Khi phụ nữ là “lực lượng chiến lược” trên mọi mặt trận: Chân dung phụ nữ Việt Nam trong tranh cổ động

Nhắc đến hình ảnh phụ nữ trong văn hóa đại chúng, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến tấm áp phích We Can Do It!.

Ban đầu, We Can Do It! chỉ là một poster cổ động phục vụ cho một mục tiêu rất cụ thể trong thời chiến: khích lệ phụ nữ tham gia lao động sản xuất khi đàn ông ra trận. Đó là một hình ảnh mang tính chính trị, gắn chặt với hoàn cảnh lịch sử của nó.

Nhưng theo thời gian, khi bối cảnh thay đổi, hình ảnh ấy được nhìn lại, diễn giải lại và dần được tái tưởng tượng như biểu tượng của sức mạnh nữ giới và phong trào bình quyền toàn cầu. Từ một sản phẩm cổ động cho một thời điểm đặc biệt, nó đã có đời sống vượt ra ngoài thời điểm ấy.

Nhìn lại những bức tranh cổ động lưu giữ tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, ta bắt gặp một hình ảnh tương tự, khắc họa người phụ nữ Việt Nam ở trung tâm của lịch sử.

Từ chiến tranh đến những năm đầu hòa bình, người phụ nữ trong tranh không chỉ gắn với gia đình. Họ bước vào không gian quốc gia: trên đồng ruộng, trong nhà máy, ngoài thao trường, và cả nơi biên giới.

Nhân dịp 8/3, cùng Vietcetera nhìn lại chân dung phụ nữ Việt Nam trong tranh cổ động hai giai đoạn đặc biệt của đất nước: giai đoạn Kháng chiến chống Mỹ 1954 - 1975, và giai đoạn xây dựng đất nước 1975 - 1986.

Trên mặt trận chiến đấu: Khi phụ nữ cầm súng

Ở giai đoạn chiến tranh, tranh cổ động khắc họa phụ nữ trong tư thế hiên ngang:

• Dân quân tự vệ tay súng tay cày.
• Nữ thanh niên xung phong giữa tuyến lửa.
• Chân dung nữ chiến sĩ với gương mặt nhìn thẳng, ánh mắt quyết liệt.

Hình ảnh người phụ nữ Việt Nam trong các bức tranh cổ động được khắc họa không chỉ với vai trò là hậu phương vững chắc, mà còn là một phần không thể thiếu của tiền tuyến. Họ xuất hiện với tư thế ngang hàng cùng nam giới, thể hiện tinh thần sẵn sàng tham gia vào mọi mặt trận: từ chiến đấu trực diện, tham gia lực lượng dân quân tự vệ, đến các hoạt động lao động sản xuất và phục vụ chiến trường.

Điều này phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong nhận thức xã hội về vai trò của phụ nữ trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước, biến họ thành "lực lượng chiến lược" thực sự trên mọi mặt trận.

Trên cánh đồng và trong nhà máy: Sản xuất cũng là mặt trận

Song song với hình ảnh chiến đấu là những bức tranh về tăng gia sản xuất:

• Người phụ nữ gặt lúa, trồng cây, thu hoạch.
• Công nhân nữ bên máy móc, dây chuyền sản xuất.
• Phụ nữ và giáo dục.
• Phụ nữ tiếp cận kỹ thuật, nông cụ hiện đại.

Thông điệp thị giác khá rõ: sản xuất là nhiệm vụ chiến lược và phụ nữ là lực lượng chủ lực.

Không ít tranh thể hiện phụ nữ “làm chủ công nghệ”, điều vốn trước đây thường được mặc định là “công việc của đàn ông”.

Những hình ảnh này tôn vinh sự nỗ lực, khả năng tiếp thu và làm chủ khoa học kỹ thuật của người phụ nữ Việt Nam, từ việc vận hành máy móc phức tạp trong nhà máy, tham gia công tác nghiên cứu khoa học, cho đến việc ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp.

Chứng minh rằng họ hoàn toàn có đủ năng lực và phẩm chất để đảm nhận những trọng trách lớn, góp phần vào sự phát triển chung của xã hội.

Sau 1975: Xây dựng hòa bình, giữ vững thành quả

Bước sang giai đoạn 1975–1986, không khí tranh thay đổi. Số lượng tranh về phụ nữ giảm đi, nhưng nội dung tập trung rõ vào:

• Kêu gọi tăng gia sản xuất lương thực.
• Kêu gọi lao động tập trung phát triển kinh tế.
• Bảo vệ thành quả cách mạng.

Màu sắc vẫn rực rỡ, nhưng thay cho súng đạn là giỏ lúa, trái cây, cánh đồng. Và phụ nữ tiếp tục xuất hiện trong vai trò lao động chính.

Đáng chú ý là hình tượng phụ nữ dân tộc thiểu số trong trang phục truyền thống xuất hiện ở những bối cảnh cụ thể:

• Trong các tranh kêu gọi “Bảo vệ thành quả cách mạng”, họ là hình ảnh nữ duy nhất, đứng bên cạnh các chiến sĩ nam, đại diện cho cộng đồng nơi tuyến đầu, đặc biệt ở không gian biên giới.
• Ở một số tranh nhấn mạnh tinh thần đoàn kết các dân tộc bảo vệ Tổ quốc, hình ảnh phụ nữ trong trang phục truyền thống thậm chí chiếm số lượng nổi bật trong nhóm cộng đồng dân tộc thiểu số.

Đây có thể chỉ là một lựa chọn tạo hình nhằm làm nổi bật bản sắc văn hóa vùng cao khi trong nhiều cộng đồng dân tộc, vai trò phụ nữ vốn mang tính trung tâm hơn trong đời sống xã hội. Dù không được giải thích trực tiếp, cách đặt hình ảnh ấy trong tranh khiến người xem cảm nhận rằng phụ nữ là biểu tượng của cộng đồng.

Một hình tượng vượt ra ngoài “vai trò giới” truyền thống

Nhìn tổng thể, tranh cổ động hai giai đoạn này không đặt phụ nữ vào câu chuyện “giới” theo nghĩa họ là người mẹ, người vợ trong gia đình. Họ được khắc họa như lực lượng chiến lược của quốc gia.

Trong khung hình ấy, phụ nữ đứng ở trung tâm những mục tiêu lớn của thời đại. Tranh cổ động, vì thế, không chỉ định hướng hành động mà còn mở rộng cách xã hội hình dung về năng lực và vị thế của phụ nữ.

Khi nhìn lại những bức tranh này, có lẽ điều thú vị không chỉ nằm ở lịch sử, mà ở cách mỗi thế hệ cảm nhận chúng khác nhau. Và nếu có một chiến dịch tranh cổ động cho phụ nữ hôm nay, các “mặt trận” sẽ là gì?