Đã bao lâu rồi chúng ta không được ngắm nhìn một con cá chép, một chú cua hay cánh bướm bằng khung trúc, giấy kiếng tỏa sáng lung linh dưới ánh trăng, thay vì những món đồ chơi nhựa gắn đèn LED chớp nháy thường được bày bán dọc nhiều con đường?
Giữa thời đại nơi trí tuệ nhân tạo len lỏi vào mọi lĩnh vực, âm thầm định hình gu thẩm mỹ của con người, liệu những giá trị mỹ thuật dân gian thủ công có đang dần chìm vào quên lãng?
Câu hỏi đầy băn khoăn ấy đã thôi thúc Kim Thủy và Hoàng Sơn – hai thành viên sáng lập của Khởi Đăng Tác Khí rẽ ngang từ cuộc sống bên những bản vẽ kiến trúc để bắt đầu một hành trình "đi lùi" đầy gian nan: phục dựng và sáng tạo lồng đèn mang âm hưởng truyền thống.
Hành trình của họ không chỉ bồi đắp thêm một sắc màu sống động cho mỗi mùa Trung thu hiện đại, đó còn là minh chứng sắc nét cho niềm đam mê thuần túy với văn hóa nước nhà luôn thổn thức đập giữa cuộc sống đương đại đủ đầy.
Liệu chỉ có tình yêu thôi có đủ sức giúp họ bám trụ với nghề thủ công vốn đòi hỏi sự đánh đổi cả về thời gian lẫn mồ hôi công sức? Người viết mời bạn bước vào cuộc đối thoại cùng Khởi Đăng Tác Khí để tìm ra câu trả lời.
Khởi Đăng Tác Khí mang ý nghĩa thắp sáng những ngọn đèn để khơi dậy hào khí.
Ý tưởng thành lập Khởi Đăng Tác Khí xuất phát từ đâu và sự chuyển giao từ nghề kiến trúc sang làm lồng đèn của anh chị diễn ra như thế nào?
Kim Thủy: Nhiều năm về trước, sau một thời gian làm ở văn phòng, mình cảm nhận được nhịp sống hiện tại đang có phần bào mòn đi những giá trị tinh thần của mình, nên mình mới rủ anh Sơn làm một cái gì đó.
Ban đầu xưởng chỉ gọi là làm thử một con cá nhỏ nhỏ, nhưng rồi mình thấy dịp Trung thu có rất nhiều vật phẩm đa dạng, làm một con thì không đầy đủ lắm, thế là xưởng ra thêm con cua, con bướm và từ từ lớn dần lên thành như vầy.
Hoàng Sơn: Ban đầu anh vỡ mộng luôn! Chuyển sang một nghề hoàn toàn khác, thực tế anh không biết làm lồng đèn ra sao hết. Nhưng anh thấy tầm nhìn của Thủy rất xán lạn.
Trước kia anh chỉ nghĩ nó là đồ chơi. (Quay sang hướng chị Thủy) Chiều hôm đó em dẫn anh ra quận 5 mua lồng đèn nhỏ nhỏ về bán, sau đó em thấy không đủ thỏa mãn nên muốn tìm những lồng đèn cao cấp hơn, nhưng ngoài thị trường lại không có. Anh thấy tình yêu của em đối với văn hóa quá nhiều, thế là hai đứa tự làm, và nó thành một câu chuyện lớn như hôm nay.
Cái tên "Khởi Đăng Tác Khí" mang một ý nghĩa rất đặc biệt. Tôi tò mò không biết thông điệp đằng sau đó là gì?
Kim Thủy: Ý nghĩa của cái tên dựa trên câu nói của nhà yêu nước Phan Châu Trinh: "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh". Hiện tại "dân trí" và "dân sinh" của người Việt mình cơ bản đã được phổ cập và mọi người đã có đời sống an ổn.
Nhưng rốt cuộc cái cốt lõi ở giữa chính là "dân khí" – cái khí chất, linh hồn, tâm hồn bên trong. Nếu cái "khí" của mình không mạnh, không biết bản thân bắt đầu từ một dân tộc có những câu chuyện quá khứ đẹp đẽ ra sao, thì mình sẽ mãi luôn là những người chạy theo thôi.
Mình mong qua những chiếc lồng đèn, mọi người sẽ biết cái "khí" của Việt Nam là một hào khí, hùng khí đã được vun đắp suốt 4.000 năm nay.
Sự kết hợp giữa hai vợ chồng trong một team thường rất thú vị. Anh chị phân chia vai trò của mỗi người như thế nào để tạo ra một chiếc lồng đèn hoàn chỉnh?
Kim Thủy: Thật sự thiên hướng của mỗi người khác nhau. Từ những tư liệu xưa chỉ là một bức hình phẳng trắng đen, anh Sơn có thể dựng nó ra thành một hình khối khung 3D.
Còn với mình, từ nền tảng mỹ thuật, mình có thể mang đến cho cái hình trắng đen đó phần màu sắc, chất liệu và hoa văn. Trong một công việc, cả hai người cùng nhau làm thì nó mới thành công, chứ cứ một người thì vẫn còn những cái thiếu thiếu.
Hoàng Sơn: Giống như những ngày đi học và đi làm kiến trúc, em (chị Thủy) là người thiết kế, anh là người thi công. Khi làm lồng đèn cũng vậy, chị là người nghiên cứu, anh là người hiện thực hóa. Anh nghiên cứu cấu trúc từ 2D ra 3D, làm sao để nó chuyển động, dán và gấp vẽ được.
Nhưng màu sắc ra sao, chi tiết thời kỳ nào, độ sâu của họa tiết thì hoàn toàn là chị quyết định. Nó giống như một sự sắp đặt khớp với nhau rất tốt.
Áp dụng tư duy kiến trúc vào việc làm thủ công, cụ thể là cấu trúc lồng đèn, mang lại lợi thế gì cho anh Sơn?
Hoàng Sơn: Vấn đề đó rất quan trọng. Nếu một người không có nền tảng kỹ thuật, họ sẽ chỉ thiên về trang trí 2D. Thực tế, khi làm một con rồng 2-30 mét đặt trong sảnh khách sạn, mình phải tính toán kết cấu, độ lớn nhỏ, ánh sáng, vật liệu, chi tiết ra sao.
Mình phải tính khi treo lên trần thì thế nào, lỡ rớt xuống thì tre trúc có đủ độ dẻo dai căng phồng ra để chịu va chạm không. Sự tính toán vật liệu và kết cấu đó giúp một ngành nghề thủ công nhỏ có bước đệm phát triển thành những dự án lớn hơn.
Nguồn cảm hứng với văn hóa bản địa được anh chị triển khai vào từng thiết kế cụ thể ra sao qua các bước thực hiện ở xưởng?
Kim Thủy: Để lên ý tưởng, đầu tiên mình phải lựa chọn, tìm cảm hứng và truy xét nguồn gốc của nó. Bước nghiên cứu tạo hình sẽ kéo dài từ 3 đến 6 tháng tùy mẫu, phải làm đi làm lại. Sau khi nghiên cứu xong, quy trình sản xuất bắt đầu bằng khâu uốn, nối, ráp những thanh trúc thẳng thành khung lồng đèn; tiếp theo là dán giấy gió hoặc giấy kiếng; sau đó là vẽ, trang trí và gắn chi tiết rời, treo cân bằng.
Quá trình dán giấy thường phát hiện bị thiếu nang ở khúc nào đó, mình lại phải quay ngược lại nghiên cứu thêm nang để đảm bảo giữ đúng kết cấu hình khối, rồi xem đường nét dán như vậy có hợp lý để vẽ hoa văn lên không.
Nó là một vòng lặp liên tục nâng cấp lên những bản hoàn thiện hơn. Đặc biệt, xưởng mình cải tiến để các chi tiết có thể tháo rời, xếp đóng vào thùng gọn gàng nhằm mang lồng đèn đi xa hơn.
Đi tới bây giờ mình nghĩ vấn đề không còn là làm sản phẩm gì, con gì, chủ đề gì, quan trọng hơn thảy chính là làm thế nào để mọi người thực sự tận hưởng quá trình làm ra chúng.
Trong hành trình từ một xưởng nhỏ "làm chơi" đến quy mô hiện tại, những thành viên đồng hành cùng Khởi Đăng Tác Khí là ai?
Kim Thủy: Khi làm thêm nhiều mẫu, xưởng không thể nào chỉ có hai người làm nên mình bắt đầu tìm kiếm thêm những người bạn phụ giúp.
Trong đó có bạn Đinh Nguyễn Nhật Trường đã đồng hành cùng xưởng từ những ngày tháng đầu tiên. Sau đó có nhiều bạn sinh viên đến rồi đi, ai thấy phù hợp với công việc này sẽ gắn bó, như bạn Quân đã làm ở xưởng gần 2 năm, hay hai bạn mới vào khoảng 6 tháng nay là Thi và Vũ. Mình luôn tin rằng mọi thế hệ thành viên đã và đang gắn bó đều góp phần không nhỏ định hình nên một Khởi Đăng Tác Khí như hôm nay.
Hoàng Sơn: Ngày xưa mọi người làm sản phẩm cùng nhau trong một dây chuyền, nhưng bây giờ các bạn đã dần trưởng thành hơn. Anh không giao cho Trường một khâu nữa mà giao hẳn một dự án để tạo ra sản phẩm. Hay như Trang thì anh giao quản lý mảng tổ chức sự kiện văn hóa.
Các bạn đều được tin tưởng trở thành quản lý dự án để anh chị có thời gian nghỉ ngơi, cân bằng lại, chứ công việc này quay cuồng cả ngày cả đêm, nếu tự ôm hết thì thật sự khó có thể gắn bó lâu dài.
Đôi khi khó khăn lớn nhất những ngày đầu là mình phải học cách chấp nhận những giới hạn đương thời.
Rẽ ngang sang một lĩnh vực mới, những ngày đầu thành lập xưởng chắc chắn không hề dễ dàng. Anh chị đã cùng nhau vượt qua những thử thách đó như thế nào?
Kim Thủy: Bài học lớn nhất là phải sắp xếp được quy trình sản xuất sao cho hiệu quả nhất. Lúc đầu xưởng nhỏ, một người phải làm nhiều khâu, nhưng như vậy không tối ưu được năng lực. Mình phải chuẩn hóa quy trình, từng người sẽ ưu tiên năng lực của họ vào các khâu chính như uốn, ráp, dán, vẽ để phát huy tốt nhất, thay vì ép mọi người làm đầu việc trái chuyên môn.
Hoàng Sơn: Lúc đầu anh và Thủy quá cầu toàn, làm ra một sản phẩm là muốn nó phải đẹp liền, phải hoàn hảo liền. Hai đứa rất hay tranh cãi với nhau về điều đó. Nhưng anh nhận ra nếu làm một sản phẩm với thời gian của một "tác phẩm" thì quá lâu, không thể nào nuôi sống xưởng được.
Thế là tụi anh quyết định hạ tiêu chuẩn xuống một chút để mọi người cùng làm được. Những sản phẩm ban đầu chưa hoàn hảo mình vẫn cho phép vượt qua để làm cơ hội đi tiếp. Càng đi với nhau lâu dài, tay nghề mọi người càng nâng cao và sản phẩm tự nhiên hoàn thiện hơn.
Kim Thủy: Thực ra khi nhìn lại tụi mình mới nhận ra những điểm có thể hoàn thiện hơn. Chứ ở thời điểm đó, đó đã là kết quả tối ưu nhất mà mọi người có thể làm. Với mình, điều quan trọng là mình biết bản thân luôn có thể cải thiện.
Khi đã làm công việc này được 5 năm rồi, đương nhiên lúc nhìn lại mình sẽ gọi những tiêu chuẩn cũ là thấp, nhưng thật ra ở thời điểm đó nó đâu hề thấp. Ban đầu, mình không biết làm cách nào để tháo gỡ những chi tiết này, rồi từ từ xưởng mới chấp nhận tạm dừng ở mức không gỡ được. Sau đó, mình mới bắt đầu tiến lên những bước xử lý tốt hơn.
Nếu chỉ còn một ngày để sống, mình cũng phải làm công việc này tốt nhất có thể. Mình không sống vì những sản phẩm, mà mình cố gắng làm được một di sản gì đó để khi mình mất đi, nó trọn vẹn cho con mình và cho thế hệ sau.
Công việc thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ, mài mòn sức lực. Động lực nào khiến anh chị vẫn kiên trì gắn bó? Và quá trình chuẩn bị triển lãm "Cóc Cốc Tùng Tùng" đã để lại cho anh chị những kỷ niệm đáng nhớ nào?
Hoàng Sơn: Hạnh phúc nhất với anh trong nghề này là "tính" ra được một công việc: tính làm sao cho công trình lắp đặt chắc chắn, thi công đúng ngày đúng giờ. Sản phẩm lồng đèn nó li ti, nhỏ lắm.
Có những lúc anh em phải đối mặt với khối lượng lớn, thời gian cực ngắn, phải tính từng con ốc, cọng dây, ráp demo ở nhà nhiều lần rồi mới mang ra hiện trường. Qua những lúc căng thẳng đó, thấy mọi người tự tin phối hợp nhịp nhàng, anh cảm thấy rất vui và học hỏi được từ các bạn rất nhiều.
Kim Thủy: Kỷ niệm đáng nhớ nhất của mình tại sự kiện là thấy những gia đình mang theo cả ông bà lớn tuổi và các em bé nhỏ lặn lội từ Long An, Bình Dương, Vũng Tàu lên tận TP. Hồ Chí Minh.
Ngày Trung thu ở miền Nam hay mưa, thế mà họ vẫn sẵn sàng bất chấp thời tiết đường xa để đến dự sự kiện của mình. Mình thật sự cảm kích! Điều khiến mình hạnh phúc nhất là sự đón nhận của mọi người giúp xưởng có chi phí để duy trì công việc cho các bạn thợ, giúp họ có thể sống với nghề thủ công vốn vẫn còn nhiều bấp bênh này.
Càng hiện đại ta càng dễ rời xa mất quá khứ, đó là một sự đánh đổi không nên có.
So với những chiếc lồng đèn xưa, anh chị đánh giá lồng đèn hiện tại như thế nào? Có phải chúng ta đang "đi lùi" về quá khứ để tìm lại cái đẹp?
Kim Thủy: Ngày nay hỏi mấy bạn trẻ, gần như các bạn chỉ biết tới lồng đèn nhựa thôi. Nếu so với cách đây 100 năm, ông bà mình không có máy móc gì hết mà vẫn làm ra con cua, con cá đầy đủ những tiếp diện, nếp gấp, vây cá rất tinh xảo.
Mình cảm thấy hiện đại quá thì lại đánh mất quá khứ, đó là sự đánh đổi không nên có, nên mình mới quay lại làm những đồ truyền thống này.
Hoàng Sơn: Đúng là mình đang đi lùi lại thời xưa, vì mình có một khoảng thời gian bị đứt gãy văn hóa. Con rồng, con cá ngày xưa có độ nhận diện cực kỳ cao.
Bây giờ anh chị cố gắng tái hiện lại giống như ông bà ngày xưa, làm con cá phải mang tính nhận diện đặc điểm của thời kỳ đó. Hiểu đơn giản chính là đề cao tối đa sự sống động bên trong mỗi thiết kế đèn lồng.
Lần đầu Thủy dắt anh tới Đình tiền trạm, anh cảm thấy "khó".
Triển lãm lồng đèn vừa qua tại Đình Sơn Trà nhận được rất nhiều hiệu ứng tích cực. Cơ duyên nào đưa anh chị đến không gian văn hóa đặc biệt này?
Kim Thủy: Phải đổi chữ lại, gọi là nhân duyên!
Đình Sơn Trà 160 năm tuổi nằm trên con đường mà hồi nhỏ mình từng sống cùng bà ngoại. Sau biến cố, nhà bán đi và mình không ở đó nữa. Bẵng đi hơn 20 mấy năm, có một bạn vào xưởng làm việc rất tốt, hỏi chuyện ra mới biết bạn chính là thế hệ thứ 4 gìn giữ Đình.
Suốt ngần ấy năm không gặp, rốt cuộc lại gặp nhau trong việc làm lồng đèn, rồi hai chị em quyết định mượn không gian ngôi đình cổ kính ngay trung tâm để trưng bày. Mọi thứ cứ từ từ đưa đẩy thành ra như vầy.
Hoàng Sơn: Lúc đầu Thủy dắt anh tới Đình, anh cảm thấy "khó". Bởi bài toán không đơn thuần là bày trí một triển lãm mà còn là dung hòa từng thành tố để không làm mất đi sự tôn nghiêm của mái Đình cổ kính.
Mọi thành viên đã cố gắng cải tạo mặt bằng với sự trân trọng tối đa cho không gian. Cuối cùng, khi nhìn tổng thể, sự cộng hưởng giữa sản phẩm văn hóa và một không gian di sản đã tạo ra bầu không khí ấm cúng rất tuyệt vời.
Sự phát triển của AI hiện nay có ảnh hưởng đến việc thiết kế của xưởng không? Khởi Đăng Tác Khí làm sao để giữ được "tính người" trong sản phẩm thủ công?
Hoàng Sơn: Ở xưởng không bài xích AI một cách cực đoan. Dùng AI là chuyện nhất thiết phải dùng để rút ngắn thời gian ban đầu về bố cục, ánh sáng, màu sắc trước khi suy nghĩ làm tay. Nhưng tính con người nằm ở ngay khâu "prompt" – em phải dùng kiến thức nền tảng của mình để điều hướng nó ra đúng thời kỳ này, hình dáng này, mặt cắt kia.
Kim Thủy: Mình xem sự nguy hiểm của AI như một con dao. Nếu mình biết dùng dao để cắt đồ ăn, gọt trái cây thì nó hoàn toàn là công cụ hữu ích. Nhưng nếu mình thả mặc cho nó quyết định mọi cái, dẫn theo những hậu quả không biết trước thì đó mới là nguy hiểm. Con người vẫn luôn phải giữ thế chủ động.
Điểm 10 cho một sản phẩm thủ công là kết tinh từ mối quan hệ hai chiều: bản thân người làm đặt trọn vẹn tâm huyết vào từng chi tiết, và người nhận cũng thật sự trân trọng, thấu hiểu giá trị văn hóa ẩn chứa bên trong.
Nếu chấm điểm trên thang 10 cho hành trình của Khởi Đăng Tác Khí, anh chị sẽ cho bao nhiêu điểm?
Hoàng Sơn: Anh nghĩ là hoàn chỉnh được 4-5 điểm thôi. Về độ hoàn thiện tạo dáng, tụi anh vẫn chưa bằng như ngày xưa. Anh mong muốn có nhiều thợ đi lâu dài để thay thế vai trò tạo dáng của anh, giúp anh có thời gian lùi về sau nghiên cứu cải tiến quy trình. Ngoài ra, anh muốn hướng tới làm những "tác phẩm" có giá trị lưu giữ sâu thay vì chỉ là "sản phẩm" đồ chơi ngắn hạn, và muốn tìm hiểu sâu hơn nguồn gốc vật liệu thực sự tự nhiên để không xả rác thải nhựa ra môi trường.
Kim Thủy: Mình phải tự tin lên chứ anh, ít nhất chấm qua môn chứ!
Mình nghĩ phải từ 6-7 điểm trở lên. Mình mong mỏi Việt Nam có thể đạt được tầm vóc như các lễ hội lồng đèn ở Nhật Bản hay Trung Quốc – nơi lồng đèn trở thành "signature" đóng góp cho du lịch và nhận diện quốc gia. Một sản phẩm thủ công đạt điểm 10 là khi có sự tổng thể: người làm đặt hết tâm huyết vào, và người mua cũng cảm thấy xứng đáng để đón nhận, công nhận nó.
Cảm ơn anh chị vì một cuộc trò chuyện vô cùng sâu sắc và truyền cảm hứng. Chúc Khởi Đăng Tác Khí sẽ ngày càng thăng hoa trên con đường giữ gìn văn hóa thủ công Việt!