch lại đặc biệt hơn cả, vì ngày này còn được ăn mừng như một ngày Tết có đầy đủ lễ nghi cúng kiến.
Vào đêm ấy, cả người lớn lẫn trẻ con lại chốc chốc ngước nhìn trời, ngóng bóng chị Hằng trên cung trăng, có Thỏ Ngọc giã thuốc bên cạnh và chú Cuội ôm gốc cây đa. Tuy nhiên, tất cả những “người” ở cung trăng đều vắng mặt trên mâm cỗ cúng rằm tháng Tám. Tại sao lại như vậy? Ai mới thật sự là người có “vé mời” đến chơi hội trăng rằm?
Nhóm được cả nước gọi tên, nhưng chưa từng có mặt trên mâm cỗ
Dù không có mặt trên mâm cúng, nhưng chị Hằng, chú Cuội và Thỏ Ngọc lại xuất hiện dày đặc trong từng bài hát thiếu nhi và những vở kịch rước đèn được các em nhỏ tái hiện mỗi mùa Tết Trung thu.
Chị Hằng Nga
Danh xưng: Hằng Nga, chị Hằng, tên gọi gắn liền với cung Quảng Hàn (nghĩa là “cung điện rộng lớn và lạnh lẽo”) trên mặt trăng, nơi nàng an cư sau khi rời xa nhân gian. Hình ảnh chị Hằng vì thế luôn đi cùng sự dịu dàng, thanh cao và ánh trăng rằm sáng trong.
Xuất thân: Nàng vốn là tiên nữ trong truyền thuyết Trung Hoa, là vợ của thần cung thủ Hậu Nghệ, người từng bắn hạ chín mặt trời để cứu nhân gian.
Dựa trên ghi chép trong sách Hoài Nam Tử, Hậu Nghệ được Tây Vương Mẫu ban cho một viên thuốc trường sinh, uống vào sẽ lập tức bay lên trời thành tiên và rời xa cõi trần mãi mãi. Vì không nỡ xa vợ, chàng chưa vội uống thuốc mà gửi cho Hằng Nga cất giữ.
Tuy nhiên, một học trò của Hậu Nghệ (tên Bồng Mông) nuôi lòng tham, nhân lúc thầy đi vắng, hắn ta đã ép Hằng Nga đưa thuốc cho mình. Biết mình không địch nổi, nàng đành uống trọn viên thuốc để giữ nó khỏi rơi vào tay kẻ xấu. Vừa nuốt viên thuốc, thân thể nàng bỗng nhẹ bẫng, bay thẳng lên trời. Vì còn thương nhớ chồng, nàng chỉ bay đến mặt trăng, nơi gần nhân gian nhất, rồi ở lại đó mãi mãi.
Chú Cuội
Danh xưng: Cuội hay “chú Cuội ngồi gốc cây đa”, quen thuộc đến mức chỉ cần nhắc “gốc cây đa” là ai cũng nghĩ ngay đến chú Cuội.
Xuất thân: Người Việt gốc Việt.
Chuyện kể về chàng tiều phu tên Cuội vô tình giết chết bầy hổ con trong hang. Hổ mẹ trở về, ngắt lá một cây gần đó mớm cho con, cả bầy sống lại ngay tức khắc. Cuội kinh ngạc, đào cây quý về nhà, mới biết đây là cây thuốc “cải tử hoàn sinh”. Cây chỉ kiêng một điều: tuyệt đối không tưới nước bẩn lên gốc, nếu không cây sẽ bay mất. Một hôm, vì đãng trí, vợ Cuội tưới nhầm nước bẩn lên cây, cây liền bật gốc bay lên trời. Cuội vừa về tới, vội ôm chặt rễ cây, nhưng cây cứ bốc lên mãi, kéo cả người lẫn cây bay thẳng lên cung trăng. Vậy nên, Cuội ngồi đó đến tận bây giờ.
Chuyện chưa kể: Nhắc đến Cuội, nhiều người sẽ buột miệng câu thành ngữ “nói dối như Cuội”. Tuy nhiên, đây thực chất là một chú Cuội khác hẳn, một gã trai chuyên lừa lọc, hoàn toàn không liên quan đến “chú Cuội ngồi gốc cây đa”. Chỉ vì trùng tên, cả hai chú Cuội dần bị gộp làm một qua nhiều lời truyền miệng, khiến chú Cuội hiền lành trên cung trăng vô tình “gánh” luôn tiếng xấu hay nói dối.
Thỏ Ngọc
Danh xưng: Thỏ Ngọc còn được gọi là Ngọc Thố, Nguyệt Thố hoặc Bạch Thố, ví von bộ lông trắng muốt của thỏ với sắc ngọc - một loại đá quý tượng trưng cho sự tinh khiết trong văn hóa Á Đông.
Xuất thân: Luôn xuất hiện cùng Hằng Nga trong thần thoại Đông Á, ngày ngày giã thuốc trường sinh dưới gốc cây quế bên cạnh nàng.
Truyện kể rằng, ngày xưa, Ngọc Hoàng từng cải trang thành một ông lão ăn xin nghèo khổ, đi khắp nơi thử lòng muông thú. Cáo và khỉ đều mang thức ăn đến biếu, riêng thỏ không tìm được gì để cho, bèn tự nhảy vào đống lửa để làm thức ăn dâng lên ông lão. Cảm động trước tấm lòng của thỏ, các vị thần đưa nó lên cung trăng, ban cho cái tên Thỏ Ngọc và giao nhiệm vụ giã thuốc trường sinh, bầu bạn cùng Hằng Nga.
Chuyện chưa kể: Mặt trăng vốn chỉ có những mảng sáng tối loang lổ, nhưng mỗi nền văn hóa lại tưởng tượng đến một hình thù riêng: người phương Đông nhìn thấy một con thỏ đang giã thuốc, còn người phương Tây lại thấy một gương mặt người, gọi là “Man in the Moon”.
Ở Việt Nam, vị trí “linh vật cung trăng” gần như đã thuộc về chú Cuội, nên thỏ Ngọc chưa thật sự nổi bật. Hình ảnh quen thuộc của thỏ Ngọc ngày nay đến nhiều hơn từ phim ảnh, truyện tranh Hoa, Nhật, Hàn hơn là từ gốc rễ bản địa.
Nhóm ít được nhắc tên, nhưng luôn có mặt trên mâm cỗ
Dưới đây là ba vị khách mời đặc biệt trên mâm cỗ, năm nào cũng có mặt đúng giờ đúng chỗ nhưng lại được ít người biết đến.
Ông Tiến sĩ giấy
Danh xưng: Tiến sĩ giấy, được gọi thân mật là ông nghè giấy. “Tiến sĩ” là học vị cao nhất trong hệ thống khoa cử ngày xưa, còn “nghè” là cách gọi dân gian, thân mật dành cho người đỗ đạt đến bậc này. Chữ “giấy” được thêm vào vì hình nộm được làm hoàn toàn từ giấy bồi.
Xuất thân: Hình mẫu của tiến sĩ giấy được lấy cảm hứng từ bậc đại khoa Đỗ Kính Tu, sống dưới triều nhà Lý, sinh tại làng Hậu Ái (nay thuộc Hoài Đức, Hà Nội), nơi vẫn còn duy trì nghề làm đồ chơi tiến sĩ giấy đến ngày nay. Ông nổi tiếng thông minh từ nhỏ, đỗ đạt sớm và giữ chức quan lớn, nhưng sống nhân nghĩa và cương trực, không xu nịnh nên bị gian thần ghen ghét. Khi dân làng Hậu Ái chịu cảnh ngập lụt triền miên, ông đứng ra khơi một con ngòi dẫn nước, dùng chính ruộng đất vua ban để đền bù cho các làng lân cận. Việc làm nghĩa hiệp này lại bị gian thần vu cáo là mưu phản, khiến ông phải tự vẫn để giữ khí tiết. Về sau, dân làng thương tiếc, lập đền thờ và suy tôn ông làm thành hoàng, vị thần bảo hộ của làng.
Vai trò đêm rằm: Ông tiến sĩ giấy được đặt ở vị trí trung tâm, cao nhất trên mâm cỗ. Đây chính là cách người xưa gửi gắm ước mong con cháu đỗ đạt, học hành giỏi giang.
Chó bưởi
Danh xưng: Chú cún bưởi hay chó tết bằng tép bưởi, đơn giản là những múi bưởi được tách nhỏ, xếp khéo thành hình một chú chó con.
Xuất thân: Đặc sản nội địa, được Phan Kế Bính ghi lại trong Việt Nam phong tục: “con gái hàng phố thi nhau bày khéo, gọt đu đủ thành thứ hoa nọ hoa kia, nặn bột thành con tôm con cá”. Có thuyết cho rằng chó bưởi được lấy hình tượng từ chú chó trung thành của chàng Cuội, chú đã hy sinh ruột mình để cứu vợ Cuội. Nhưng vì chó bưởi được ngồi vào mâm cỗ mà chàng Cuội thì không, nên đây vẫn chỉ là giả thuyết.
Vai trò đêm rằm: Không chỉ là vật trang trí, chó bưởi từng là “sân chơi thi tay nghề” của các cô gái xưa, ai khéo tay, tỉ mỉ thì con chó càng ra dáng, càng được khen. Quả bưởi vốn đã tượng trưng cho sự đủ đầy, may mắn, nay còn được “tạo hình” thành một sinh vật đáng yêu, kiêm luôn vai trò vừa làm đẹp mâm cỗ vừa mang lời chúc bình an cho cả nhà.
Ông Địa và đoàn múa lân
Danh xưng: Ông Địa hay Thổ Địa là vị thần cai quản và bảo hộ cho một vùng đất hay một mái nhà. Đây cũng là gương mặt quen thuộc không thể thiếu trong các đoàn lân sư rồng.
Xuất thân: Ông Địa vốn là hóa thân của Đức Phật Di Lặc, được cử xuống trần gian để thu phục một con quái thú chuyên phá phách dân làng vào mỗi mùa Tết. Ông Địa dùng cỏ linh chi trên núi cho quái thú ăn, thu phục được nó, biến nó từ một con vật dữ tợn thành con Lân hiền lành, chỉ ăn thực vật. Từ đó, mỗi năm ông Địa lại dẫn Lân xuống núi, đi khắp các nhà ban phát may mắn.
Vai trò đêm rằm: Ông Địa bụng phệ, tay cầm quạt mo, mặt lúc nào cũng cười toe toét, đi trước dẫn đường cho Lân múa từng nhà, xua đuổi điều xui và mang lại tài lộc.
Đáng chú ý, gần đây trong nhiều đoàn lân hiện đại còn xuất hiện thêm một gương mặt quen thuộc: chú Tễu. Vốn dĩ đây là “ngôi sao gạo cội” của sân khấu múa rối nước Bắc Bộ, chuyên đảm nhận vai trò dẫn chuyện, mở màn, chọc cười khán giả. Vốn khiếu hài hước sẵn có, chú Tễu được các đoàn lân “mời cộng tác” để làm người hoạt náo, khuấy động không khí trước khi Lân ra trổ tài.
Vậy rốt cuộc, mâm cỗ Trung Thu của người Việt có những ai?
Câu trả lời có lẽ là cả hai, chỉ khác nhau ở tấm vé mời. Chị Hằng, chú Cuội, Thỏ Ngọc giúp nuôi lớn trí tưởng tượng và ký ức tuổi thơ, còn tiến sĩ giấy, chó bưởi lại âm thầm gánh vác những ước vọng rất “đời”: học hành đỗ đạt và gia đình sung túc.
Một bên lo phần hồn, một bên lo phần lễ. Có lẽ vì vậy mà ngày rằm tháng Tám là một ngày đặc biệt cho cả người lớn lẫn trẻ con: để trẻ con say mê với chuyện kể và để người lớn duy trì những lễ nghi.