Chị Chị Em Em – Vì sao chê dở mà cứ thích xem?

Lời thoại vậy mà diễn viên cũng nhịn cười được, giỏi thật ha.

Chiếc comment bảy phần thật tâm, ba phần cà khịa này là lời mà nhiều khán giả phải thốt lên sau khi xem Chị Chị Em Em phần 3.

Kể từ khi ra mắt năm 2019, loạt phim Chị Chị Em Em đã trở thành một hiện tượng của điện ảnh Việt. Phần 3 cũng không phải ngoại lệ: sau bốn ngày công chiếu, phim chính thức cán mốc doanh thu 80 tỷ đồng. Thế nhưng, song hành với thành tích phòng vé ấn tượng là hàng loạt tranh luận trái chiều về kịch bản, nhịp phim và diễn xuất.

Vì sao mỗi phần phim Chị Chị Em Em đều lặp lại một công thức quen thuộc: bị chê về nội dung, được khen về hình ảnh, gây tranh cãi bởi những vấn đề đạo đức, rồi cuối cùng vẫn thắng lớn tại phòng vé?

Có lẽ, để tìm lời giải cho nghịch lý này, ta cần nhìn lại lịch sử của một thể loại điện ảnh mà Chị Chị Em Em có nhiều điểm giao thoa: erotic thriller.

Erotic thriller: Đẹp, điên và đầy dục vọng

Tiền thân của erotic thriller (tạm dịch: phim giật gân gợi dục) là phim noir, ra đời tại Mỹ từ thập niên 40.

Noir thường xoay quanh một vụ án mạng, một âm mưu, một người phụ nữ đẹp và nguy hiểm. Vào thời điểm này, do Hollywood vẫn phải chịu sự kiểm duyệt gắt gao, yếu tố gợi cảm trong phim noir thường được thể hiện một cách kín đáo qua những lời thoại đưa đẩy, ánh mắt ẩn tình và mạch phim biết cách kéo nhả đúng lúc.

Người kế nhiệm của noir đã phá vỡ những giới hạn ấy. Erotic thriller vẫn kế thừa cốt lõi của noir, nhưng đẩy chúng đi xa hơn bằng cách đưa tình dục, bạo lực và những cảnh nóng trực diện lên màn ảnh.

Dòng phim này trở nên phổ biến vào cuối thập niên 80, phần lớn nhờ thành công của Fatal Attraction (1987). Phim nói về Dan Gallagher, người đàn ông “mẫu mực” với một gia đình kiểu Mỹ điển hình: người vợ đoan trang Beth, cô con gái Ellen và một chú thỏ làm thú cưng. Cám dỗ tìm đến Dan trong hình hài của cô đồng nghiệp độc thân Alex Forrest.

Sau một buổi chiều cuồng nhiệt, Dan nghĩ mình có thể phủi sạch tội lỗi và trở về với cuộc sống bình thường. Nhưng Alex không có ý định kết thúc mối tình vụng trộm. Cô bắt đầu đeo bám, rồi khủng bố cả gia đình Dan. Phân đoạn Beth thét lên trong kinh hoàng khi phát hiện chú thỏ bị Alex nấu chín đã trở thành một trong những khoảnh khắc kinh điển của điện ảnh.

Dẫu vậy, đó là Hollywood – vùng đất của sự cởi mở và phóng khoáng. Việt Nam có bối cảnh văn hóa hoàn toàn khác. Trong một nền điện ảnh chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các chuẩn mực thủy chung truyền thống và hệ thống kiểm duyệt khắt khe, việc đưa quá nhiều yếu tố tình dục và phản đạo đức lên màn ảnh rộng thường được xem là một canh bạc, thậm chí trở thành án tử cho doanh thu phòng vé.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là khán giả Việt không có nhu cầu xem phim giật gân.

Chị Chị Em Em: Không ngán một đề tài nhạy cảm nào

Phần đầu tiên của Chị Chị Em Em ra mắt với sự góp mặt của hai nữ diễn viên hot nhất nhì thời điểm bấy giờ – Thanh Hằng và Chi Pu. Sự góp mặt của hai “người đẹp” có thể gánh một nửa doanh thu phòng vé, nhưng điều thực sự khiến phim được bàn tán xôn xao lại nằm ở chủ đề. Đạo diễn Kathy Uyên không ngần ngại chạm đến hàng loạt vùng nhạy cảm trong văn hóa Việt: ngoại tình, phá thai, âm mưu giết người, ngộ sát, mối tình đồng tính nữ, cùng những cú plot twist dập dồn.

Chị Chị Em Em thường được mô tả bằng một từ: “đẹp”. Nhưng đẹp là một tính từ khá chung chung. Theo tôi, từ chính xác hơn phải là glamour. Phim lộng lẫy từ khâu casting diễn viên đến trang phục, bối cảnh và góc máy.

Song hành với ánh sáng hào nhoáng là một vùng tối bí ẩn: voyeurism – sự tò mò hay khoái cảm khi nhìn trộm.

Với erotic thriller, thứ khán giả nhìn trộm vào không đơn thuần là âm mưu hay bí mật, mà còn là những ham muốn đen tối nhất của con người.

Theo nhà tâm lý học Carl Jung, mỗi xã hội đều có những điều cấm kỵ, bắt nguồn từ phần “bóng tối” (shadow) trong tiềm thức tập thể. Tại Mỹ, phần shadow ấy thường xoay quanh hai yếu tố: bạo lực và giới tính. Sách The Culture Code của Clotaire Rapaille lý giải rằng người Mỹ nhìn nhận tình dục như một khẩu súng: vừa hấp dẫn, vừa kích thích, nhưng đồng thời cũng đầy hiểm nguy.

Có thể lý giải điều này từ bối cảnh chính trị và xã hội Mỹ trong thập niên 80. Đây là thời điểm chủ nghĩa bảo thủ xung đột mạnh mẽ với những giá trị hiện đại, khi phụ nữ bắt đầu có chỗ đứng vững chắc trong lực lượng lao động và dần thoát khỏi vai trò nội trợ truyền thống. Nhưng đồng thời, đại dịch HIV/AIDS khiến công chúng lo ngại về hệ lụy của lối sống phóng túng và tự do tình dục.

Những xung đột này tạo nên mảnh đất màu mỡ cho erotic thriller – nơi ham muốn, nỗi sợ và hiểm nguy liên tục đan xen và giằng co. Đặt trong quan hệ giới, điều cấm kỵ ấy được thể hiện qua hình tượng người phụ nữ biến trí thông minh, sự quyến rũ và sắc đẹp thành một thứ vũ khí đầy quyền năng, nhằm thao túng, kiểm soát, thậm chí hủy hoại những người đàn ông vốn được mặc định là “phái mạnh”.

Đặt trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, điều cấm kỵ cũng tồn tại trong quan niệm về giới, nhưng biểu hiện ở một khía cạnh khác: những cảm xúc và ham muốn cá nhân bị đè nén bởi trách nhiệm gia đình, nghĩa vụ và các quy tắc xã hội.

Ống kính nhìn trộm vào sâu thẳm con người

Có một câu bông đùa rằng: nếu phim Việt muốn đạt doanh thu tốt ngoài rạp, nó nhất định phải có yếu tố ngoại tình.

Lời nói đùa này có phần phiến diện, nhưng nó chạm đến cái “gu” cấm kỵ chung của nhiều khán giả nước nhà. Dường như tồn tại một vùng shadow tập thể trong cách phương tiện truyền thông đại chúng tiếp cận chủ đề ngoại tình: vừa là một vấn đề đạo đức cần lên án và tẩy chay quyết liệt, vừa được khai thác triệt để như một chất liệu hào nhoáng và khêu gợi.

Loạt phim Chị Chị Em Em là minh chứng sống cho sức hút của chủ đề ngoại tình. Phần đầu tiên khắc họa một vụ “ông ăn chả, bà ăn nem” giữa lòng Sài Gòn hiện đại. Phần thứ hai lấy bối cảnh Sài Gòn thế kỷ 20, kể về hai “đệ nhất mỹ nhân” chuyên dùng nhan sắc để cám dỗ đàn ông bỏ bê vợ con. Đến phần thứ ba, câu chuyện tiếp tục xoay quanh những mối quan hệ dùng dằng giữa hai người đàn ông và ba người phụ nữ tại vùng Kinh Bắc xưa.

Không gian và thời gian có thể thay đổi, chỉ có những bùng binh tình ái là mãi trường tồn.

Thế nhưng, erotic thriller không đơn thuần là dòng phim “chà đạp lên đạo đức”.

Trong Fatal Attraction, Alex Forrest – người phụ nữ chen chân vào cuộc hôn nhân của Dan – cuối cùng bị Beth bắn chết. Phim erotic thriller xuất sắc bậc nhất thế kỷ 20 rốt cuộc lại gửi đi một thông điệp truyền thống: hôn nhân sẽ chiến thắng những mối quan hệ ngoài luồng. Công lý được thực thi. Nói cách khác, đây là một màn trả nghiệp đủ thỏa mãn khán giả.

Cốt lõi của thể loại này nằm ở hệ quả: nó lôi kéo khán giả nhìn thẳng vào những khao khát vượt khỏi lề thói thông thường, khơi dậy những bản năng nguyên thủy nhất, rồi cuối cùng lại đưa họ trở về với những chuẩn mực đạo đức quen thuộc.

Có lẽ đây là lý do Chị Chị Em Em 3 nhận về nhiều lời chỉ trích hơn hai phần trước: cuối phim, người vợ bị phản bội trở thành kẻ phản diện, còn tên chồng bội bạc và người thứ ba lại chiến thắng trên danh nghĩa tình yêu. Vì khán giả không được chứng kiến màn trả nghiệp, cảm giác hả hê và hài lòng hoàn toàn biến mất.

Kết

Như một câu chuyện muôn thuở của điện ảnh Việt, kịch bản của Chị Chị Em Em vẫn bộc lộ nhiều điểm bất hợp lý trong khâu xây dựng tâm lý nhân vật. Những người phụ nữ đẹp của phim tồn tại như một khuôn mẫu cứng nhắc hơn là những con người bằng xương bằng thịt. Thiếu đi chiều sâu nội tại, phim chưa đủ sức nặng để khơi gợi sự đồng cảm hay thách thức những định kiến ngầm của khán giả.

Dẫu vậy, phim vẫn đủ tính giải trí để lôi kéo khán giả đến rạp, đủ khiếm khuyết để khiến họ ra về với cảm giác chưa thỏa mãn, và đủ đáng nhớ để họ phải lên mạng xã hội than phiền.

Đây cũng là sức hút của nhiều phim erotic thriller: ngay cả khi không đạt đến chất lượng đáng kỳ vọng, nó vẫn có thể mang lại thứ giải trí kiểu “dở thế mà lại hay”.