Từ một cuốn tiểu thuyết đương đại Việt Nam
Vạn sắc hư vô là tiểu thuyết thứ ba của nhà văn & nhà biên kịch Nguyễn Khắc Ngân Vi, sau Đàn bà hư ảo và Phúc âm cho một người. Tác phẩm được Tao Đàn phối hợp cùng Nhà xuất bản Hội Nhà văn xuất bản tại Việt Nam năm 2022. Theo dữ liệu của Thư mục Quốc gia, ấn bản này có 1.000 bản.
Nội dung cuốn sách xoay quanh nhân vật Nhàn, một phụ nữ làm nghề dạy tiếng Hán và Chỉ Kỳ, cô gái trở thành học trò của cô. Nguyễn Khắc Ngân Vi khai thác những vùng xung đột của con người thông qua mối quan hệ phức tạp giữa hai nhân vật: dục vọng, tình yêu, sự chiếm hữu, cô đơn và những tương tác giữa các bản thể bên trong mỗi cá nhân. Đây không phải kiểu tiểu thuyết dễ dàng mô tả chỉ bằng vài từ khóa. Các bài viết phê bình trong nước từng chú ý đến lối viết lạnh, táo bạo và nhìn nhận là một tác phẩm có chiều sâu tâm lý. Đồng thời, giới học thuật cũng nhận xét đây là một cuốn sách không dễ đọc, đòi hỏi người đọc phải theo sát cấu trúc và lượng chi tiết dày đặc.
Có lẽ cũng vì vậy mà hành trình của Vạn sắc hư vô khi được chuyển sang một ngôn ngữ khác trở nên đáng chú ý. Một cuốn sách bước ra khỏi không gian ngôn ngữ nơi nó được sinh ra, những gì tưởng như rất tự nhiên trong câu chữ bỗng phải tìm một cách tồn tại mới. Nhưng với Vạn sắc hư vô, mối liên hệ với Trung Quốc thực ra đã bắt đầu từ trước khi bản dịch xuất hiện.
Mối lương duyên với Thượng Hải
Năm 2024, Nguyễn Khắc Ngân Vi trở thành nhà văn Việt Nam đầu tiên tham gia Shanghai Writing Program, chương trình lưu trú sáng tác thường niên do Hội Nhà văn Thượng Hải tổ chức. Chương trình khởi xướng từ năm 2008 và đã đón hơn 100 nhà văn đến từ nhiều quốc gia. Trong kỳ lưu trú năm 2024, Ngân Vi tham gia cùng các cây bút đến từ Brazil, Phần Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Áo, Nhật Bản và Bulgaria.
Thượng Hải không hoàn toàn là một vùng đất xa lạ với nữ nhà văn. Trước đó, cô từng theo học chương trình Thạc sĩ Văn học so sánh tại Đại học Phúc Đán và hoàn thành luận văn vào năm 2021. Nhưng với lần trở lại này, mảnh đất mang đến cho nữ nhà văn một sự chào đón đầy mới mẻ. Shanghai Writing Program đưa Ngân Vi vào một không gian nơi các nhà văn đến từ nhiều nền văn hóa cùng sống, viết và luận bàn về văn chương. Thành phố không chỉ trở thành bối cảnh lưu trú, mà còn là nơi tác phẩm bắt đầu gặp những người đọc và những người làm xuất bản mới.
Theo Ngân Vi từng chia sẻ, Nhà xuất bản Văn Nghệ Thượng Hải biết đến cô thông qua chương trình viết văn này. Ban đầu, phía nhà xuất bản tìm đến một nhà văn Nhật Bản, nhưng sau khi nghe Ngân Vi nói về văn chương của mình, sự quan tâm đã chuyển hướng sang cô. Một cuốn sách bước ra nước ngoài, đôi khi không bắt đầu từ những sự đánh tiếng rầm rộ. Nó có thể bắt đầu từ một cuộc gặp gỡ, một cuộc trò chuyện hay chỉ đơn giản là khoảnh khắc một nhà xuất bản nhận ra họ muốn đọc thêm những áng văn trẻ và triển vọng.
Có một sự việc thú vị trong hành trình của quyển tiểu thuyết này là tác phẩm đã bước vào đời sống văn hóa Trung Quốc trước cả khi bản dịch chính thức được phát hành. Một câu văn trong tiểu thuyết: “Tinh thần thời đại là thứ vừa có mặt con người đồng thời lại vắng mặt con người” được đưa vào đề thi môn Văn dành cho học sinh năm cuối cao trung ở Thượng Hải (tức lớp 12 theo bậc Giáo dục Việt Nam). Theo Ngân Vi chia sẻ, đề bài đã thu hút gần 500 bình luận và lượt chia sẻ trên một trang mạng.
Câu văn ngắn nhưng giàu sức gợi trong một cuốn tiểu thuyết xuất bản tại Việt Nam, đã được đặt vào một lớp học ở một thành phố khác, học một nền văn học dân tộc khác. Văn chương, trong khoảnh khắc ấy, như một loại hình nghệ thuật phổ quát, đã làm mờ đi ranh giới địa lý. Đến tháng 6/2025, Ngân Vi cũng chia sẻ với Báo Thanh Niên rằng Vạn sắc hư vô đã được Nhà xuất bản Văn Nghệ Thượng Hải mua bản quyền và dự kiến ra mắt tại Trung Quốc vào tháng 8 năm sau.
Một lớp áo mới
Tháng 11/2024, Ngân Vi đã ký hợp đồng với Nhà xuất bản Văn Nghệ Thượng Hải để đưa Vạn sắc hư vô đến độc giả Trung Quốc. Từ đây, hành trình của cuốn sách chuyển sang một giai đoạn ít được nhìn thấy hơn, đó là dịch thuật và biên tập. Câu chuyện chuyển ngữ của một tác phẩm văn học không đơn giản là dịch từ tiếng Việt sang tiếng Trung. Nó giống như tháo một chiếc đồng hồ, nhìn vào những bánh răng bên trong rồi tìm cách lắp chúng trở lại để một người ở nơi khác vẫn có thể nghe thấy nhịp chạy ban đầu. Những lớp nghĩa nằm trong câu chữ đôi khi được bồi đắp bởi trầm tích văn hóa, lịch sử, địa lý, thói quen, ký ức và những điều mà người đọc cùng một nền văn hóa mặc nhiên hiểu.
Vì vậy, Ngân Vi tham gia trực tiếp vào quá trình hiệu đính bản dịch, đặc biệt ở phần chú thích. Những khái niệm liên quan đến lịch sử, địa lý và tâm lý người Việt được đặt lại trong một ngữ cảnh để độc giả Trung Quốc có thể tiếp cận. Đó cũng là thử thách mà Ngân Vi nhận ra khi tham gia vào quá trình chuyển ngữ Vạn sắc hư vô. Một câu văn có thể rất ngắn nhưng chứa bên trong nó cả một lớp ngầm hiểu đối với độc giả Việt Nam nhưng khi sang một ngôn ngữ khác, lớp ngầm hiểu ấy cần được mở ra theo cách mới.
Một khởi đầu mới
Ngày 10/8/2026, bản tiếng Trung chính thức phát hành. Cơn sốt diễn ra ngay trong ngày đầu tiên, sách được tiếp tục tái bản. Đến cuối tháng 8, Vạn sắc hư vô cùng Ngân Vi đã đi qua bảy thành phố ở Trung Quốc (lần lượt là Thượng Hải, Vô Tích, Tô Châu, Hàng Châu, Hải Khẩu, Hạ Môn và Quảng Châu) để giao lưu với độc giả, nhà văn và các học giả xứ Trung. Tính đến thời điểm này, Nhà xuất bản Văn Nghệ Thượng Hải cho rằng đây dự án bán tốt nhất trong năm.
Trên Douban, Vạn sắc hư vô hiện đạt 7,5/10 điểm với 143 lượt đánh giá và thuộc danh sách bán chạy hàng tháng. Ngân Vi nhận xét phản ứng của độc giả Trung Quốc có phần tương đồng với độc giả Việt Nam, có người rất thích, nhưng cũng có người không thực sự hiểu tác phẩm. Sự mâu thuẫn ấy có lẽ không quá ngạc nhiên với một cuốn tiểu thuyết vốn không chủ ý chiều lòng người đọc. Điều đáng chú ý hơn nằm ở những gì độc giả nhìn thấy khi bước vào tác phẩm. Trong các cuộc trò chuyện trực tiếp, nhiều độc giả Trung Quốc quan tâm đến mối liên hệ giữa cơ thể và chính trị trong tiểu thuyết. Một bộ phận độc giả cũng nhìn thấy ở cơ thể những người phụ nữ trong sách nhiều điều hơn câu chuyện về tính dục. Như vậy, bản dịch không chỉ đưa những nhân vật Nhàn và Chỉ Kỳ sang một ngôn ngữ mới. Nó mở ra khả năng để những nhân vật ấy được đọc lại bằng một hệ quy chiếu khác.
Nghĩ thêm về chiến thuật “xuất khẩu” văn chương Việt
Hành trình của Vạn sắc hư vô tại Trung Quốc cũng cho thấy một cuốn sách muốn đi xa cần nhiều hơn một bản dịch. Ngoài Nhà xuất bản Văn Nghệ Thượng Hải, tác phẩm nhận được sự hỗ trợ từ Quỹ Hỗ trợ phát triển văn hóa Thượng Hải. Hội Nhà văn Thượng Hải cũng mời Ngân Vi trở thành một trong 10 khách mời chính của Hội chợ Sách quốc tế năm nay. Với nữ nhà văn, những điều này không đơn thuần là danh sách thành tích, mà phản ánh cách các thiết chế văn hóa và xuất bản cùng phối hợp để đưa một tác phẩm bước vào đời sống văn học.
Trong bảy thành phố mà Ngân Vi đi qua, nhiều độc giả nói với cô rằng đây là lần đầu họ tiếp xúc với văn học Việt Nam. Phía Nhà xuất bản Văn Nghệ Thượng Hải cũng nhận định Vạn sắc hư vô là tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên của thế kỷ 21 mở cửa thị trường Trung Quốc. Đây là một nhận định cần được hiểu như tuyên bố của phía nhà xuất bản, nhưng đồng thời cho thấy kỳ vọng mà họ đặt vào hành trình của tác phẩm.
Với Ngân Vi, “Văn học Việt Nam có nhiều tác phẩm hay”, cô chia sẻ, nhưng để những tác phẩm ấy đến được với độc giả bên ngoài, cần một chiến lược rõ ràng và một sự giới thiệu chân thành. Một cuốn tiểu thuyết đi từ Việt Nam đến Trung Quốc, vì thế, không chỉ vượt qua khoảng cách địa lý. Nó đi qua nhiều lớp trung gian của đời sống văn chương, một cuộc hội ngộ, một nhà xuất bản, một dịch giả, những người biên tập, những thiết chế văn hóa, rồi cuối cùng là người đọc.
Và có lẽ đó mới là phần đáng kể nhất phía sau hành trình của Vạn sắc hư vô: một cuốn sách chỉ thực sự đi xa khi tìm thấy những nhịp đập đồng điệu của nó.
Từ một căn phòng viết nhỏ ở Việt Nam đến những hiệu sách sầm uất ở Thượng Hải, từ một câu văn bước vào đề thi của học sinh cao trung đến những cuộc trò chuyện kéo dài qua bảy thành phố, Vạn sắc hư vô đang có một đời sống thứ hai, thậm chí là nhiều hơn nữa bằng cách được đọc lại trong một ngôn ngữ khác.
Và trên hành trình ấy, điều được dịch không chỉ là những con chữ.
Đó còn là khả năng để một thế giới văn chương tưởng như rất riêng tìm được một tiếng nói chung ở phía bên kia biên giới.