Xưởng Xép và cách nhìn kiến trúc từ một ổ bánh mì

Hiện diện xuyên suốt từ những hẻm nhỏ Sài Gòn đến những vùng đô thị đang chuyển mình mạnh mẽ, các công trình của Xưởng Xép không được định danh bằng phong cách, mà bằng những động từ nguyên bản của đời sống: Ăn uống - Ăn ở - Ăn chơi. Với Xưởng Xép, kiến trúc bắt đầu từ lát cắt chân thực của sinh hoạt thường nhật.

Chúng tôi gặp Lâm, Dũng và Nhân – 3 kiến trúc sư lập ra Xưởng Xép, vào một buổi trưa Sài Gòn nắng gắt, khi hoa giấy nở rực trên con đường dẫn vào studio của các bạn. Không nằm trong một tòa nhà mới hay mặt bằng hào nhoáng, studio Xưởng Xép đặt trong một căn hộ thuộc khu chung cư cũ, nhỏ nhắn và ấm cúng hơn nhiều so với hình dung của chúng tôi sau những bài báo trên tạp chí kiến trúc uy tín và giải thưởng quốc tế.

Trong buổi phỏng vấn gần như là một buổi “cà phê” trò chuyện, câu chuyện về không gian và con người lại mới là điều Xưởng Xép kể nhiều hơn cả công trình lẫn giải thưởng.

Chào các bạn, đầu tiên có một điều mà chắc hẳn ai cũng tò mò: Tại sao lại là “Xưởng Xép”?

Xưởng Xép là cách chúng mình chơi chữ. Xưởng là studio, Xép là cách phát âm của từ “concept”, mà cũng có nghĩa là “gác xép”. Ngày xưa khi còn là sinh viên, nhóm chúng mình có cơ duyên làm trợ lý nghiên cứu cho các thầy cô trong trường về học thuật và tổ chức sự kiện cho sinh viên. Một người thầy rất quý nhóm đã cho mượn một cái gác nhỏ trong nhà thầy làm “đại bản doanh” đầu tiên. Từ cái gác đó, Xưởng Xép ra đời.

Các bạn bắt đầu làm việc cùng nhau từ khi nào? Trước khi là “Xưởng Xép”, các bạn có từng thử sức ở đâu không?

Mình và Dũng bắt đầu làm các dự án freelance cùng nhau từ khoảng cuối năm 2020, đầu năm 2021 khi vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường. Sau đó Nhân gia nhập vào một số dự án. Đến khi tốt nghiệp vào năm 2022, chúng mình chính thức thành lập Xưởng. Ban đầu đơn giản chỉ là những người bạn cùng lớp đại học, thấy hợp tính và hợp cách làm việc nên rủ nhau làm chung. Qua từng dự án, chúng mình tự sửa sai, tự chuyên môn hóa dần để có quy mô như hiện tại chứ không có một dự định lớn ban đầu.

Chúng tôi rất ấn tượng với slogan “We design for bánh mì” (Chúng tôi thiết kế vì bánh mì). Nghe nó có vẻ rất... thực tế và ít nhiều mang tính tự trào.

Chúng mình coi kiến trúc là một nghề rất tự nhiên, giống như bao nghề khác để "kiếm ăn". Chúng mình thích mọi thứ theo kiểu "hữu xạ tự nhiên hương", không muốn dùng những từ ngữ quá đao to búa lớn hay cực đoan để nói về nghề nghiệp. Kiến trúc đơn giản là để phục vụ đời sống thường ngày: một chỗ để ăn, để ở, để chơi và để làm. Vì vậy, thay vì nhìn thiết kế theo kiểu hình khối hoành tráng từ flycam, chúng mình chọn cách tiếp cận "bottom-up" (từ dưới lên), xoay quanh trải nghiệm thực tế của con người trong không gian đó. Đó chính là tinh thần human-centric (lấy con người làm trung tâm) mà nhóm theo đuổi.

Khi bước vào văn phòng của Xưởng Xép, chúng tôi cảm nhận được một sự ngẫu nhiên nhưng rất có gu. Dường như mỗi góc nhỏ ở đây đều có một câu chuyện riêng?

Văn phòng này chính là nơi phản ánh rõ nhất tinh thần "góp nhặt" của Xưởng Xép. Đây vốn là một căn hộ cũ được cải tạo lại thành không gian làm việc. Để cân đối bài toán kinh tế, chúng mình tận dụng tối đa những nguồn lực sẵn có: từ các mẫu vật liệu thừa (samples) của các dự án trước đến những món đồ cũ. Mỗi góc ở đây có vẻ "random" (ngẫu nhiên) là vì từng món đồ đều có một quá trình, một hành trình riêng để đi đến vị trí hiện tại.

Việc tận dụng đồ cũ và vật liệu tái chế có phải là phong cách của Xưởng Xép?

Thật ra chúng mình khá có duyên với các dự án cải tạo, và dần dần nó trở thành một cái khuôn mẫu của Xưởng Xép. Trong quá trình thực hành, chúng mình nhận ra có rất nhiều nguồn lực cũ vẫn còn rất tốt. Thay vì bị cuốn theo những lời mời gọi mua sắm mới từ marketing, chúng mình chọn cách tư duy làm sao để tối đa hóa những gì đang có sẵn, từ một miếng vật liệu, một cái bàn cũ đến cả một tòa nhà cũ, để chúng thích nghi được với lối sống hiện tại. Tụi mình xem đó là phản đề cho chủ nghĩa tiêu dùng.

Dự án "Hồng Trà Hòa Bình" của các bạn đã thắng giải Building of the Year của ArchDaily. Đây là một giải thưởng do cộng đồng bình chọn. Các bạn nghĩ điều gì ở công trình này đã chạm được đến số đông như vậy?

Chúng mình cũng rất bất ngờ vì chúng mình vẫn chỉ là "mầm non" so với các anh chị trong ngành. Mình nghĩ giải thưởng này phản ánh sự quan tâm của xã hội đối với vấn đề môi trường và bền vững. Dự án đó đánh đúng vào câu chuyện tái sử dụng cấu trúc cũ trong bối cảnh đô thị phát triển quá nhanh và lượng rác thải xây dựng đang ở mức báo động. Khi làm công trình, anh em thường xuyên ra đống xà bần để xem còn tận dụng được gì không, ráng dùng được chút nào hay chút đó. Có lẽ tinh thần đó đã nhận được sự đồng cảm từ cộng đồng.

Các bạn thực hiện "Hồng Trà Hòa Bình" theo phong cách gì? Phải chăng là tropical modernism?

Thật ra, Xưởng Xép tự nhận là khá "dở" trong việc gọi tên hay định hình một phong cách cụ thể nào đó. Thay vì dùng các thuật ngữ chuyên môn, chúng mình thường làm việc với nhau bằng các tính từ "keyword" để tìm ra tiếng nói chung cho dự án.

Với Hồng Trà Hòa Bình, cốt lõi của công trình này nặng về câu chuyện tái sử dụng lại cấu trúc cũ sẵn có hơn là cố gắng ép nó vào một khuôn mẫu kiến trúc nào. Chúng mình tự thấy bản thân vẫn còn "non" trong nghề để có thể hiểu và ứng dụng phong cách Tropical Modernism một cách triệt để cho mọi công trình, dù có thể khi nhìn vào sự kết hợp giữa khoảng mở, cây cối và thông gió, nhiều người sẽ nghĩ đó là phong cách này. Thực tế, đó là những DNA của Modernism mà Xưởng Xép thừa hưởng, cộng với tính chất nhiệt đới tự nhiên của bối cảnh Sài Gòn.

Vậy phong cách mà Xưởng Xép theo đuổi là gì?

Xưởng Xép có dịp được hợp tác với một tổ chức nghiên cứu về đô thị ở khu vực Châu Á khi họ đến Việt Nam. Từ những trải nghiệm đó, chúng mình rút ra được bài học quan trọng về tính bối cảnh của công trình.

Vậy nên, phong cách của Xưởng Xép thực chất là Bối cảnh và Con người. Thay vì định hình một phong cách kiến trúc có sẵn, chúng mình sẽ đi xung quanh, xem xét hết những yếu tố "râu ria" xung quanh của công trình. Từ những cảm nhận về bối cảnh và nhu cầu thực tế của con người trong không gian đó, nhóm mới quyết định xem công trình này thực sự sẽ nói về điều gì. Chúng mình tin rằng mỗi bối cảnh đều có một câu chuyện riêng và nhiệm vụ của kiến trúc sư là tìm ra sự phù hợp nhất.

Có thể hiểu "bối cảnh" (context) mà các bạn theo đuổi không chỉ là khu đất, mà còn là mối quan hệ giữa con người và không gian sống từ trong nhà ra đến khu vực lân cận. Với triết lý này, làm sao Xưởng Xép cân bằng được khi làm việc với các nhà đầu tư, khu dân cư xây dựng, và thậm chí là các cấp chính quyền?

Lâm: Chúng mình quan niệm bộ mặt của đô thị giống như một "gallery" khổng lồ. Khi chúng ta đi xem một buổi triển lãm có nhiều tác phẩm đẹp, không gian đó sẽ "thức tỉnh" con người, khiến họ muốn một lối sống đẹp hơn và có nhận định tốt hơn về thẩm mỹ. Với chúng mình, vị thế của kiến trúc sư chính là người có thể thực hiện điều này tốt hơn bất kỳ ai thông qua việc tạo ra những công trình có tính thẩm mỹ cao và tử tế.

Chúng mình từng có dịp đi field trip đến Chiang Mai hay Nhật Bản và thấy rằng, dù là những văn phòng rất nhỏ, nhưng từng không gian trên một tuyến đường đều được tính toán có ý đồ. Điều đó giúp nâng cao chất lượng của cả một vùng đô thị. Vì vậy, khi làm việc với nhà đầu tư, mình khá kiên quyết với những định hướng kiến trúc mà nhóm tin là tốt nhất. Tuy nhiên, sự kiên quyết này không đi cùng với sự áp đặt cực đoan. Thay vào đó, chúng mình dành rất nhiều tâm huyết để thuyết phục khách hàng, giúp họ hiểu và tin vào tầm nhìn (vision) mà Xưởng đang xây dựng cho công trình của họ, để công trình không chỉ là một khối bê tông mà là một phần hài hòa của bối cảnh sống.

Nhân: Để đạt được điều đó trong thiết kế, đôi khi chúng mình phải đối mặt với những thực tế rất khốc liệt của bối cảnh đô thị, từ chính sách xây dựng đến mối quan hệ với hàng xóm của khu vực công trình. Có dự án nhóm phải vẽ tới 8 concept khác nhau chỉ để giải quyết bài toán giữa mong muốn của khách hàng và những ràng buộc của bối cảnh xung quanh. Chúng mình chấp nhận "sai và sửa" liên tục cho đến khi tìm được một phương án thực sự "chạm đất" và thuộc về nơi đó.

Dũng: Mình thì chọn cách không áp đặt mà thường "nương theo" nhu cầu của chủ đầu tư. Chẳng hạn như khi họ rất thích một cái cây nào đó, mình sẽ không bắt họ đổi sang cây khác theo ý mình, mà sẽ tìm cách tính toán bóng râm và vị trí thích hợp nhất trong không gian để cái cây đó phát triển hài hòa. Đó là cách mình tiếp cận bối cảnh từ những mong muốn riêng tư nhất của con người.

Sau hơn 3 năm hoạt động và bắt đầu gặt hái được những thành công nhất định, điều gì đã thay đổi trong cách vận hành của Xưởng Xép khi mọi thứ dần đi vào ổn định?

Lâm: Thay đổi lớn nhất là chúng mình bắt đầu dành thời gian để nhìn vào "bức tranh chung" thay vì chỉ xoáy sâu vào từng dự án riêng lẻ như trước. Hiện tại, Xưởng Xép đang trong giai đoạn ngồi lại với nhau nhiều hơn để xác định rõ DNA của xưởng là gì, đâu là những giới hạn cần giữ để không bị bão hòa khi quy mô lớn dần. Bên cạnh đó, chúng mình cũng đã có những kế hoạch cụ thể về đào tạo nhân sự để truyền tải những giá trị này cho các bạn cộng sự mới.

Dũng: Với mình, tâm thế làm việc đã có sự dịch chuyển: mình bắt đầu "tập nghỉ" và "tập nghĩ" nhiều hơn là cắm đầu vào vẽ máy. Sau khi mỗi công trình hoàn thiện, mình vẫn thường quay lại đó để thực sự cảm nhận không gian mình tạo ra đã chạm đến đời sống như thế nào. Từ sự trải nghiệm thực tế đó, mình đúc rút được những phần nào có thể tối ưu hóa, xử lý gọn gàng và nhanh chóng hơn cho các công trình sau, từ đó giải phóng thời gian để dành cho những sáng tạo mới.

Nhân: Còn ở góc độ kỹ thuật, mình nhận ra việc vẽ quá chi tiết, "chi chít" những con số đôi khi lại phản tác dụng vì thợ ở công trường không thể đọc hiểu hết được. Vì vậy, mình đã lược bỏ những thao tác rườm rà trên bản vẽ máy để dành thời gian đó tư duy về giải pháp thiết kế. Thay vì đưa cho thợ một xấp bản vẽ dày cộp, mình chọn cách tương tác thực tế tại công trường.

Nhìn lại hành trình từ khi còn là sinh viên ở gác xép đến nay, các bạn có lời khuyên nào cho những người trẻ muốn bắt đầu như mình?

Dũng: Hãy giữ lại "đứa trẻ bên trong". Sự đơn thuần của một đứa trẻ giúp mình có những đề xuất khách quan, không ý đồ xấu, trong khi con người trưởng thành sẽ giữ cho những ý tưởng đó không bị bay quá xa mà vẫn "chạm đất".

Lâm: Hãy tin vào câu chuyện riêng của bối cảnh. Trong kiến trúc không có đúng hay sai tuyệt đối, chỉ có sự phù hợp hay không.

Nhân: Đừng chỉ nhìn trực diện, hãy đi xung quanh và nhìn vào nhiều góc khuất khác của kiến trúc để hiểu hết bức tranh của nó.

Trong giới sáng tạo và kiến trúc, các bạn nghĩ chúng tôi nên gặp gỡ ai tiếp theo? Và Xưởng Xép có muốn gửi gắm câu hỏi gì đến họ không?

Chúng mình nghĩ các bạn nên gặp anh Trần Vũ Đình Duy của Gerira Architect. Dù chưa có dịp trò chuyện trực tiếp, nhưng qua những không gian anh kiến tạo, chúng mình cảm nhận được một cách tiếp cận mang tinh thần lãng mạn, nhẹ nhàng và đậm chất Việt Nam.

Nếu có thể gửi một câu hỏi đến anh Duy, Xưởng Xép rất muốn biết: "Khi bắt đầu một đồ án, anh sẽ bắt đầu từ những điều lớn lao trước hay từ những chi tiết nhỏ trước?".

Lý do là bởi theo quan sát của nhóm, anh Duy xử lý những không gian nhỏ cực kỳ tinh tế, nhưng điều thú vị là khi gom tất cả những cái nhỏ đó lại, chúng vẫn tạo nên một tổng thể vô cùng hài hòa. Chúng mình thực sự phân vân không biết trong tư duy tiếp cận của anh, cái nào là yếu tố có trước.

Cảm ơn Xưởng Xép về buổi trò chuyện đầy cảm hứng hôm nay!

*Bài phỏng vấn được thực hiện bởi Thanh Trúc và Trà Giang.