Ngụy biện G.I Joe: “Trăm hay không bằng mắt thấy, mắt thấy không bằng tay làm”
Nguồn: Sebastian Hetman
“Ngụy biện G.I Joe”. Không, đây không phải là tên của bom tấn hành động Mỹ nào sắp ra mắt. Dù mang biệt danh của người lính Mỹ, nhưng đây là tên của một ngụy biện tâm lý ai cũng gặp trong đời. Nhớ lại xem, đã bao lần bạn lật tập đề cương qua loa trước ngày thi nhưng vẫn yên tâm đi ngủ vì cảm giác “mình đã ôn bài”? Hay dù biết hoãn giờ ngủ, bù giờ nghỉ sẽ làm ngày làm việc hôm sau vô cùng uể oải, bạn vẫn không thể ngừng lướt web đến 1-2 giờ sáng?
Bên cạnh giới thiệu, giải thích và gợi ý cách phòng tránh để không rơi vào ngụy biện G.I Joe, bài viết cũng mong muốn khẳng định lại một điều: “trăm hay không bằng mắt thấy, mắt thấy không bằng tay làm” thực sự vẫn là chân lý.
Ngụy biện G.I Joe là gì?
Ngụy biện G.I Joe là thiên kiến chỉ cần có nhận thức/hiểu biết về một vấn đề là đã đủ để ta cho rằng mình có khả năng giải quyết nó nhưng thực tế không phải. Ví dụ, dù biết rõ 2 món đồ giá 199.000đ và 200.000đ có giá trị như nhau, bạn vẫn chọn giá 199.000đ vì có cảm giác nó rẻ hơn. Hay thậm chí giữa hai chai nước súc miệng có cùng thương hiệu, thành phần, tính năng và công nghệ sản xuất nhưng chỉ cần khác xuất xứ (Trung Quốc và Mỹ), bạn vẫn thấy chai nước súc miệng của Mỹ “xịn” hơn lựa chọn còn lại.
Dù hiện tượng này rất phổ biến và xảy ra với tất cả mọi người từ rất lâu, nhưng cái tên “ngụy biện G.I Joe” chỉ mới chính thức được đặt vào năm 2014 bởi hai nhà tâm lý học Laurie Santos và Tamar Gendler (Đại học Yale, Mỹ). Cái tên “G.I Joe” được lấy từ series hoạt hình cùng tên vào những năm 1980, với câu tagline thương hiệu mỗi đoạn kết: ”Giờ bạn đã biết rồi. ‘Biết rồi’ là đã được một nửa cuộc chiến.” (Now you know. And knowing is half the battle.)
Nhưng Laurie và Tamar đã phát biểu chỉ biết thôi thì còn xa lắm mới đến cột mốc “một nửa cuộc chiến” như câu tagline nổi tiếng. Vì sao vậy?
Nguyên nhân gây ra ngụy biện G.I Joe
Rút ra từ nhiều nghiên cứu hiện đại về phán đoán và ra quyết định, Laurie và Tamar thấy rằng kiến thức, ít nhất dưới dạng nhận thức mà chúng ta có được về một tình huống, hiếm khi là yếu tố chi phối hành vi chính. Sức mạnh thực sự kiểm soát hành vi lại là những thứ như tình huống được lựa chọn, thói quen hình thành và điều chỉnh cảm xúc.
Dựa trên nền tảng của nghiên cứu trước, nhà tâm lý học Laurie Santos cùng nhà tâm lý học Ariella S. Kristal đã tổng kết lý do gây ra ngụy biện G.I Joe gồm 2 nguyên nhân chính là thiên kiến cô lập (encapsulated bias) và thiên kiến chú ý (attentional bias).
Thiên kiến cô lập
Là những thiên kiến nhận thức ngầm ẩn hoặc trạng thái cảm xúc mạnh mẽ, nằm sâu trong tiềm thức đến mức con người không thể tự nhận ra hoặc dùng ý thức để kiểm soát. Ngay cả khi bạn biết về sự tồn tại của thiên kiến này, bạn vẫn không thể ngăn nó ảnh hưởng đến quyết định của mình. Ví dụ khi nhìn thấy một chiếc cầu treo lát kính trên núi, dù biết nó an toàn nhưng bạn vẫn thấy rùng mình, vì não đã gắn hình ảnh “kính” với “dễ vỡ” và “độ cao” với “nguy hiểm” từ trong tiềm thức.
Một số biểu hiện của thiên kiến cô lập: ảo ảnh thị giác, hiệu ứng hào quang, lo ngại mất mát, thiên kiến hiện tại.
Thiên kiến chú ý
Là những thiên kiến cho rằng chúng ta có thể khắc phục vấn đề thông qua hiểu biết của chính mình, nhưng trên thực tế thường không thể do bản chất của tình huống ra quyết định. Tình huống ra quyết định bao gồm những tình huống tự nhiên làm xao nhãng sự chú ý, khiến ta khó có thể tập trung gợi nhớ về hiểu biết liên quan trong thời điểm phải ra quyết định. Ví dụ trong nghiên cứu của nhóm các giáo sư tại Mỹ, kể cả khi ứng viên đã biết Sari không phải là loại váy truyền thống của người Scotland, họ vẫn trả lời ngược lại vì ngay trước khảo sát bị cho đọc khẳng định sai.
Một số biểu hiện của thiên kiến chú ý: thiên kiến xác nhận, thiên kiến hiện trạng, hiệu ứng mỏ neo, ngụy biện kế hoạch.
Cách phòng tránh ngụy biện G.I Joe
Sự thật mất lòng là rất khó để tránh được ngụy biện G.I Joe, kể cả khi bạn đã có nhận thức về nó (bản thân câu này cũng là một ví dụ). Thậm chí kể cả những chuyên gia có chức vị cao cũng vẫn dính bẫy tâm lý này như cơm bữa. Chính Daniel Kahneman, tác giả của cuốn sách tâm lý học huyền thoại Tư duy nhanh và chậm còn nói về cuốn sách của ông như sau: “Cái đáng nói không phải là: “Hãy đọc cuốn sách này và bạn sẽ suy nghĩ khác đi.’ Tôi viết cả một cuốn sách thế này, nhưng tôi vẫn không suy nghĩ khác đi.”
Để đánh giá suy nghĩ của mình khách quan nhất có thể, định lượng hóa là một cách hiệu quả. Thang đo Bloom với 6 mức độ phân loại hiểu biết từ ghi nhớ đến sáng tạo là một công cụ phổ biến, đơn giản để bạn tự kiểm tra.
Hiển nhiên, chẳng có phương tiện nào kiểm tra kiến thức hiệu quả bằng thực hành. Chỉ khi bạn có trải nghiệm, va vấp, đó mới là lúc vấn đề mới thực sự được thấu hiểu tường tận và giải quyết triệt để. Không dễ dàng gì để bắt đầu, vì não bộ chúng ta có xu hướng né tránh rủi ro. Vì vậy để kết lại, dưới đây là một số bài viết của Vietcetera với hy vọng sẽ tiếp thêm động lực và kiến thức thúc đẩy bạn hành động. Suy cho cùng, con đường xa xôi nhất có lẽ vẫn luôn là từ ý tưởng đến thực thi.