Xốn xang trước Tết bao nhiêu, sau Giao thừa sao lại hụt hẫng bấy nhiêu?

Trong Hoàng tử bé của Antoine de Saint-Exupéry, chú cáo nhỏ đã nói với Hoàng Tử Bé: "Nếu cậu đến lúc bốn giờ chiều, thì từ ba giờ tớ đã bắt đầu cảm thấy hạnh phúc rồi." Việc được gặp Hoàng Tử Bé chính là phần thưởng của cáo nhỏ, khiến cáo đã vui từ trước thời điểm hẹn nhau cả tiếng đồng hồ.

Tương tự thế, với những ngày năm hết Tết đến, còn phần thưởng nào hấp dẫn hơn, với những ngày nghỉ dài, đồ ăn ngon, quần áo đẹp và khắp xung quanh mọi thứ dường như đều mới mẻ hơn? Nhưng sau khoảnh khắc Giao thừa, tâm trạng lại bỗng chốc hụt hẫng, cảm giác như Tết đã trôi hết dù chỉ mới sáng mùng 1. Nếu thường xuyên trải qua tình trạng này, đã bao giờ bạn tự hỏi tại sao năm nào nó cũng xảy ra nhưng không thể tránh? Hệ thống trao thưởng của não bộ có thể là câu trả lời bạn đang tìm kiếm.

Niềm vui của thì tương lai

Tâm lý mong chờ, nôn nao trước Tết là kết quả của hệ thống trao thưởng trong não bộ (brain reward system). Hệ thống này là một phần của bản năng con người, được thiết kế nhằm củng cố các hành vi sinh tồn như ăn uống, sinh sản và tương tác xã hội. Nó báo hiệu cho não bộ ưu tiên một số hoạt động nhất định, đánh dấu chúng là có giá trị quan trọng và đáng để theo đuổi.

Không dừng lại ở đó, bạn cũng cảm thấy hiện tượng này còn na ná nhiều dịp thường ngày khác trong năm. Chuẩn bị đi du lịch, đi quẩy với bạn, thậm chí có khi chỉ đơn giản là uống cốc cà phê rồi về hình như cũng có vẻ thú vị hơn… cho đến khi bạn bước chân ra cửa.

Khi não bộ nhận biết có “phần thưởng” (quà tặng, lợi ích, sự kiện tích cực) phía trước, nó sẽ tiết ra dopamine, chất dẫn truyền thần kinh chính trong hệ thống. Chất này gây hưng phấn làm ta hào hứng với “điều quan trọng cần thiết”. Đặc biệt, hệ thống này không chỉ nhận diện niềm vui ở dạng phần thưởng, mà còn đến từ chính quá trình đợi chờ và hành động để đạt được phần thưởng ấy. Hiện tượng này gọi là “kỳ vọng tích cực” (prospective), một khả năng giúp não bộ tưởng tượng và đặt bản thân vào tương lai tích cực ngay từ khi điều đó chưa xảy ra. Ngược lại, chúng ta có kỳ vọng lo âu (anxiety), vốn phản ánh nỗi sợ, bi quan.

Chờ Tết đến vui biết bao nhiêu, sau Giao thừa sao lại “hụt hẫng” bấy nhiêu?

Sụt giảm dopamine gây tụt mood

Mệt và bận là vậy, nhưng không phủ nhận chuẩn bị cho Tết vẫn là một quá trình đầy kích thích. Đi làm ai cũng hối hả hoàn thành những task cuối cùng của năm. Về nhà ai cũng mau mau dọn nhà, sắm tết, sửa sang. Dopamine “rượt” dồn dập, tất cả mọi người dường như đều trong một “chuyến tàu lượn siêu tốc”, với đỉnh dốc là đêm 30 giao thừa.

Chưa kể, hiệu ứng Ikea còn “thêm dầu vào lửa” từ việc ta đổ bao công sức cho những ngày này. Càng chuẩn bị kỹ bao nhiêu, bạn càng kỳ vọng Tết phải thật vui, thật bùng nổ, vì mình đã phải đầu tư rất nhiều công sức.

Khoảnh khắc đồng hồ điểm 12 giờ, tiếng pháo hoa nổ lụp bụp, bạn ngước nhìn pháo hoa tàn dần. Một cảm giác không mấy dễ chịu ập đến. “Rồi, giờ sao nữa?”

Cao trào đã trôi qua. Chuyến tàu lượn đột ngột thả dốc, dopamine sụt giảm ồ ạt. Từ tìm kiếm và mong đợi phần thưởng, bây giờ bạn bắt đầu chuyển sang tránh né nỗi đau. Não vừa mới thích nghi với việc được kích thích liên tục, nay bắt đầu phải vật lộn để duy trì mức dopamine trở về bình thường. Thiếu đi tác nhân kích thích, não phải trải qua các triệu chứng tương tự trải qua việc… cai nghiện như lo lắng, buồn phiền, cáu kỉnh và khó chịu cả thể chất lẫn tinh thần. Những triệu chứng này thúc đẩy não thèm được kích thích trở lại để giảm bớt sự khó chịu.

Lo âu về bức tranh hậu Tết

Dù có hoành tráng đến đâu, khá chắc ngày Tết trên thực tế vẫn không thể đáp ứng tuyệt đối tưởng tượng và kỳ vọng của bạn trước đó. Niềm vui chưa kịp hân hoan, viễn cảnh của trong và sau Tết đã tràn về. Đây là lúc người anh em của kỳ vọng tích cực là kỳ vọng lo âu bước vào. Việc chuẩn bị cho Tết đã xong, mọi người bắt đầu ùa đến chúc Tết. Hỏi thăm thì ít, hỏi oái oăm thì nhiều. Số ngày nghỉ còn lại dần vơi đi, núi việc khổng lồ hậu Tết chỉ chờ nuốt chửng chúng ta.

Chưa kể “new year” đến rồi, nhưng “new me” vẫn chẳng thấy đâu. Thiên kiến lạc quan làm ta tin vào ảo giác rằng chỉ cần đến qua năm mới là ta đã lột xác thành phiên bản tuyệt vời hơn. Nhưng vì chỉ là cảm giác chứ không phải thành quả thực sự, nên nỗi thất vọng về sự thật phũ phàng liền nhanh chóng đến ngay sau đó.

Sơ sơ chừng đó thôi là đã đủ khiến hạnh phúc tiêu tan, chưa kể nỗi buồn cũng thường ở lại lâu hơn niềm vui.

Làm gì để duy trì niềm vui nghỉ lễ dài lâu?

Lên timeline nghỉ lễ theo “hệ thống trao thưởng”

Như đã giải thích về hệ thống trao thưởng của não bộ ở trên, chúng ta sẽ sắp xếp lịch trình nghỉ Tết thuận theo hệ thống này. Thay vì dồn hết tất cả mong chờ cho một “vụ nổ lớn” đêm 30, hãy nghĩ rằng Tết chỉ thực sự đến vào đúng những ngày sau đó. Với các hoạt động ăn - chơi - du lịch - gặp gỡ, bạn nên phân bổ dàn trải xuyên suốt Tết và đừng chỉ ở mỗi giai đoạn đầu.

Đặc biệt, bạn nên để dành trải nghiệm thú vị, hấp dẫn nhất của kỳ nghỉ Tết ở hồi cuối (như đi du lịch). Vừa để kéo dài niềm vui mong chờ, vừa để niềm vui cao trào lưu lại lâu hơn. Ngôi sao lớn nhất luôn biểu diễn cuối cùng ở concert và bạn biết rõ lý do vì sao, đúng không nào?

Vì một cái Tết chánh niệm

Chánh niệm ở thời đại bận rộn nghe như bài ca “biết rồi, khổ lắm, nói mãi” và tác giả của bài viết này vô cùng hiểu cảm giác đó. Nhưng thực sự, việc thực hành chánh niệm qua việc hoàn toàn tập trung nghỉ Tết, tận hưởng từng giây phút của kỳ nghỉ và không nghĩ về quá khứ hay tương lai là khi chính tác giả cảm thấy Tết... vui nhất. Nếu bạn có dịp thử và thấy hiệu quả vào Tết này, hãy cho mình biết nhé.

Bên cạnh lời khuyên chánh niệm, tác giả cũng mong bạn có thể nói “Không” nhiều hơn trong Tết năm nay nếu cảm thấy giới hạn đã chạm ngưỡng. Thử một lần rủ rỉ phụ huynh năm nay chuẩn bị Tết với mâm cúng gồm các món dễ nấu hơn (nhưng cũng đừng táo bạo quá như gọi pizza - trừ khi bạn dám), thuê dịch vụ dọn nhà để bớt phần lao lực trước Tết, từ chối gặp một số họ hàng gây khó chịu, ép uống,.... Còn gì tuyệt hơn việc bắt đầu thử những điều mới vào Tết nhỉ!