Có mẹ bán tạp hóa dạy tôi điều gì về kinh doanh và khởi nghiệp?

Không phải tất cả, nhưng tôi tin “bán tạp hóa” từng là giấc mơ thuở bé của rất nhiều người. Thậm chí lớn lên, không ít người vẫn một mực tin tiệm tạp hóa nhỏ là nơi “chữa lành” - được sống gần gia đình, làm việc túc tắc, nhặt nhạnh từng đồng lẻ nhưng thong thả râm ran chuyện trò cùng hàng xóm. Đối với thế hệ trước, đây có lẽ là một trong những nghề được… “thừa kế” nhiều nhất ở Việt Nam (không có số liệu chứng minh nhưng niềm tin cá nhân của tôi là như vậy).

Mẹ tôi là một trong số đó. Mẹ nhận lại tiệm tạp hóa từ bà nội, từ đó nuôi chị em tôi khôn lớn, ăn học đến nơi đến chốn như bây giờ. Chưa biết một ngày nào đó tôi hay các em mình có tiếp quản “cơ ngơi” này hay không, nhưng có một điều tôi chắc chắn: tiệm tạp hóa của mẹ không chỉ là tuổi thơ, là bình yên, mà còn là một “trường học kinh doanh” thực tế nhất mà tôi từng được học.

1. Tư duy tìm lối thoát

Ai nói rằng bán tạp hóa “nhàn hạ” có lẽ là vì họ chưa dấn thân hoặc quan sát đủ lâu. Đây là thời đại của những cửa hàng tiện lợi sáng rực ánh đèn 24/7, những ứng dụng giao hàng, mua sắm online “mọc lên” như nấm, càn quét mọi ngóc ngách. Các cửa tiệm tạp hóa dần vắng khách hơn là điều khó tránh khỏi. Những mặt hàng dù từng bán rất chạy đều chịu chung một số phận là nằm in trên kệ, phủ bụi và chờ... hết đát.

Thời thế thay đổi. Buôn bán ế ẩm. Hay là dẹp tiệm? Đó là người khác than thế, mẹ tôi thì không.

Mẹ nhận ra tất cả những thay đổi trong thói quen của người tiêu dùng, như lười đi bộ ra tiệm, thích thanh toán bằng chuyển khoản và chuộng những thứ nhanh gọn hơn. Thế là một người phụ nữ U50 vốn chỉ quen với việc thối tiền lẻ cũng tập tành... “chuyển đổi số”.

Mẹ nhờ tôi in một cái mã QR to tướng, ép nhựa cẩn thận dán ngay trước tủ kính. Không những thế, mẹ còn tận dụng tệp khách hàng sẵn có từ dãy trọ ở nhà, lập hẳn một nhóm Zalo mang tên “Tạp hóa cô X - Xóm trọ”. Món hàng này không bán được? Nhanh chóng xoay qua món khác, đổi luôn cách bán. Mẹ ngừng nhập những món đồ gia dụng lớn mà người ta hay vào siêu thị mua, chuyển sang nhập đồ ăn vặt, mì ly, xúc xích, đồ dùng cá nhân xé lẻ cho hợp túi tiền sinh viên và công nhân. Và thay vì ngồi chờ khách đến, mẹ biến tiệm tạp hóa thành một “siêu thị mini” giao hàng tận cửa trong bán kính vài chục mét.

Tôi ngưỡng mộ vô cùng độ chịu chơi ấy và chợt hiểu: vấn đề sinh ra không phải để chúng ta than vãn, mà là thứ ép buộc ta phải sáng tạo ra một giải pháp mới. Trong từ điển của người phụ nữ mấy chục năm đứng quầy ấy không hề có “lựa chọn B” (như dẹp tiệm hay chịu lỗ), mà chỉ có một suy nghĩ duy nhất: “Làm và giữ cho bằng được.”

Bài học số một: Tư duy tìm lối thoát. Sinh tồn trên thương trường không dành cho người mạnh nhất, chỉ dành cho người biết thích nghi và xoay chuyển nhanh nhất.

2. Tận dụng mọi nguồn lực có sẵn

Nếu nhiều doanh nghiệp ngày nay phải đổ khoản ngân sách khổng lồ vào chạy quảng cáo hay thuê KOL, thì mẹ tôi chính là bậc thầy trong việc tối ưu hóa “tài nguyên có sẵn”. Kênh PR đắc lực và uy tín nhất của mẹ không đâu khác chính là các cô bác hàng xóm - lực lượng mà cư dân mạng bây giờ hay gọi vui là “hệ thống camera chạy bằng cơm” hoặc “đài phát thanh của xóm”.

Để giải thích chiến lược này một cách dễ hiểu nhất thì: mẹ hay mời các dì, các thím sang hiên nhà uống trà đá, cắn hạt dưa trò chuyện, lâu lâu còn có tiết mục “xem bói”. Và rồi không cần bất kỳ lời chèo kéo nào, những vị khách quý này của mẹ sẽ tự động “mắt thấy tai nghe” kệ hàng nay có thêm món gì mới, hàng hóa được sắp xếp sạch sẽ ra sao, hay giá cả dạo này thế nào. Như một “phản xạ tự nhiên” của thói quen xóm giềng, họ sẽ trở thành những “đại sứ thương hiệu” mẫn cán nhất, mang thông tin của tiệm lan truyền khắp con hẻm. Tuy được xếp vào hàng những cách marketing cổ điển nhất, “truyền miệng” vẫn là cách mẹ tôi vận hành trơn tru không tốn xu nào.

Lâu lâu mẹ sẽ hóa thân thành “content creator”, quay những khoảnh khắc đời thường ở nhà đăng lên Tiktok và Facebook, chẳng hạn như hình ảnh cu cháu 5 tuổi của tôi lăng xăng bê phụ mẹ thùng mì hoặc xếp từng lốc nước ngọt lên kệ. Dù đăng cho có kỉ niệm nhưng cũng là cách để mẹ giao lưu và tìm thấy niềm vui trong công việc.

Bài học số hai: Bí quyết của marketing không nằm ở việc bạn tiêu bao nhiêu tiền, mà ở việc bạn biết cách “kể chuyện” bằng những nguồn lực sẵn có, ít tốn kém nhất và khai thác nó qua nhiều góc độ khác nhau.

3. Nghệ thuật giữ chân khách

Là đừng xem khách là khách.

Thật ra dưới góc nhìn của tôi, những người đến thuê trọ hay ghé ngang tiệm mua đồ đơn thuần chỉ là “khách hàng”, hoặc huỵch toẹt ra là những người mang lại doanh thu. Mẹ tôi lại khác. Mẹ xem họ như những người bạn, thậm chí là con cháu trong nhà. Nhiều lúc tôi cũng tự hỏi đây có phải là suy nghĩ khác biệt giữa các thế hệ hay không. Nhưng hóa ra, đó cũng là điều tôi cần học hỏi.

Vòng tròn kết bạn trên Facebook của tôi rất ít, một là bạn bè thân thiết, hai là đồng nghiệp… cũng thân thiết. Vậy mà mẹ tôi kết bạn với hầu hết người thuê trọ, thường xuyên bình luận, hỏi thăm rôm rả từ mạng xã hội ra đến ngoài đời, có người nghỉ ở trọ về quê đã nhiều năm nhưng khi mời mẹ đi đám cưới ở tận Đồng Tháp, Vĩnh Long,... mẹ vẫn không từ chối. Thỉnh thoảng, có sinh viên chạy tạt qua mua đồ, than thở đang nấu dở bữa cơm thì thiếu củ hành, trái ớt hay chút gia vị, mẹ cũng sẵn sàng… cho không.

Vài củ hành, quả ớt ấy chẳng đáng là bao. Nhưng đó lại là “chi phí chăm sóc khách hàng” mang lại tỷ suất hoàn vốn vô giá. Nhờ sự hào phóng và chân tình đó, khoảng cách chủ - khách hoàn toàn bị xóa nhòa. Nhiều lần các bạn sinh viên hay công nhân xóm trọ tổ chức ăn uống, đi chơi đều rủ mẹ đi cùng và họ kiên quyết “bao” luôn, không cho mẹ đụng tay vào ví. Tôi nghĩ đó là cách mình sẽ được đối đãi nếu bản thân đủ chân thành và ấm áp với người khác, dù có phải kinh doanh hay không.

Bài học số ba: Đừng tạo ra mối quan hệ với khách hàng chỉ để bán được món đồ và thu về lợi nhuận. Khi khách hàng cảm nhận được sự chân thành thay vì sự toan tính thương mại, lòng trung thành của họ là thứ không một đối thủ nào có thể mua được.

Kết

“Tài sản khổng lồ” mà mẹ tôi tích lũy được sau ngần ấy năm thực chất không phải vật chất hay tiền bạc. Gia tài thực sự của mẹ chính là tình cảm gắn bó của cả một xóm trọ, là sự tín nhiệm vô điều kiện của hàng xóm, và hơn cả là một tinh thần kinh doanh bền bỉ, nhạy bén được truyền lại trọn vẹn cho các thế hệ sau - là tôi và các em tôi.